संस्कार
saṃskāraपुं · masc.In 10 kośas: 9 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 12 as a meaning of another word.
genderपुंmasc.
उपजापो भवेद्भेदः साम सान्त्वमिति स्मृतम् ।तथेति प्रत्ययः श्रद्धा संस्कारो वासना स्मृता ॥ ७८० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
समाघातोभिसंपातः संस्कारो दुर्दरः कलिः ।अत्यामर्दश्च सम्मर्दो विमर्दः संयुगोऽस्त्रियाम् ॥ ३४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उपज्ञा ज्ञानमाद्यं स्याद्वासना-भावने स्त्रियौ ।अनुभूताविस्मृतिः स्यात्संस्कारो नाथ निर्णयः ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आरेकद्वापरे तुल्ये संख्योहा चर्चया सह ।आद्यज्ञानमुपज्ञा स्यात्संस्कारो वासना मता ॥ २६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अधिवासनसंस्कारौ गन्धमाल्यादिना कृतम् ।उपभोगोऽपि निर्वेशो विशेषोऽयं निरीक्ष्यताम् ॥ २९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पूर्वाऽनुभूतस्मरणे वासना भावना भवेत् ।संस्कारोऽप्यनुभूतार्थस्मरणेऽत्र प्रयुज्यते ॥ २४९६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
संस्क्रिया सत्क्रिया चेति संस्कारोऽपि निगद्यते ।वन्दिर्वन्दी वन्दिका च प्रग्रहोपग्रहौ तथा ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वैकक्ष्यं तिर्यगुरसि स्थितं निर्माल्यमुज्झिते ।संस्कारो गन्धधूपाद्यैरपुमानधिवासनम् ॥ १५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उपादभुक्तौ प्रत्याङो निवासस्य विपर्यये ।परेराकोटनेऽनोस्तु धूपे वासयतिर्मतः ॥स्नेहवस्तौ च संस्कारे संस्कारे त्वधितः परः ।भरते भरति भृतौ भटत्यथ नितेः परौ ॥बिभर्तिर्भरतिः प्रोक्तौ विनये प्राङ उत्तरौ ।उपायने समृद्धौ तु समोऽथाङो विभूषणे ॥ ७४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 भ (wrong syllable)
meaningsअधिवासयति
मर्षति मेहति निन्वतिसेकति धारयति शीकते सेके ।अभितः सिञ्चतिरुक्तःसंस्कारे प्रच्युतावुक्तः ॥ ९१ ॥
metre not recognised
meaningsअभिषिञ्चति
घारिस्त्वभेः स्या[202b]त्संस्कारे स्नेहने त्वाङ्परः स्मृतः ।परेरुक्षिः संप्रदाने वर्षणेऽभेस्तु संस्कृतौ ।व्यापने प्रात्तु सेके स्यात्तथा च पशुमारणे ।आसेचने श्च्योतति स्यादथ स्तिम्यति तिम्यति ।उनत्ति क्लिद्यति स्तीम्यत्यपि मर्धति मर्धते ॥ ९३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
meaningsअभिघारि
तथा कूणयति ग्रामयति संकेतयत्यपि ।पिङ्क्तेऽवयौति सटति स्याद्बिन्दति च पिंशति ॥स्याद्भिन्दत्यप्यवयवे संस्करोति तु चोच्यति ।उपस्करोति सचते समवैति सचत्यपि ॥ ७२ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
संस्कारे स्याद्वाजयति तदभावे तु कथ्यते ।श्वण्ठयते श्वण्ठयति श्वठयत्यपि कीर्तितः ॥ ९३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 2 ण्ठ (wrong syllable)
meaningsवाजयति
स्वस्तरस्तु स्तृतौ स्वस्य विक्षिप्ततृणसञ्चये ।संस्कार उत्कर्षाधाने मतः सङ्कल्प एव च ॥ २३१ ॥
अनुष्टुप्
संस्कार as a meaning in nānārtha verses
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) प्रतियत्नप्रतियत्नः संस्कारे लिप्सोपग्रहणयोश्च निर्दिष्टः । अभिहारः सन्नाहे स्यादभियोगे परस्वहरणे च ॥ ८४३ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.843
- धरणिकोश प्रतियत्नअनूचानो विनीतः स्यात्साङ्गवेदज्ञ एव च । प्रतियत्नस्तु संस्कारे उपग्रहणलिप्सयोः ॥ Dharaṇikośa 19.2.65
- धरणिकोश अधिवासविश्वावसुर्निशायां स्याद्देवानां गायनेऽपि च । अधिवासो निवासे स्यात्संस्कारे धूपनादिना ॥ Dharaṇikośa 31.2.22
- कोषकल्पतरु उपाकरोतिअलंकृतावुपाङस्तु संस्कारेऽमर्षयत्नयोः । यज्ञप्राणि व*त्यागेऽभिनये स समुद्भवे ॥ ५६ ॥ Koṣakalpataru 3.5.56
- कोषकल्पतरु अधिवासयोषित्तु पूर्णिमायामधिवासः स्यान्निवासेऽपि । संस्कारे गन्धाद्यैर्दशमुखखड्गे तु चन्द्रहासोऽसौ ॥ २२ ॥ Koṣakalpataru 6.31.22
- नानार्थार्णवसंक्षेप भावपदार्थमात्रे सत्तायामात्मयोनिस्वभावयोः । केचित् त्वात्मनि योनौ च प्राप्तिसंस्कारजन्मसु ॥ ८९३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.893
- नानार्थार्णवसंक्षेप प्रतियत्नप्रतियत्नस्तु संस्कार उपग्रहणलिप्सयोः । प्रतिश्रयस्तु विज्ञेयः स्थाने गोष्ठ्यां च सूरिभिः ॥ ७२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.72
- नानार्थार्णवसंक्षेप अधिवासनाक्लीबेऽधिश्रयणं पक्तुं स्थाल्यादेरथ नो पुमान् । संस्कारे गन्धमाल्याद्यैः पटादेरधिवासना ॥ १८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 7.18
- शब्दरत्नावली इष्टअट्टं भक्ते पुंसि शुष्के क्षौमेऽत्यर्थे गृहान्तरे ॥ इष्ट आशंसिते पूज्ये क्रतौ ना प्रेयसि त्रिषु । संस्कारे क्लीबलिङ्गं स्याद् व्रते च क्रतुकर्मणि ॥ Śabdaratnāvalī 7.11.2
- शब्दरत्नावली प्रतियत्नप्रस्फाटनं ताडने स्यात्सूर्वेऽपि च विकाशने । प्रतिमानं प्रतिच्छायादन्तिदन्तान्तरालयोः ॥ प्रतियत्नस्तु लिप्सोपग्रहसंस्कारकर्मसु । प्रत्यर्थी तु भवच्छत्रौ प्रतिवादिनि वाच्यवत् ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.117
- वैजयन्ती संस्कृतिसमानः प्राणभेदे ना त्रिष्वेकसमसाधुषु । संस्कारे ना संस्कृतिः स्त्री संकल्पप्रतियत्नयोः ॥ ८८ ॥ Vaijayantī 7.5.88
- वैजयन्ती प्रतियत्नप्रतियत्नस्तु संस्कार उपग्रहणलिप्सयोः । स्थाने गोष्ठ्यां सत्रशाले प्रत्याहारे प्रतिश्रयः ॥ ३१ ॥ Vaijayantī 8.1.31