प्रग्रह
pragrahaपुं · masc.In 17 kośas: 29 synonym verses, 10 as a nānārtha head word, 12 as a meaning of another word.
रोचिरुस्ररुचिशोचिरंशुगो ज्योतिरर्चिरुपधृत्यभीशवः ।प्रग्रहः शुचिमरीचिदीप्तयो धामकेतुघृणिरश्मिपृश्नयः ॥ ९९ ॥पाददीधितिकरद्युतिद्युतो रुग्विरोककिरणत्विषित्विषः ।भाःप्रभावसुगभस्तिभानवो भा मयूखमहसी छविर्विभा ॥ १०० ॥
रथोद्धता
रोचिस्क्लीउस्रपुंरुचिस्त्रीशोचिस्क्लीअंशुपुंगोस्त्रीज्योतिस्क्लीअर्चिस्क्लीउपधृतिस्त्रीअभीशुपुंप्रग्रहपुंशुचिपुंमरीचिपुंस्त्रीदीप्तिस्त्रीधामन्क्लीकेतुपुंघृणिपुंरश्मिपुंपृश्निस्त्रीपादपुंदीधितिस्त्रीकरपुंद्युतिस्त्रीद्युत्स्त्रीरुच्स्त्रीविरोकपुंकिरणपुंत्विषिस्त्रीत्विष्स्त्रीभास्स्त्रीप्रभास्त्रीवसुक्लीगभस्तिपुंभानुपुंभास्त्रीमयूखपुंमहस्क्लीछविस्त्रीविभास्त्री
genderपुंmasc.
प्रग्रहोपग्रहौ बन्द्यां कारा स्यात्बन्धनालये ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उस्रधामवसुकेतुमरीचिप्रग्रहोपधृतिवृष्णिमयूखाः ।अंशुभानुकरपादविरोका गाव इत्यभिहितास्तु समानाः ॥ ३९ ॥
स्वागता
genderपुंmasc.
सौष्ठवं स्यादवष्टम्भो हठः प्रसभमुच्यते ।प्रग्रहो ग्रहको वन्दी पणोऽक्षेषु ग्लहः स्मृतः ॥ ७५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्त्रियां स्यादुपकार्याथ कुणपः क्षितिवर्द्धनः ।पञ्चावस्थः कटस्थालं शवोऽस्त्री प्रग्रहोऽपि च ॥ ३८४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कृतमालो राजतरुः प्रग्रहः कर्णिकारकः ।परिव्याधो व्याधिरिपुः सुफलोऽथ ज्वरान्तकः ॥ १७१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 रा (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अश्मनो रमणस्तार्क्ष्यो वैनतेयो जटायुसूः ।गभस्तिर्ना घृणिः पादः करः प्रग्रह इत्यपि ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कर-किरण-मयूखाभीषु-रश्म्यंशु-गावःशुचि-वसु-घृणि-घृष्णि-प्रग्रहोस्रा गभस्तिः ।उपधृतिरपि रोकः स्यूम-पादौ च पृश्निः*****मरीचिर्दीधितिः स्त्री पदं च [21a] ॥ ४४ ॥
मालिनीmetre not read in every line
genderपुंmasc.
आरग्वधश्चार्ग्वधश्च प्रग्रहः कृतमालकः ।आरोग्यशिम्बि-शम्याक-संपाकाश्चतुरङ्गुलः ॥ ५२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रग्रहोपग्रहौ तत्र बन्दी स्त्रियांयद्वलद्बन्धनं शत्रुदारादिनः ।गुप्ति-कारे स्त्रियौ पुंसि वारो भवेत् ।तत्र बन्दी गृहं बन्धनस्यालयः ॥ ७७ ॥
स्रग्विणी
genderपुंmasc.
स्रगादयः शब्दाः स्त्रियां भवन्ति । तद्यथा । इयं स्रक् माला । इयं स्रुक् यज्ञोपकरणभाण्डम् । इयं स्फिक् कटिप्रदेशः । इयं त्वक् बहिश्चर्म । इयं वाक् वाणी । इयं योषित् बाला । द्यौश्च नौश्च द्युनावौ च स्त्रियां भवतः इयं द्यौः स्वर्गः । इयं नौः जलतरणिः । हिशब्दः पादपूरणे । दीधितिमेकां वर्ज्जयित्वा रश्मिवाचकाः शब्दाः पर्यायाश्च ये ते पुंसि भवन्ति । तद्यथा इमे रश्मयः प्रग्रहाः किरणाः अंशवः पादाः मयूखाः अभीषवः गभस्तयः घृणय इत्येवमादयः । तुशब्दः पादपूरणे ।मूर्द्ध्नोऽक्षतक्षमज्जश्लेष्मात्माश्मयु[यू]वपूषराजभी रहितम् ।सर्वं द्व्यच्कं नान्तं नपुंसकं पुंसि वा भवेद्ब्रह्मा ॥ १९ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
पीतपुष्पो दीर्घफलः शम्याकञ्चतुरङ्गुलः ।व्याधिहाऽऽरेवतश्चूली प्रग्रहो राजपादपः ॥ ९८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 दी (wrong syllable)
genderपुंmasc.
किरणः प्रग्रहो ज्योतिरर्चिर्धाम घृणिः करः ।पृश्निरशिमहःपाददीधितित्विषिदीप्तयः ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
प्रस्कन्नपतितौ तुल्यौ जितकाशी जिताहवः ।कारा बन्दी तथा चारगुप्ती प्रग्रहनाम च ॥ ४०० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रग्रहोपग्रहौ चाथ प्राणाश्चासव इत्यपि ।पुंसि भूम्नि कदाचित्तु वैकतापि प्रसज्यते ॥ ४०४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विपत्तिरापद्दुःखाधिः कुणपः शवकः शवः ।प्रग्रहोपग्रहौ बन्धः कारा बन्धनमन्दिरम् ॥ २४२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रग्रहस्तथा पादः मृगतृष्णा मरीचिका ।मण्डलं परिवेषश्च परिधिस्तूपसूर्यकम् ॥ ८६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रग्रहो ग्रहको बन्दी चोपग्रहोऽपि कथ्यते ॥ १३४३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
संस्क्रिया सत्क्रिया चेति संस्कारोऽपि निगद्यते ।वन्दिर्वन्दी वन्दिका च प्रग्रहोपग्रहौ तथा ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पशुरज्जुर्दामनी स्याद् बन्धनीत्यपि कुत्रचित् ।प्रग्राहः प्रग्रहोऽपि स्यात्तथा गवादिरज्जुषु ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 ग (wrong syllable)
genderपुंmasc.
प्रग्रहोऽनुत्तमोऽग्रीयः प्रवेकाग्र्याग्रिया अपि ।परार्ध्योऽनवरार्ध्योऽपि प्रधानं प्रवीरमित्यपि ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderविadj.
भूतः परापर्यभितो, गुप्तौ तु चार-चारकौ ।बन्द्यां ग्रहश्च ग्रहकः प्रोपतो ग्रह इष्यते ॥ २९४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 तु (wrong syllable)
genderपुंmasc.doubtful
वसुपादकराभीशुरश्मिप्रग्रहभानवः ।दीधितिः स्त्री मरीचिः स्त्रीपुंसोस्तासु सहस्रके ॥ १६५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मर्कटी पुंसि षड्ग्रन्थो गोजिह्वादार्विके समे ।शम्याकः कृतमालदीर्घकलिका वारेवतः प्रग्रहोराजद्रुश्चतुरङ्गलोऽपि च सुवर्णश्च स्युरारग्वधे ।नादेयी विदुलो रथाभ्रकुसुमौ वानीरशीतौ परि-व्याधो वञ्जुलवेतसौ च विदलश्चामी समाना नव ॥ ५०२ ॥
अनुष्टुप्two metres in one verse
genderपुंmasc.
कृत्तमूर्ध कबन्धोऽस्त्री नृत्तद्युधि कलेबरम् ।प्रग्रहोऽपग्रहो बन्दी कारा बन्धनवेश्मनि ॥ १३९२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पाशो रश्मिर्गुणो बन्धो वराटः प्रग्रहो वटः ।शुल्बं शुल्बाप्यथ व्याधो मृगयुर्लुब्धकश्च सः ॥ १५३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अभिग्रहो निरोधः स्यात् प्रग्रहः प्रतिबन्धनम् ।समुच्चयः समाहारः संहारोऽपचयः समौ ॥ १७१३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
काञ्चनारोऽप्यार्ग्वधे तु व्याघातश्चतुरंगुलः ।आरग्वध आरेवतः शम्याकः प्रग्रहोऽर्ग्वधः ॥ ४८ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 1 आ (syllables merged)
genderपुंmasc.
पश्यतो यो हरत्यर्थं स चोरः पश्यतोहरः ।पटच्चरः पटच्चोरो बन्दी स्त्री प्रग्रहो ग्रहः ॥ ५७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तुलासूत्रेऽश्वादिरश्मौ प्रग्राहः प्रग्रहोऽपि च ।
अनुष्टुप्
meanings
व्यासेऽपि विग्रहः स्यान्मानविशेषेऽपि पौरुषव्यामौ ।हेला प्रस्तावेऽपि प्रग्रह आबन्धनेऽप्युक्तः ॥ ८०५ ॥
आर्याmetre not read in every line
meaningsआबन्धन
सूत्रे तुलाया नरि तद्वदेवप्रग्राह आद्येऽप्यथ भर्त्सने स्यात् ।बन्धेऽवधौ चाथ रणे शरीरेस्याद्विग्रहो विस्तरणे विभागे ॥ ४६ ॥
इन्द्रवज्रा
meaningsतुलासूत्र
doubtful
माहात्म्ये च प्रग्रहस्तु वन्द्यामारग्वधद्रुमे ।तुलासूत्रेऽश्वादिरश्मौ रश्मौ नियमनेऽर्चने ॥ १२५ ॥
अनुष्टुप्
प्रग्रहस्तु रश्मिमात्रे तुलासूत्रे च वन्दिनि ।स्वर्णालुवृक्षे नियमे हयादीनाञ्च रश्मिषु ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 स्तु (wrong syllable)
पुरुषोऽश्वस्थितौ पुंसि पुंनागे परमात्मनि ।प्रग्राहोऽश्वादिरज्ज्वंशुबन्दिषु प्रग्रहोऽपि च ॥ २१२३ ॥
अनुष्टुप्
meanings
प्रग्रह as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् रश्मिकिरणप्रग्रहौ रश्मी कपिभेकौ प्लवङ्गमौ । Amarakośa 3.3.263
- नामलिङ्गानुशासनम् अभीषुअभीषुः प्रग्रहे रश्मौ प्रैषः प्रेषणमर्दने ॥ २२० ॥ Amarakośa 3.3.220
- धरणिकोश रश्मिभीष्मो भयानके क्षत्रे रश्मिः स्यात्प्रग्रहे घृणौ । क्रमः शक्तौ परिपाट्यां भौमावङ्गारकाम्बरौ ॥ Dharaṇikośa 24.1.2
- धरणिकोश अभीषुअभीषुः प्रग्रहे भासि प्रदोषः कालदोषयोः । प्रत्युषौ प्रभातवसू शैलूषौ बिल्वनर्तकौ ॥ Dharaṇikośa 30.1.3
- नानार्थार्णवसंक्षेप गोप्रग्रहस्य मरीचेश्च समाम्नायेऽमुमामनत् । धनुर्गुणे सुषुम्णाख्यरश्मिभेदे च भास्वतः ॥ ५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 1.5.5
- नानार्थार्णवसंक्षेप रश्मिपुंसि क्वचित् स्त्रियां च स्यात् प्रग्रहे किरणेऽपि च । ज्वालायामपि च प्राह वैजयन्त्यां द्वयोः पुनः ॥ १०९५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1095
- नानार्थार्णवसंक्षेप वन्दित्रिः सान्द्रे स्त्री तु वन्दिः स्यात् प्रग्रहे ना तु वन्दतौ । त्रि तु वन्दिनि वर्वीस्तु शकटे स्त्री द्वयोः पुनः ॥ १२०१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1201
- नानार्थार्णवसंक्षेप अभीशुअभीशुः प्रग्रहेऽश्वस्य बाहौ चाथाङ्गुलौ स्त्रियाम् । अविष्ठस्तु द्वयोरश्वे पुंल्लिङ्गस्त्वपहोतरि ॥ १५५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.155
- शब्दरत्नावली अभीषुअध्यक्षोऽधिकृते पुंसि प्रत्यक्षेऽतिप्रधानके ॥ अभीषुः प्रग्रहे कामकिरणानुरागेषु ना । उष्णीषोऽस्त्री शिरोवेष्टे किरीटचिह्नभेदयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.31.18
- शब्दरत्नाकर दामन्द्वन्द्वं वसन्तग्रीष्मादिमिथुने कलहे युगे । दृष्टिर्दर्शनधीदृक्षु दाम प्रग्रहमाल्ययोः ॥ १९४१ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1941
- शब्दरत्नाकर रश्मिरतिः क्रीडाकामपत्न्योः रदो दन्तविलेखयोः । अंशुप्रग्रहयोः रश्मी रणोऽस्त्री युधि ना स्वने ॥ १९८६ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1986
- वैजयन्ती रश्मिरश्मी ज्वालाप्रग्रहौ च रदो दन्तविलेखयोः । राजा तु क्षत्रिये चन्द्रे लताभेदे नृपे प्रभौ ॥ ५० ॥ Vaijayantī 6.1.50