भेद
bhedaपुं · masc.In 15 kośas: 22 synonym verses, 7 as a nānārtha head word, 42 as a meaning of another word.
सामदानभेददण्डा उपायाः साम सान्त्वनम् ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 न (wrong syllable)
genderपुंmasc.
उपजापः पुनर्भेदो दण्डः स्यात्साहसं दमः ॥ ७३६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
ताम्रं म्लेच्छमुखं शुल्वं रक्तं द्व्यष्टमुदुम्बरम् ॥ १०३९ ॥म्लेच्छशाबरभेदाख्यं मर्कटास्यं कनीयसम् ।ब्रह्मवर्धनं वरिष्ठं सीसं तु सीसपत्त्रकम् ॥ १०४० ॥नागं गण्डूपदभवं वप्रं सिन्दूरकारणम् ।वर्ध्नं स्वर्णारियोगेष्टे यवनेष्टं सुवर्णकम् ॥ १०४१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
उपजापो भवेद्भेदः साम सान्त्वमिति स्मृतम् ।तथेति प्रत्ययः श्रद्धा संस्कारो वासना स्मृता ॥ ७८० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स प्रतापः प्रभावश्च यत्तेजः कोशदण्डजम् ।सामदाने भेददण्डावित्युपायचतुष्टयम् ॥ ८२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दायो ना हरणं क्लीबे पुंसि भेदोपजापकौ ।त्रिवर्गेण भिया वापि परीक्षा सोपधा स्त्रियाम् ॥ ८६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
त्रिष्वर्गलं महत्सु द्वौ कल्लोलोल्लकावुभौ ।पुटे भेदो वङ्कचक्रे भ्रमश्च जलनिर्गमः ॥ १९ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भेदो दण्डः साम दानमित्युपायचतुष्टयम् ।भेदोप[110a]जापौ शास्तिः स्त्री * * * * * * * * ।शास्तिः स्याद्भूपतेर्दण्डयमो दण्डश्च साहसम् ॥ ६१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
व्यक्तिस्तु रोगप्राकट्यं भेदेन सहिता इमे ।चयादयो दोषगतिः निमित्तं तु निदानकम्[151b] ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रतियत्नो गुणाधानं विकृतं वैकृतं त्रिषु ।उपस्कृतं भेद्यलिङ्गं प्रतियत्ने च वैकृते ॥विधा स्त्री भिद्भिदा भेदः प्रकारोऽथ परिक्रमः ।विहारोऽपि परीसर्प-परिसर्पगमास्त्रयः ॥ २९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऊर्मिश्च ध्वनिश्च अञ्जलिश्च ऊर्म्मिध्वन्यञ्जलयः । एते शब्दाः पुंसि भवन्ति । अयमूर्म्मिस्तरङ्गः । अयं ध्वनिः शब्दः ।अयमञ्जलिः करपुटः । ओष्ठकपोलगुल्फसञ्ज्ञाश्च । सञ्ज्ञाशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । ओष्ठश्च कपोलश्च गुल्फश्च ओष्ठकपोलगुल्फाः । एतेषां सञ्ज्ञाः पर्यायास्ते पुंसि भवन्ति । अयमोष्ठः अधरः दन्तच्छदः । अयं कपोलः गण्ड इत्येवमादयः । अयं गुल्फः पादग्रन्थिः घुठः घूंठ इत्येवमादयः । घञ्च एरच्च ऋदोरप्च । "पदरुजवेगस्पृशो घञि"त्येवमादिना प्रकरणे घञो विहित इति । "येन विधिस्तदन्तस्ये"ति घञ्प्रत्ययान्ताः शब्दाः पुंसि भवन्ति । तद्यथा । पादः रोगः वेगः स्पर्शः पाकः त्यागः योगः प्रसादः भेदः छेदः दाहः दोषः प्रकारविकार इत्येवमादयः । "एरजि"ति । एरजीवर्णान्तादच्प्रत्ययः स्यात् । अयं जयः नयः । तथा "ऋदोरप्" । ऋवर्णान्तादुवर्णान्ताच्च धातोरप्प्रत्ययः स्यात् । तत्र ऋवर्णान्तात् । अयं करः वरः भरः शरः नरः । इत्येवमादयः । उवर्णान्तात् । अयं प्लवः पवः भवः इत्येवमादयः । घञन्तादन्धकारशब्दस्यापि नित्यं पुंस्त्वं स्यादित्याह । बहुलमन्धकारश्च । अन्धकारो बहुलं पुंलिङ्गे भवति । विभाषा भवतीत्यर्थः । इदं अन्धकारम् । अयं अन्धकारः । तथा चोक्तम् । "नेहागमोऽस्ति शलभस्य न मारुतस्य स्नेहक्षयोऽपि न भवेत्प्रथमे प्रदोषे । अव्यक्तवस्तुपुरुषप्रतिबोधितेन पारावतेन पतता कृतमन्धकारम् ।"प्राण्यङ्गमिदन्तं वस्तिकुक्षिपाणीन्विमुच्य सर्वं स्त्री ।जङ्घा शिरा स्नुषा नासिका चूडा वसा चैव ॥ १७ ॥
वसन्ततिलकाmetre not read in every line
ऊर्मिपुंतरङ्गपुंध्वनिपुंशब्दपुंअञ्जलिपुंकरपुटपुंओष्ठपुंअधरपुंदन्तच्छदपुंकपोलपुंगण्डपुंगुल्फपुंपादग्रन्थिपुंघुठपुंघूंठपुंपादपुंरोगपुंवेगपुंस्पर्शपुंपाकपुंत्यागपुंयोगपुंप्रसादपुंभेदपुंछेदपुंदाहपुंदोषपुंप्रकारपुंविकारपुंजयपुंनयपुंकरपुंवरपुंभरपुंशरपुंनरपुंप्लवपुंपवपुंभवपुंअन्धकारपुंक्लीवस्तिपुंकुक्षिपुंपाणिपुंजङ्घास्त्रीशिरास्त्रीस्नुषास्त्रीनासिकास्त्रीचूडास्त्रीवसास्त्री
genderपुंmasc.
सान्त्वनं साम भेदस्तूपजापो दण्डनं दमः ।प्राभृतं ढौकनं तुल्ये उत्कोचो लञ्चया सह ॥ ३५७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उक्ता हि शक्तयस्तिस्रः प्रभुत्वोत्साहमन्त्रजाः ।सामदामभेददण्डा उपायाः शासने स्थिताः ॥ १२०१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 म (wrong syllable)
genderपुंmasc.
प्रियभाषादयो यत्र प्रोक्तं तत् साम सान्त्वनम् ।उपजापस्तु भेदः स्याद् दण्डस्तु साहसं दमः ॥ १२०२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 स्तु (wrong syllable)
genderपुंmasc.
सामदानं दण्डभेदौ स्यादुपाये चतुष्टयम् ।साम सान्त्वं दया दानं दमो दण्डस्तु साहसम् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भेदोपजापावित्येषां पर्यायः परिकीर्तितः ।उपधाधर्मकामार्थैरमात्यादिपरीक्षणम् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अष्टवर्गोऽथ धर्माद्यैरुपधा स्यात् परीक्षणम् ।अथोपायाः सामदानभेददण्डाश्चतुष्टये ॥ १२७५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उपजापस्तु भेदः स्यात् समाने सामसान्त्वने ।तन्त्रं स्वराष्ट्रचिन्ता स्यादावापः परिचिन्तनम् ॥ १२७६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अनुप्रासोऽक्षरावृत्तिः स तु वीप्सा सकृत्कृतः ।ग्रहो ग्राहे भिदा भेदे छिदा छेदे क्षये क्षिया ॥ १६९५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
इन्द्रजालं तु कुहकमुपेक्षा त्ववधीरणम् ।उपजापस्तु भेदः स्यात् साम सांत्वं च सांत्वनम् ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अनुज्ञास्पृहयोर्गत्यामुपात्स्मृत्यामुप[210b]द्रवे ।उत्पाते रुजि च प्रादो भेदे विघ्ने प्रधानके ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
meaningsप्रसृज्
भूभृद्गिरौ नृपेऽथाद्रितट ऋष्यन्तरे भृगुः ।भेदो विशेषे व्यावृत्तावुपजापे विदारणे ॥ ८९ ॥
अनुष्टुप्
भेदो विदारणे द्वैधे स्याद्विशेषोपजापयोः ।मदो गर्वे च कस्तूर्यां वीर्ये च हर्षदानयोः ॥मन्दः स्वैरे च तीक्ष्णे च मूर्खे चाभाग्यरोगिणोः ।अल्पे च त्रिषु पुंसि स्यात्कविजात्यान्तरे शतौ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)
भेद as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् काचत्रिष्विष्टेऽल्पे लघुः काचाः शिक्यभृद्भेददृग्रुजः । Amarakośa 3.3.55
- नामलिङ्गानुशासनम् प्रकारप्रकारौ भेदसादृश्ये आकाराविङ्गिताकृती । Amarakośa 3.3.309
- नामलिङ्गानुशासनम् अन्तरअन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तर्धिभेदतादर्थ्ये ॥ १८७ ॥ छिद्रात्मीयविनाबहिरवसरमध्येऽन्तरात्मनि च । Amarakośa 3.3.352
- नामलिङ्गानुशासनम् तुस्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद्भेदेऽवधारणे । Amarakośa 3.3.472
- नामलिङ्गानुशासनम् पुनर्पुनरप्रथमे भेदे निर्निश्चयनिषेधयोः । Amarakośa 3.3.494
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) तुप्रकाशे सम्भवे प्रादुः प्रधानसदृशोः प्रति । हि स्याद्विशेषणे हेतौ तु स्याद्भेदेऽवधारणे ॥ ८८१ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.881
- धरणिकोश भङ्गभङ्गो वीचिषु विख्यातो भङ्गो जयविपर्ययः । भङ्गो भेदे रुजायां च भङ्गा शस्यं शणाह्वयम् ॥ Dharaṇikośa 3.3.8
- धरणिकोश विदारणविदारणं [रणे भेदे विडम्बे च विदारणं?] । आरोहणं स्यात्सोपानं समारोहणमात्रकम् ॥ Dharaṇikośa 14.2.27
- धरणिकोश वर्णवर्णो गुणाक्षरयशःशुक्लादिब्राह्मणादिषु । कुथास्तुत्यनुलेपेषु वर्णे स्याद्भेदरूपयोः ॥ Dharaṇikośa 14.3.9
- धरणिकोश प्रकारपिठरौ दन्तिकाग्रन्थौ जठरौ कठिनोदरौ । प्रकारौ भेदसादृश्यौ आकाराविङ्गिताकृती ॥ Dharaṇikośa 26.1.14
- धरणिकोश अन्तरअन्तरं स्थानतादर्थ्यछिद्रान्तर्धिविनात्मसु । भेदावसरबाह्येषु मध्यात्मीयावधिष्वपि ॥ Dharaṇikośa 26.3.36
- धरणिकोश तुतु पादपूरणे मेदे समुच्चयेऽवधारणे । अस्तु स्यादभ्यनुज्ञाने ईर्ष्यापी[111]डार्थयोरपि ॥ Dharaṇikośa 34.7.3
- धरणिकोश पुनर्[प्र] प्रकर्षे गताद्यर्थे स्वः स्वर्गपरलोकयोः । दुः कष्टे तु निषेधे [च] पुनरप्रथममेदयोः ॥ Dharaṇikośa 34.16.1
- कोषकल्पतरु प्रकरोतिप्रात्प्रस्तावे प्रकथने सेवासादृश्यसाहसे । भेदोपयोगे परितः परिसर्पे समाहृतौ ॥ ५८ ॥ Koṣakalpataru 3.5.58
- कोषकल्पतरु निस्तरणभेदेऽप्ययोपायविनिर्गमेषु निस्तारके निस्तरणं तथा स्यात् । निदर्शनालोकविचारणेषु निरूपणं ज्ञा विनिरूपयन्ति ॥ ५४ ॥ Koṣakalpataru 6.15.54
- कोषकल्पतरु संधिभेदे स्यान्नरि संधिः सुरङ्गिकायां च भग्नसंश्लेषे । वृद्धिस्त्वृद्धौ प्रमदे कलान्तरे वर्धने च स्त्री ॥ ६१ ॥ Koṣakalpataru 6.20.61
- कोषकल्पतरु छेदनस्यात्केतनोऽस्त्री कृतिचिह्नके तु निमन्त्रणार्थो वमने तु षण्ढे । स्याच्छर्दनोऽलम्बुषनिम्बयोर्ना- थ च्छेदनं कर्तनभेदयोः स्यात् ॥ ३१ ॥ Koṣakalpataru 6.21.31
- कोषकल्पतरु वितानसुरद्रुमापत्यकुलेषु तत्यां संतान उक्तोऽथ वितानमस्त्री । उल्लोचके यज्ञविधानतत्यो- र्भेदे तु तुच्छे परवत्प्रदिष्टम् ॥ ३४ ॥ Koṣakalpataru 6.21.34
- कोषकल्पतरु अन्तरअनूर्ध्व[51b]हीने परगोऽध्वरस्तु स्यात्सावधाने वसुभिन्मखार्थः । अस्त्र्यन्तरं रन्ध्रविनावकाशा- न्तरात्मभेदावधिमध्यवाचि ॥ ८४ ॥ Koṣakalpataru 6.27.84
- कोषकल्पतरु प्रकारभेदे प्रकारः सदृशे तथा स्या- ट्टङ्कार उक्तोऽद्भुतकुप्रसिद्ध्योः । मौर्वीध्वनौ स्याच्छरयन्त्रके तु दण्डार उक्तोऽपि कुलालचक्रे ॥ ४४ ॥ Koṣakalpataru 6.27.44
- नानार्थार्णवसंक्षेप प्रकारतथैव ततपुष्पादौ भेदसादृश्ययोः पुनः । प्रकारोऽथ प्रमाथः स्याद्धिंसायां च प्रमन्थने ॥ १२८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.128
- नानार्थार्णवसंक्षेप सम्भेदसंरम्भः पुनराटोपे क्रोधे सम्भेदवाक् पुनः । भेदे च मिश्रणे चाथ सम्भोगो रतभोगयोः ॥ २१९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.219
- नानार्थार्णवसंक्षेप विशेषविलेप्तव्ये विशेषस्तु ना भेदेऽतिशये त्रि तु । वीतशेषे पक्षिमात्रशेषेऽप्यथ नृभूमनि ॥ १७१६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1716
- नानार्थार्णवसंक्षेप विदारणाभेदे विडम्बने चाथ स्त्रियामुक्ता विभागिनी । सप्तलासंज्ञके पुष्पवल्लिभेदेऽथ नो पुमान् ॥ ५७० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.570
- नानार्थार्णवसंक्षेप प्रविदारणावधे विकीर्णीकरणे स्त्रीनपोः प्रविसारणा । स्त्रीनपुंसकयोर्भेदे युद्धे क्ली प्रविदारणा ॥ ६२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 7.62
- परमानन्दीयनाममाला छेदनगृहासक्तेऽण्डजे छेको दक्षे च हरिणान्तरे । छेदनं कर्तने भेदे छर्दनो निम्बलुम्बयोः ॥ १९२ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.12.192
- परमानन्दीयनाममाला षण्डषण्डस्तु कानने भेदे षष्ठी गौर्यां तिथावपि ॥ ३६० ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.26.360
- शिवकोष मणिछिद्रामणिछिद्रा तु मेदायां भेदेऽपि ऋषभेऽपि च । रक्तसारस्तु पत्तङ्गे खदिरे रक्तचन्दने ॥ ४२९ ॥ Śivakoṣa 22.4.429
- शब्दरत्नावली खटखटः प्रहारे भेदान्धकूपटङ्ककफेषु च । खाटिः किणे शवरथे भीषितेऽसद्ग्रहे स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.11.10
- शब्दरत्नावली खडखडः स्यात्पानभेदे च भेदे लघुतृणे स्त्रियाम् । गण्डः खड्गे यागभेदे हयभूषणबुद्बुदे ॥ Śabdaratnāvalī 7.13.9
- शब्दरत्नावली विदारणविदारणं विडम्बे स्याद् भेदे क्लीबं द्वयोर्मुपि । अथ वैतरणी प्रेतनदयो राक्षसमातरि ॥ Śabdaratnāvalī 7.15.90
- शब्दरत्नावली अन्तरअमरस्त्रिदशे वज्रद्रुमेनेन्द्रपुरि स्त्रियाम् ॥ गुडुच्यामपि दूर्वायां जरायुस्थूनयोरपि । अपरा च जरायौ स्याद्गज(?)पश्चार्द्धके स्त्रियाम् ॥ अर्वाचीने वाच्यलिङ्गमितरस्मिन्नपि त्रिषु । अछरो वसुभेदे स्यात्सावधाने क्रतौ पुमान् ॥ अन्तरे परिधाने स्यादवकाशे परात्मनि । छिद्रतादर्थ्यभेदेषु तुल्येऽवसरमध्ययोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.52
- शब्दरत्नावली प्रतिसरप्रतिसरश्चमूपृष्ठे भेदे माल्ये च कङ्कणे । मण्डले करसूत्रे च व्रणशुद्धिनियोज्ययोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.133
- शब्दरत्नावली इइः स्यान्निष्ठुरवाग्भेदानुकम्पापाकृतिष्वपि ॥ Śabdaratnāvalī 8.1.4
- शब्दरत्नावली तुतु पादपूरणे भेदे समुच्चयेऽवधारणे ॥ Śabdaratnāvalī 8.1.22
- शब्दरत्नावली पुनर्अन्तरङ्गीकृतौ मध्ये व्यवधानेऽपि दृश्यते । अन्तरा तु विनार्थे स्यात्समीपमध्योरपि ॥ प्रादुः प्राकाश्यसम्भाव्यवृत्तिष्वपि निगद्यते । पुनरप्रथमे भेदे पक्षान्तराधिकारयोः ॥ Śabdaratnāvalī 8.1.54
- शब्दरत्नाकर अन्तरअवकाशेऽवधौ भेदे विनार्थच्छिद्रयोरपि । अपानः पुंसि देहस्थवायौ पायौ नपुंसके ॥ २०३९ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2039
- शब्दरत्नाकर तुतुर्भेदावधारणयोर्दुरशोभनदुःखयोः । धिग्भर्त्सने कुत्सने च नि न्यग्भावनिषेधयोः ॥ २२५३ ॥ Śabdaratnākara 5.1.2253
- त्रिकाण्डशेष भङ्गतरङ्गभेदयोर्भङ्गो भङ्गा सस्ये शणाह्वये । एकदेशांशयोर्भागो भृङ्गो धूम्याटकेऽपि च ॥ ६५ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.65
- त्रिकाण्डशेष सन्धिसन्धिः पुमान्सुरङ्गायां भेदे संघट्टने भगे । Trikāṇḍaśeṣa 3.3.233
- वैजयन्ती प्रकारवरुणेऽनले प्रचेताः प्रतापमाहात्म्ययोः प्रभावः स्यात् । भेदसमते प्रकारौ विपर्यये विस्तरे प्रपञ्चः स्यात् ॥ ५६ ॥ Vaijayantī 7.1.56
- वैजयन्ती तुचान्वाचये समाहारे मिथोयोगे समुच्चये । तु भेदावधारणयोर्दुरशोभनदुःखयोः ॥ ४ ॥ Vaijayantī 8.7.4