मार्तण्ड
mārtaṇḍaपुं · masc.In 16 kośas: 13 synonym verses, 4 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.
आदित्यः सवितार्यमा खरसहस्रोष्णांशुरंशू रवि-र्मार्तण्डस्तरणिर्गभस्तिररुणो भानुर्नभोऽहर्मणिः ।सूर्योऽर्कः किरणो भगो ग्रहपुषः पूषा पतङ्गः खगोमार्ताण्डो यमुनाकृतान्तजनकः प्रद्योतनस्तापनः ॥ ९५ ॥ब्रध्नो हंसश्चित्रभानुर्विवस्वान्सूरस्त्वष्टा द्वादशात्मा च हेलिः ।मित्रो ध्वान्तारातिरब्जांशुहस्तश्चक्राब्जाहर्बान्धवः सप्तसप्तिः ॥ ९६ ॥दिवादिनाहर्दिवसप्रभाविभाभासः करः स्यान्मिहिरो विरोचनः ।ग्रहाब्जिनीगोद्युपतिर्विकर्तनो हरिः शुचीनौ गगनाद्ध्वजाध्वगौ ॥ ९७ ॥हरिदश्वो जगत्कर्मसाक्षी भास्वान्विभावसुः ।त्रयीतनुर्जगच्चक्षुस्तपनोऽरुणसारथिः ॥ ९८ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
आदित्यपुंसवितृपुंअर्यमन्पुंखरांशुपुंसहस्रांशुपुंउष्णांशुपुंअंशुपुंरविपुंमार्तण्डपुंतरणिपुंगभस्तिपुंअरुणपुंभानुपुंनभोमणिपुंअहर्मणिपुंसूर्यपुंअर्कपुंकिरणपुंभगपुंग्रहपुषपुंपूषन्पुंपतङ्गपुंखगपुंमार्ताण्डपुंयमुनाकृतान्तजनकपुंप्रद्योतनपुंतापनपुंब्रध्नपुंहंसपुंचित्रभानुपुंविवस्वत्पुंसूरपुंत्वष्टृपुंद्वादशात्मन्पुंहेलिपुंमित्रपुंध्वान्तारातिपुंअब्जहस्तपुंअंशुहस्तपुंचक्रबान्धवपुंअब्जबान्धवपुंअहर्बान्धवपुंसप्तसप्तिपुंदिवाकरपुंदिनकरपुंअहस्करपुंदिवसकरपुंप्रभाकरपुंविभाकरपुंभास्करपुंमिहिरपुंविरोचनपुंग्रहपतिपुंअब्जिनीपतिपुंगोपतिपुंद्युपतिपुंविकर्तनपुंहरिपुंशुचिपुंइनपुंगगनध्वजपुंगगनाध्वगपुंहरिदश्वपुंजगत्कर्मसाक्षिन्पुंभास्वत्पुंविभावसुपुंत्रयीतनुपुंजगच्चक्षुस्पुंतपनपुंअरुणसारथिपुं
genderपुंmasc.
सूरसूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकराः ।भास्कराहस्करब्रध्नप्रभाकरविभाकराः ॥ २८ ॥भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः ।विकर्तनार्कमार्तण्डमिहिरारुणपूषणः ॥ २९ ॥द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विरोचनः ।विभावसुर्ग्रहपतिस्त्विषांपतिरहर्पतिः ॥ ३० ॥भानुर्हंसः सहस्रांशुस्तपनः सविता रविः ।पद्माक्षस्तेजसांराशिश्छायानाथस्तमिस्रहा ॥कर्मसाक्षी जगच्चक्षुर्लोकबन्धुस्त्रयीतनुः ।प्रद्योतनो दिनमणिः खद्योतो लोकबान्धवः ॥इनो भगो धामनिधिश्चांशुमाल्यब्जिनीपतिः ।माठरः पिङ्गलो दण्डश्चण्डांशोः पारिपार्श्वकाः ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
सूरपुंसूर्यपुंअर्यमन्पुंआदित्यपुंद्वादशात्मन्पुंदिवाकरपुंभास्करपुंअहस्करपुंब्रध्नपुंप्रभाकरपुंविभाकरपुंभास्वत्पुंविवस्वत्पुंसप्ताश्वपुंहरिदश्वपुंउष्णरश्मिपुंविकर्तनपुंअर्कपुंमार्तण्डपुंमिहिरपुंअरुणपुंपूषन्पुंद्युमणिपुंतरणिपुंमित्रपुंचित्रभानुपुंविरोचनपुंविभावसुपुंग्रहपतिपुंत्विषांपतिपुंअहर्पतिपुंभानुपुंहंसपुंसहस्रांशुपुंतपनपुंसवितृपुंरविपुंपद्माक्षपुंतेजसांराशिपुंछायानाथपुंतमिस्रहन्पुंकर्मसाक्षिन्पुंजगच्चक्षुस्पुंलोकबन्धुपुंत्रयीतनुपुंप्रद्योतनपुंदिनमणिपुंखद्योतपुंलोकबान्धवपुंइनपुंभगपुंधामनिधिपुंअंशुमालिन्पुंअब्जिनीपतिपुंचण्डांशुपुंमाठरपुंपिङ्गलपुंदण्डपुं
genderपुंmasc.
आदित्यः सविता सहस्रकिरणः प्रद्योतनो भास्कर-स्तिग्मांशुस्तरणिस्तथा दिनमणिर्भास्वान्विवस्वान्हरिः ।मार्तण्डस्तपनो विकर्तन इनः पूषा पतङ्गो भगः,सूर्यो गोपतिरर्यमा दिनकरः सूरोंऽशुमाली रविः ॥ ३५ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
genderपुंmasc.
मृतण्डः सविता भानुः स्वर्णरेता दिवाधिपः ।मार्तण्डः पद्मिनीकान्तः चक्रवर्ती सदागतिः ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ब्रध्नोंऽशुर्दिवसप्रणीश्च तरणिर्मार्तण्ड-चण्डद्युतीमार्ताण्डोऽरुण[20a]सारथिर्दिनकरो मित्रो रथाङ्गप्रियः ।अञ्जिष्ठोऽव्यथिषः-सरोरुहसुहृत्पृष्वस्त्रयीमूर्त्तिमान्ज्योतिर्वत्सरमूर्तिरम्बुजकरः सूरोऽप्यरूषः शुचिः ॥ ३० ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line
genderपुंmasc.
तरणिस्तपनो भानुर्ब्रध्नः पूषाऽर्यमा रविः ।तिग्मः पतङ्गो द्युमणिर्मार्तण्डोऽर्को ग्रहाधिपः ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मार्तण्डोऽहर्पतिर्भानुः पतंगश्चक्रबान्धवः ।अर्यमा तपनः सूरो भास्वान्खरकरोऽपि च ॥ ८६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सप्ताश्वोऽहस्करो भास्वान्द्वादशात्मा विरोचनः ।प्रभाकरः सहस्रांशुर्मार्तण्डो मिहिरोऽर्यमा ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आदित्यः सविता सूर्यः सहस्रांशुः रविस्तथा ।मार्तण्डस्तरणिर्भानुर्गभस्तिः किरणो भगः ॥ ८० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हंसो भास्वान् दिनमणिर्द्युमणिस्तरणी रविः ।चण्डांशुरर्को मार्तण्डः सप्तसप्तिर्गभस्तिमान् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
असंयुक्ततकारः स्याद् वेतालो व्यन्तरान्तरे ।मार्तण्डि-मार्ताण्डौ मार्तण्डोऽर्क एतश ऐतशः ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अथ मार्तण्डमार्ताण्डौ ॥ ३२ ॥
genderपुंmasc.
रश्मिमाली दृगध्यक्षः कर्मसाक्षी त्रयीतनुः ।तर्षुर्मार्तण्डमुण्डीरपाथिपेरुगभस्तयः ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रवौ तु पुंसि मार्तण्डमार्ताण्डौ यादवोदितौ ।माकन्दस्तु पुमानाम्रे स्त्री स्यादामलकीतरौ ॥ १३९७ ॥
अनुष्टुप्
meaningsरवि
न स्त्रियां श्रवणाक्ष्णोश्च मले च सेचपात्रके ।भेरुण्डी यक्षिणीभेददेवतान्तरयोः स्त्रियाम् ॥भयानके भिन्नलिङ्गं भेरुण्डं गर्भधारणे ।मार्तण्डो मिहिरे क्रोडे शिखण्डो वर्हचूडयोः ॥मारुण्डोऽपि च सर्पाण्डे पथगोमयमण्डले ।वण्डोशाविकाश(?) स्त्रीवर्त्तिभेदेषु च स्त्रियाम् ॥वितण्डा स्त्री वादभेदे कच्वी शाके शिफाद्वये ।सरण्डः सरटे धूर्ते कामुके भूषणान्तरे ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 1 व (syllables merged)
समूहे चान्तरावेद्यां मण्डः स्यात्सारपिच्छयोः ।एरण्डे मस्तुनि क्लीबे मार्तण्डौ खगदंष्ट्रिणौ ॥ ११५ ॥
अनुष्टुप्
मार्तण्ड as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश आदित्यआदित्यौ सुरमार्तण्डौ भ्रातृव्यौ भ्रातृजद्विषौ । व्यवायः सुरते शुद्धौ हृदयं चित्तवक्षसोः ॥ Dharaṇikośa 25.1.13
- धरणिकोश भास्करविस्तारौ विततस्तम्बौ तुषारौ हिमशीकरौ । भास्करौ वह्निमार्तण्डौ विकारौ रोगवैकृतौ ॥ Dharaṇikośa 26.1.13
- कोषकल्पतरु सहस्रपादकारूण्डे मार्तण्डे यज्ञपुरुषके सहस्रपादः स्यात् । उपनिषदुक्ता धर्मे वेदान्ते स्याद्रहोर्थे च । Koṣakalpataru 6.19.36
- शारदीयाख्यनाममाला हरिश्रीसिंहे च कपौ शुके हरिहरे चामीकरे भार्गवे चन्द्रेभे कविराजवाजिवहने वंशे यमे पारदे । नागे वर्णसमीरणेऽपि दहने स्कन्दे च संक्रन्दने मार्तण्डेऽशनिपन्नगेश्वरदिने खड्गे हरिः कीर्तितः ॥ १२८ ॥ Śāradīyākhyanāmamālā 3.5.128
- शब्दरत्नावली तरणितरुणः कुब्जपुष्पे ना चित्रके यूनि च त्रिषु । तरणिः पुंसि मार्तण्डे कुमारीनौकयोः स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.15.37
- शब्दरत्नाकर स्वर्स्वः स्वर्गे सुखमार्तण्डपरलोकेष्वपि, शनैः । शनैश्चरेऽप्यथोर्ध्वे तु उपरिष्ठादुपर्यपि ॥ ९२ ॥ Śabdaratnākara 6.92