वीर
vīraपुं · masc.In 23 kośas: 45 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 14 as a meaning of another word.
एतस्यामवसर्पिण्यामृषभोऽजितशंभवौ ।अभिनन्दनः सुमतिस्ततः पद्मप्रभाभिधः ॥ २६ ॥सुपार्श्वश्चन्द्रप्रभश्च सुविधिश्चाथ शीतलः ।श्रेयांसो वासुपूज्यश्च विमलोऽनन्ततीर्थकृत् ॥ २७ ॥धर्मः शान्तिः कुंथुररो मल्लिश्च मुनिसुव्रतः ।नमिर्नेमिः पार्श्वो वीरश्चतुर्विंशतिरर्हताम् ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 पा (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अरिष्टनेमिस्तु नेमिर्वीरश्चरमतीर्थकृत् ।महावीरो वर्धमानो देवार्यो ज्ञातनन्दनः ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शृङ्गारहास्यकरुणारौद्रवीरभयानकाः ॥ २९४ ॥बीभत्साद्भुतशान्ताश्च रसा भावाः पुनस्त्रिधा ।
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
शूरश्चारभटो वीरो विक्रान्तश्चाथ कातरः ।दरिद्रश्चकितो भीतो भीरुभीरुकभीलुकाः ॥ ३६५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
वेध्यं निमित्तं बाणे तु लक्ष्यहा मर्मभेदनः ॥ १४१ ॥वीरश्च वीरशङ्कुश्च कदम्बोऽप्यस्त्रकण्टकः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शृङ्गारवीरकरुणाद्भुतहास्यभयानकाः ।बीभत्सरौद्रौ च रसाः शृङ्गारः शुचिरुज्ज्वलः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उत्साहवर्धनो वीरः कारुण्यं करुणा घृणा ।कृपा दयानुकम्पा स्यादनुक्रोशोऽप्यथो हसः ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderविadj.
शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः ।बीभत्साद्भुतशान्ताश्च नव नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शूरो वीरश्च विक्रान्तो भटश्चारभटो भवेत् ।दरितश्चकितो भीतस्त्रस्तो भीरुश्च कातरः ॥ ३५४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नृत्तं गीतं वाद्यमिति नाट्यत्तौर्यत्रिकं त्रिकम् ।शृङ्गारवीरबीभत्सहास्याद्भुतभयानकाः ॥ १२६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अभयं वीरणं वीरं समगन्धिकमित्यपि ।रणप्रियं वीरतरं शिशिरं शीतमूलकम् ॥ ४०२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ऊर्जस्व्यूर्जस्वलोत्यन्तबलपर्यायवत्यपि ।विक्रान्तो जित्वरो जेता शूरो वीरश्च जिष्णुकः ॥ २४६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
यवनेष्टं वृत्तफलं शाकाङ्गं धर्मपत्तनम् ।वल्लीजमूषणं वीरं पलितं कटुकं च तत् ॥ १८९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 वृ (wrong syllable)
genderक्लीneut.
वीरं पुष्करमूलं स्यात् पौष्करं पद्मपत्रकम् ।सारिपक्षं ब्रह्मतीर्थं शृङ्गी तु वनमूर्द्धजा ॥ ३९४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अपि पिच्छिलबीजं स्यात्तच्च लोमफलं पुनः ।स्ताद्वक्त्रशोधनं चाथ वीरं वाराहकारुके ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शृङ्गारवीरकरुणाद्भुतहास्यभयानकाः ।रौद्रबीभत्सवात्सल्यशान्ता नाट्ये रसा दश ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शृङ्गार-हास्य-करुणा भयानको रौद्र-वीर-बीभत्साः ।शान्ता[57a]द्भुताविति रसा दशमो वात्सल्यनामापि ॥ १२० ॥
आर्या
genderपुंmasc.
रुट् स्त्री मन्युर्भाम-खष्पौ वीरस्तूत्साहवर्धनः ।उत्साह ऊर्ज उद्योग उद्यमश्चाभियोगवत् ॥ १३३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पिण्डाश्ममश्मसारं च कृष्णं वीरं च पीवरम् ।अयं च काठवीरं च स्थुलायाः श्राणमन्तिमे ॥ ६९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ककुभोऽर्जुनसंज्ञः स्याद्वीरो वीरतरुस्तथा ।वैरान्तको नदीसर्जो मधुगन्धि प्रसूनकः ॥ ८३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रणप्रियं वीरतरं वीरं वीरणमित्यपि ।उशीरमस्त्री तन्मूलमभयं नलदं च तत् ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शूरः सूरश्चारभटो वीरो विक्रान्त इत्यपि ।भडिलौजसिकौ यस्तु याति विद्विषतः प्रति ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
न्याय्ये वरं सारमजस्रवास्रेवीरं तथा भ्रामरमृक्षरं च ।उलूखलं गुग्गुलुवाच्यथौ[229b]र्वेपातालमुक्तं खलमप्यवन्याम् ॥ १० ॥
इन्द्रवज्राmetre not read in every linenearly इन्द्रवज्रा: pāda 1, syllable 1 उ (wrong syllable)
genderक्लीneut.
इन्द्राक्षे ऋषभो वीरः श्रीमान् वृषभनामकः ।धूर्वहो गोपतिः शृङ्गी बन्धुरः पृथिवीपतिः ॥ १७३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुष्करमूले स्यान्मूलं वीरं पुष्करनामकम् ।पौष्करं पुष्करजटा कश्मीरं पद्मवर्णकम् ॥ ३६६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 2 ष्क (wrong syllable)
genderक्लीneut.
शूरो वीरश्च विक्रान्तो भटश्चारभटोऽपि च ।अशूरो हतकः क्लीबो जिष्णौ तु जयजित्वरौ ॥ १९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सन्मतिर्महतिर्वीरो महावीरोऽन्त्यकाश्यपः ।नाथान्वयो वर्धमानो यत्तीर्थमिह साम्प्रतम् ॥ ११५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विक्रान्तसुभटौ वीरः शूरचारभटौ स्मृतौ ।कातरो भीरुको भीतश्चकितो भीरुभीलुकौ ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तत्पत्न्यां स्याच्चारुमती तच्छत्रे लोकसम्मतम् ।तत्पुत्रे रतिमान्वीरस्तद्धनौ तु विलोचनम् ॥ ११७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शूरे वी(धी?)रश्च विक्रान्तो वीरवीर(?)ण्यवीरकाः ।जयैकशीले जिष्णुः स्याज्जेता जित्वर इत्यपि ॥ ३४२ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
जम्बीरको दन्तशठो जम्भो जम्बीरजम्भलौ ।मधुरो मधुजं वीरो माधवी मधुजम्बकः ॥ १८२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः ।बीभत्साद्भुतशान्ताश्चेत्येते नव रसाः स्मृताः ॥ १११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शूरो वीरश्चारभटो विक्रान्तः सुभटो बली ।कातरो भीरुको भीरुः कांदिशीको भयद्रुतः ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अथ शृङ्गारहास्यौ च करुणः रौद्र वीरकौ ॥ ४३१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
genderविadj.
शृङ्गारवीरबीभत्साः रौद्रहास्यभयानकाः ।अद्भुतः करुणः शान्तो नाट्ये नवरसा अमी ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सम्भोगो विप्रलाम्भश्च तस्य भेदद्वयं भवेत् ।अथ वीरस्य पर्यायः वीर उत्साहबर्धनः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
महावीरः स वीरश्च, तुर्यार्हन्तस्य वप्तरि ।दन्त्यादिः संवरः, कुन्थुबप्पे शूरश्च सुरयुक् ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 सु (wrong syllable)
genderपुंmasc.
हण्डे हञ्जे हलाह्वाने नीचां चेटीं सखी प्रति ।शृङ्गारवीरकरुणा हास्यरौद्रभयानकाः ॥ ९५४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
एवमादीनि शृङ्गारवीक्षितानि मृगीदृशाम् ।रणोत्साहोद्धतो वीरः कारुण्यं तु कृपा घृणा ॥ ९६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शूरस्तु वीरविक्रान्तौ जितकाशी जिताहवः ।घातकनृशंसहिंस्रव्यापादकशरारुघातुकक्रूराः ॥ १३७३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderविadj.
इः सूक्ष्मा शाल्मली विद्या चन्द्रः पूषा सुगुह्यकः ।सुमित्रं सुन्दरो वीरः कोटर काटरः पयः ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
शूरो वीरश्च विक्रान्तः पटुश्चारभटोऽपि च ।अशूरो हतकः क्लीबो जिष्णौ तु जयिजित्वरौ ॥ १४७ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
शृंगारहास्यबीभत्सवीराद्भुतभयानकाः ।रौद्रश्च करुणश्चाष्टौ रसाः शान्तोऽपि च क्वचित् ॥ ७५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
खड्गादिकानां निशिते मुखे चपुमान्घनासारकवर्षणर्णे ।वीरस्तु शूरे चरमे तु शृङ्ग्यांनते स्त्रियां क्षीरविदारिकायाम् ॥ ७९ ॥
उपजातिः
स्यादेलवालुन्यपि दुग्धिकायांगम्भारिकाक्षीरवयःस्थयोश्च ।मद्ये च रम्भापतिपुत्रवत्योःस्यात्तामलक्यां परवत्तु मान्ये ॥ ८० ॥
इन्द्रवज्रा
doubtful
स्कन्दे कुबेरे राहौ च पुत्रे शूरे तु स त्रिषु ।अजयस्तु परेऽप्याह तद्विचार्यं विचक्षणैः ॥ १२६३ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
हरे राहौ च वर्चोऽर्चीरूपविड्भाःसु तेजसि ।वरो नावृतिजामात्रोर्देवताभ्यः समीप्सिते ॥ २००० ॥
अनुष्टुप्
doubtful
वीर as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश भटस्फुटो व्यक्ते प्रफुल्ले च कुटः स्याद्धटवेश्मनोः । भटो जनान्तरे वीरे पिटः पेटे च वागुलौ ॥ Dharaṇikośa 10.1.5
- कोषकल्पतरु रक्ताङ्गमातङ्गः श्वपचविषाणिनोरथ स्या- द्रक्ताङ्गः क्षितितनयेऽन्यवत्तु वीरे । जीवन्त्यामरुणरुचि स्त्रियां प्रवाले कम्पिल्ले त्यजति नृयोषितोः स लिङ्गम् ॥ २३ ॥ Koṣakalpataru 6.3.23
- कोषकल्पतरु भटकालक्रियाकारकपोलकेषु शवप्रकर्षद्विपगण्डकेषु । कटो भटः पामरवीरयोः स्याद् भटिस्तु भाटिः प्रगमे स्त्रियौ स्तः ॥ २ ॥ Koṣakalpataru 6.10.2
- कोषकल्पतरु ऋतुमुनिप्रभेदे क्रतुरध्वरे च ऋतुर्वसन्तादिकवीरयोश्च । कान्तौ च योषित्कुसुमेषु पुंसि गातुस्तु गन्धर्वपिकालिषु स्यात् ॥ १९ ॥ Koṣakalpataru 6.16.19
- कोषकल्पतरु दमनवीरे प्रसूने दमनोऽथ वान्तौ तथार्दने स्याद्वमनं यमे तु । प्रदिष्ट आद्ये यमनोऽथ बन्धो- परामनाम्नोश्चरमे हृतौ च ॥ १० ॥ Koṣakalpataru 6.21.10
- कोषकल्पतरु ऊर्दरपुंस्यूर्दरो वीरगतोऽपि दिष्टो मुनौ तु शौण्डे मठरस्तथैव । स्यादम्बरं वाससि चान्तरिक्षे कर्पासके स्याच्च सुगन्धभेदे ॥ ८९ ॥ Koṣakalpataru 6.27.89
- नानार्थार्णवसंक्षेप शूरशुन्ध्यवोऽप्सु स्त्रियः शूरः पुनर्वीरे त्रिषु द्वयोः । कुक्कुटे श्वेतशालौ तु पुमान् शूलं तु न स्त्रियाम् ॥ १४०२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1402
- नानार्थार्णवसंक्षेप महावीरप्रवर्ग्यपात्रे सुभटे वीरे वज्रेऽप्यथ त्रिषु । प्रवरे द्वे तु हंसे च श्वेताश्वे च खगेऽपि च ॥ ४५० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.450
- परमानन्दीयनाममाला हसच्छब्दः पूजिते सत्ये साधूशोभनयोः सति । स्वं निजे द्रविणे होऽथ वीरे रुद्रे भयंकरे ॥ ४१ ॥ Paramānandīyanāmamālā 1.41
- परमानन्दीयनाममाला उदर्चिस्उदर्चिः पावके वीरेऽनुजेतितरुणोद्रुवोः । उल्लाघो गतरोगे च तरौ निपुणहृष्टयोः ॥ ६७ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.3.67
- शब्दरत्नावली भटभटः पामरभेदे स्याद् वीरे च रजनीचरे । भृष्टिः शून्ये भर्जने च वाटिकायामपि स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.11.23
- शब्दरत्नावली गण्डवीथ्यङ्गे पिटके चिहणे ग्रहे वीरे कपोलके । गडुः कुब्जे गले पृष्ठे गुडे शल्ये पुमानयम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.13.10
- शब्दरत्नावली दमनतोदनं व्यथने तोत्रे दंशनं वर्मदंशयोः । दर्शनं दर्पणे शास्त्रे नयनस्वप्नबुद्धिषु ॥ दमनः कुसुमे वीरे उपशान्तेऽपि कुत्रचित् । दशनः शिखरे दन्ते कवचे तु नपुंसकम् ॥ दहनो दुष्टचेष्टाग्निभल्लाते चित्रकेऽपि च । दृशानं तेजसि क्लीबं स्यात्पुमांस्तु विरोचने ॥ देवनन्तु जिगीषायां स्यात्क्रीडाव्यवहारयोः । अक्षेषु देवनः पुंसि सेवायामपि देवना ॥ ध्वजी रथे च भूदेवे भये सर्पे धराधरे । धन्वी ककुभवृक्षे स्यादर्जुने च धनुर्धरे ॥ धन्व क्लीबे स्थले चापे धन्वा ना मरुदेशके । धमनो नालभेदे भस्त्राध्मापकक्रूरयोस्त्रिषु ॥ धमनी च शिराहट्टविलासिन्योरपि स्त्रियाम् । धावनन्तु गतौ शुद्धै पृश्नीपर्ण्यान्तु धावनी ॥ धाम गेहे तनौ रश्मौ स्थाने प्रभावजन्मनोः । नन्दनं वासवोद्यानं पुमानात्यजहर्षयोः ॥ नन्दी हरद्वारपाले कन्दवाले वटद्रुमे । नन्दिन्युमाधेनुभेदगङ्गाननान्दृषु स्त्रियाम् ॥ नलिन्याकाशगङ्गायां पद्मिन्यां कमलाकरे । अम्भोरुहे तु न पुमान् नीलिकायां नपुंसकम् ॥ निदानं वत्सदामादिकारणे क्षयकारणे । निधनं नाशकुलयोः प्रधनं युधि दारुणे ॥ पवनं स्यात्कुम्भकारपाकस्थाने नपुंसकम् । स्यात्पुमांस्तु जगत्प्राणे निष्पावे प्रयतेऽपि च ॥ प्रधानं प्रकृतिप्रज्ञामहामात्यपरात्मसु । एकत्वे चोत्तमे क्लीबं वाच्यलिङ्गन्तु कुत्रचित् ॥ पद्मिनी स्त्रीविशेषे स्यात्पद्मसङ्घे सरोऽम्बुजे । प्रसन्ना स्त्री सुरायां स्यात्सन्तुष्टामलयोस्त्रिषु ॥ प्रसूनं पुष्पफलयोः क्लीबं जाते तु वाच्यवत् । पत्री पत्ररथे श्येनेऽत्रिकाण्डे रथिके त्रिषु ॥ पर्व स्यादुत्सवे ग्रन्थौ प्रस्तावचिह्नभेदयोः । स्याद्दर्शप्रतिपत्सन्धौ विषुवत्प्रभृतिष्वपि ॥ पक्ष्मसूत्रांशमुद्रादिकिञ्जल्कनेत्ररोमसु । पाठीनः पाठके मीनभेदे च गुग्गुलुद्रुमे ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.57
- तन्त्राभिधान णद्विमुखं कोटवी श्रोत्रं समृद्धिर्बोधि(ध)नी मता । त्रिनेत्रो मानुषी व्योम दक्षपादाङ्गुलेर्न(र्मु)खम् । राघवः शङ्खिनी वीरो नारायणश्च निर्णयः ॥ १०१ ॥ Tantrābhidhāna 2.32.101