त्वष्टृ
tvaṣṭṛपुं · masc.In 13 kośas: 28 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 7 as a meaning of another word.
आदित्यः सवितार्यमा खरसहस्रोष्णांशुरंशू रवि-र्मार्तण्डस्तरणिर्गभस्तिररुणो भानुर्नभोऽहर्मणिः ।सूर्योऽर्कः किरणो भगो ग्रहपुषः पूषा पतङ्गः खगोमार्ताण्डो यमुनाकृतान्तजनकः प्रद्योतनस्तापनः ॥ ९५ ॥ब्रध्नो हंसश्चित्रभानुर्विवस्वान्सूरस्त्वष्टा द्वादशात्मा च हेलिः ।मित्रो ध्वान्तारातिरब्जांशुहस्तश्चक्राब्जाहर्बान्धवः सप्तसप्तिः ॥ ९६ ॥दिवादिनाहर्दिवसप्रभाविभाभासः करः स्यान्मिहिरो विरोचनः ।ग्रहाब्जिनीगोद्युपतिर्विकर्तनो हरिः शुचीनौ गगनाद्ध्वजाध्वगौ ॥ ९७ ॥हरिदश्वो जगत्कर्मसाक्षी भास्वान्विभावसुः ।त्रयीतनुर्जगच्चक्षुस्तपनोऽरुणसारथिः ॥ ९८ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
आदित्यपुंसवितृपुंअर्यमन्पुंखरांशुपुंसहस्रांशुपुंउष्णांशुपुंअंशुपुंरविपुंमार्तण्डपुंतरणिपुंगभस्तिपुंअरुणपुंभानुपुंनभोमणिपुंअहर्मणिपुंसूर्यपुंअर्कपुंकिरणपुंभगपुंग्रहपुषपुंपूषन्पुंपतङ्गपुंखगपुंमार्ताण्डपुंयमुनाकृतान्तजनकपुंप्रद्योतनपुंतापनपुंब्रध्नपुंहंसपुंचित्रभानुपुंविवस्वत्पुंसूरपुंत्वष्टृपुंद्वादशात्मन्पुंहेलिपुंमित्रपुंध्वान्तारातिपुंअब्जहस्तपुंअंशुहस्तपुंचक्रबान्धवपुंअब्जबान्धवपुंअहर्बान्धवपुंसप्तसप्तिपुंदिवाकरपुंदिनकरपुंअहस्करपुंदिवसकरपुंप्रभाकरपुंविभाकरपुंभास्करपुंमिहिरपुंविरोचनपुंग्रहपतिपुंअब्जिनीपतिपुंगोपतिपुंद्युपतिपुंविकर्तनपुंहरिपुंशुचिपुंइनपुंगगनध्वजपुंगगनाध्वगपुंहरिदश्वपुंजगत्कर्मसाक्षिन्पुंभास्वत्पुंविभावसुपुंत्रयीतनुपुंजगच्चक्षुस्पुंतपनपुंअरुणसारथिपुं
genderपुंmasc.
विश्वकर्मा पुनस्त्वष्टा विश्वकृद्देववर्धकिः ॥ १८२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रथकृत्स्थपतिस्त्वष्टा काष्ठतड्तक्षवर्धकी ॥ ९१७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तक्षा तु वर्धकिस्त्वष्टा रथकारस्तु काष्ठतट् ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विश्वकृद्विश्वकर्मा च त्वष्टा स्याद्देववर्धकिः ।नासत्यावश्विनौ दस्रौ प्रोक्तौ देवचिकित्सकौ ॥ ८४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आभीरः स्यान्महाशूद्रो गोपालो वल्लवस्तथा ।त्वष्टा च काष्ठतट् तक्षा रथकारश्च वर्धकिः ॥ ५८७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मणिकारो नैकटिको रथकारस्तु वर्द्धकिः ।काष्ठतट् स्थपतिस्त्वष्टा तक्षाथ ग्रामगृह्यके ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 नै (wrong syllable)
genderपुंmasc.
त्वष्टा विवस्वान्सविता द्वादशो विष्णुरित्यथ ।क्रतुर्दक्षो वसुः कालकामौ च धृतिमानपि ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गन्दान्तकौ यज्ञवहौ विश्वपर्यायकृत्तु सः ।अपि त्वष्टा विश्वकर्मा सुरपर्यायवर्द्धकिः ॥ ४६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अहिर्बुध्न्योऽथ पूषाऽपि कुबेरोऽथ सदागतिः ।दस्रादथ यमोऽग्निश्च विधाता त्वष्टमस्ततः ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सौम्योऽदितिस्तु ब्राह्मोऽथ वाक्पतिर्द्वादशो रविः ।त्रयोदशोऽप्यथापि स्युस्त्वष्टृब्रह्मसमीरणाः ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मिहिरोऽर्कोंशुमानद्रिर्हरिर्हेलिर्विरोचनः ।गौर्द्यौर्भगः पुनस्त्वष्टा ग्रहमुट् किरणः खगः ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पेयूषोऽस्त्री च पीयूषममृतं स्यात्सुधा बुधा ।विश्वकर्मा सुकर्माऽथ त्वष्टा च सुरवर्द्धकिः ॥ ११४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्युर्द्वादशात्मनि विकर्तन-चित्रभानु-त्वष्टृ-प्रभाकर-विभाकर-पर्प्परीकाः ।सीरो विभावसु-विरोचन-कर्मसाक्षि-वास्यन्धकाररिपवो यमुनापिता च ॥ ३१ ॥
वसन्ततिलका
genderपुंmasc.
तक्षा तु वर्धकिस्त्वष्टा रथकारश्च काष्ठतट् ।स्थपतिर्ग्रामतक्षस्तु ग्रामाधीनो हि वर्धकिः ॥ २४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शम्बार्चिरतिभीरुक्तः स्फूर्जथुर्वज्रनिःस्वेनः ।विश्वकृद्विश्वकर्मापि त्वष्टा स्याद्देववर्धकिः ॥ ६७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 स्वे (wrong syllable)
genderपुंmasc.
तीक्ष्णांशुररुणस्त्वष्टा [10] विकर्तननभोऽध्वगौ ।पीथस्त्रयीतनश्चैव विरोचनविभाकरौ ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
धूसरस्तैलिकः प्रोक्तः खलः पिण्याक इत्यपि ।काष्टतड्वर्धकिस्त्वष्टा रथकृत्स्थपतिः पुमान् ॥ ४२८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उष्णस्त्वष्टा हरिर्हेलिरिनः सूनुश्च गोपतिः ।कुतपः सपु(हु?)रिस्तर्णिर्मिहिरो मण्डली ग्रही ॥ १११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शाङ्खिकः स्यात्काम्बविकः शौल्बिकस्ताम्रकुट्टकः ।तक्षा त्वष्टा वर्धकी च रथकारश्च काष्ठतट् ॥ ५७५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 त्का (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अब्धिजौ आश्विनेयौ च ज्ञेयौ यज्ञवहौ तथा ।त्वष्टा तु विश्वकर्मा च विश्वकृद्देववर्द्धकिः ॥ २०४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रथकृत् रथकारश्च तक्षा त्वष्टा च वर्द्धकिः ॥ १५४९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
त्वष्टा तु वर्धकिस्तक्षा सूत्रधारोऽपि वर्धकी ।रथकारो रथकरः काष्टतट् काष्टतक्षकः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नासत्यावाश्विनेयौ तौ नासिक्यौ यज्ञवाहकौ ।अब्जो धन्वन्तरिस्त्वष्टा विश्वकर्मा द्युवर्धकिः ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
इनस्त्वष्टार्यमा धाता मित्रश्चामी विभाकराः ।कवोष्णकोष्णमन्दोष्णकदुष्णास्तद्वति त्रिषु ॥ १७४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तक्षा तु वर्धकिस्त्वष्टा स्थपती रथकारकः ।कौटतक्षोऽनधीनः स्याद् ग्राभतक्षोऽन्वितार्थक्रः ॥ १५२१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 र्थ (wrong syllable)
genderपुंmasc.
त्वष्टा नाम स देवानां मयो नाम सुरद्विषाम् ।सनत्कुमारो वैधात्रो नारदः कलहप्रियः ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तक्षा तु वर्धकिस्त्वष्टा रथकारश्च काष्ठतट् ।ग्रामाधीनो ग्रामतक्षः कौटतक्षोऽनधीनकः ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
व्युष्टं दिने प्रभातेपर्युषिते स्यात्फले परवत् ।त्वष्टा धातरि सूर्येरथकारे विश्वकर्मणि च ॥ १४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
विष्ण्वग्रजे माध्यमिकदेवे दिनकरे च ना ।त्रि तु त्वक्षितरि स्यात् तु तक्षा ना वर्धकौ स तु ॥ ५१५ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
त्वष्टा सूर्य प्रभेदेऽपि विश्वकर्मणि वर्द्धकौ ॥
डिम्भः प्लीह्नि खगापत्ये ढक्कावाघे सरित्यपि ।धुतक्ष्णि तक्ष्णि च त्वष्टा तालस्तु नरके द्रुमे ॥ १९२८ ॥
अनुष्टुप्
meaningsतक्षन्
तर्काः कांक्षावितर्कोहास्त्वष्टा तक्ष्णि द्युशिल्पिनि ।मणिदोषे भये त्रासस्तिष्यः पुष्ये कलौ युगे ॥ २५ ॥
अनुष्टुप्
त्वष्टृ as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् सूतविष्णावप्यजिताव्यक्तौ सूतस्त्वष्टरि सारथौ । Amarakośa 3.3.122
- धरणिकोश तक्षकभस्मके व्याधिविडङ्गे गैरिकं धातुरुक्मयोः । वाहिकौ ढक्कगोवाहौ तक्षकस्त्वष्टृनागयोः ॥ Dharaṇikośa 1.1.10
- धरणिकोश अपराजितस्यादपराजितो विष्णुः पिनाकी चापराजितः । स्यादपराजितस्त्वष्टा चौषधिश्चापराजिता ॥ Dharaṇikośa 15.3.39
- शब्दरत्नावली स्थपतिस्थपतिः कभ्युकित्वष्ट्रारिज्येष्टियाजकेषु ना । संघातो नरके घाते संहतौ च भवेत्पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.144
- शब्दरत्नावली कारुऐन्द्रिर्जयन्ते काके ना स्त्री शचीशिवयोरपि । ओड्रः पुंभूम्नि देशे स्यात्तरुभेदे पुमानयम् ॥ करो रश्मौ च करके शुण्डप्रत्यायपाणिषु । कद्रुस्त्रिषु पिशङ्गे स्यान्नागमातरि तु स्त्रियाम् ॥ कारो हिमगिरौ यत्ने वलौ पत्यौ वधे पुमान् । कारा स्त्रियां बन्धगृहे बन्धे दूत्यां प्रसेवके ॥ कारिः क्रियायां स्त्रीलिङ्गो वाच्यलिङ्गस्तु शिल्पिनी । क्रूरं स्यात्कठिने घोरे नृशंसेऽपि च वाच्यवत् ॥ कारुस्त्वष्टरि पुंसि स्यात्त्रिषु कर्तरि शिल्पिनि । कीरः शुके देशभेदे क्लीबं स्यान्नीरदुग्धयोः ॥ कुरुर्ना भक्तनृपयोः पुंबहुत्वे च निवृति । क्षुद्रः क्रूरेऽधमेऽल्पे च कृपणेऽपि च वाच्यवत् ॥ क्षुद्रा व्यङ्गानटीधृष्टाबृहतीसरधासु च । चाङ्गेरी मक्षिकामात्रे हिंस्रा वादरतासु च ॥ क्षुरः स्याच्छेदनद्रव्ये कोकिलाक्षे च गोक्षुरे । खुरः शफे कोलदले तथा छेदनवस्तुनि ॥ क्रोष्ट्री कृष्णविदार्युक्ताशृगालीलाङ्गलीषु च । खरो धर्मे गर्दभे ना तीक्ष्यो त्रिष्वौषधे स्त्रियाम् ॥ खरुर्दर्पे हरे दन्ते हये ना धवले त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.7
- वैजयन्ती प्रजापतिप्रतिग्रहः क्रियाकारे चमूपृष्ठे पतद्ग्रहे । दानद्रव्ये स्वीकृतौ च त्वष्टर्यर्के प्रजापतिः ॥ ३४ ॥ Vaijayantī 8.1.34
- वैजयन्ती विश्वकर्मन्व्यसने च व्यतिकरो विश्वकर्माब्जजो रविः । त्वष्टा च विप्रलापस्तु विप्रलंभोपमर्दयोः ॥ ४१ ॥ Vaijayantī 8.1.41