अरुण
aruṇaपुं · masc.In 18 kośas: 41 synonym verses, 14 as a nānārtha head word, 17 as a meaning of another word.
आदित्यः सवितार्यमा खरसहस्रोष्णांशुरंशू रवि-र्मार्तण्डस्तरणिर्गभस्तिररुणो भानुर्नभोऽहर्मणिः ।सूर्योऽर्कः किरणो भगो ग्रहपुषः पूषा पतङ्गः खगोमार्ताण्डो यमुनाकृतान्तजनकः प्रद्योतनस्तापनः ॥ ९५ ॥ब्रध्नो हंसश्चित्रभानुर्विवस्वान्सूरस्त्वष्टा द्वादशात्मा च हेलिः ।मित्रो ध्वान्तारातिरब्जांशुहस्तश्चक्राब्जाहर्बान्धवः सप्तसप्तिः ॥ ९६ ॥दिवादिनाहर्दिवसप्रभाविभाभासः करः स्यान्मिहिरो विरोचनः ।ग्रहाब्जिनीगोद्युपतिर्विकर्तनो हरिः शुचीनौ गगनाद्ध्वजाध्वगौ ॥ ९७ ॥हरिदश्वो जगत्कर्मसाक्षी भास्वान्विभावसुः ।त्रयीतनुर्जगच्चक्षुस्तपनोऽरुणसारथिः ॥ ९८ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
आदित्यपुंसवितृपुंअर्यमन्पुंखरांशुपुंसहस्रांशुपुंउष्णांशुपुंअंशुपुंरविपुंमार्तण्डपुंतरणिपुंगभस्तिपुंअरुणपुंभानुपुंनभोमणिपुंअहर्मणिपुंसूर्यपुंअर्कपुंकिरणपुंभगपुंग्रहपुषपुंपूषन्पुंपतङ्गपुंखगपुंमार्ताण्डपुंयमुनाकृतान्तजनकपुंप्रद्योतनपुंतापनपुंब्रध्नपुंहंसपुंचित्रभानुपुंविवस्वत्पुंसूरपुंत्वष्टृपुंद्वादशात्मन्पुंहेलिपुंमित्रपुंध्वान्तारातिपुंअब्जहस्तपुंअंशुहस्तपुंचक्रबान्धवपुंअब्जबान्धवपुंअहर्बान्धवपुंसप्तसप्तिपुंदिवाकरपुंदिनकरपुंअहस्करपुंदिवसकरपुंप्रभाकरपुंविभाकरपुंभास्करपुंमिहिरपुंविरोचनपुंग्रहपतिपुंअब्जिनीपतिपुंगोपतिपुंद्युपतिपुंविकर्तनपुंहरिपुंशुचिपुंइनपुंगगनध्वजपुंगगनाध्वगपुंहरिदश्वपुंजगत्कर्मसाक्षिन्पुंभास्वत्पुंविभावसुपुंत्रयीतनुपुंजगच्चक्षुस्पुंतपनपुंअरुणसारथिपुं
genderपुंmasc.
मरीचिका मृगतृष्णा मण्डलं तूपसूर्यकम् ॥ १०१ ॥परिधिः परिवेषश्च सूरसूतस्तु काश्यपिः ।अनूरुर्विनतासूनुररुणो गरुडाग्रजः ॥ १०२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
अरुणो बालसंध्याभः पीतरक्तस्तु पिञ्जरः ।कपिलः पिङ्गलः श्यावः पिशङ्गः कपिशो हरिः ॥ १३९६ ॥बभ्रुः कद्रुः कडारश्च पिङ्गे कृष्णस्तु मेचकः ।स्याद्रामः श्यामलः श्यामः कालो नीलोऽसितः शितिः ॥ १३९७ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
सूरसूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकराः ।भास्कराहस्करब्रध्नप्रभाकरविभाकराः ॥ २८ ॥भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः ।विकर्तनार्कमार्तण्डमिहिरारुणपूषणः ॥ २९ ॥द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विरोचनः ।विभावसुर्ग्रहपतिस्त्विषांपतिरहर्पतिः ॥ ३० ॥भानुर्हंसः सहस्रांशुस्तपनः सविता रविः ।पद्माक्षस्तेजसांराशिश्छायानाथस्तमिस्रहा ॥कर्मसाक्षी जगच्चक्षुर्लोकबन्धुस्त्रयीतनुः ।प्रद्योतनो दिनमणिः खद्योतो लोकबान्धवः ॥इनो भगो धामनिधिश्चांशुमाल्यब्जिनीपतिः ।माठरः पिङ्गलो दण्डश्चण्डांशोः पारिपार्श्वकाः ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
सूरपुंसूर्यपुंअर्यमन्पुंआदित्यपुंद्वादशात्मन्पुंदिवाकरपुंभास्करपुंअहस्करपुंब्रध्नपुंप्रभाकरपुंविभाकरपुंभास्वत्पुंविवस्वत्पुंसप्ताश्वपुंहरिदश्वपुंउष्णरश्मिपुंविकर्तनपुंअर्कपुंमार्तण्डपुंमिहिरपुंअरुणपुंपूषन्पुंद्युमणिपुंतरणिपुंमित्रपुंचित्रभानुपुंविरोचनपुंविभावसुपुंग्रहपतिपुंत्विषांपतिपुंअहर्पतिपुंभानुपुंहंसपुंसहस्रांशुपुंतपनपुंसवितृपुंरविपुंपद्माक्षपुंतेजसांराशिपुंछायानाथपुंतमिस्रहन्पुंकर्मसाक्षिन्पुंजगच्चक्षुस्पुंलोकबन्धुपुंत्रयीतनुपुंप्रद्योतनपुंदिनमणिपुंखद्योतपुंलोकबान्धवपुंइनपुंभगपुंधामनिधिपुंअंशुमालिन्पुंअब्जिनीपतिपुंचण्डांशुपुंमाठरपुंपिङ्गलपुंदण्डपुं
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
अरुणः शोणो रक्तो माञ्जिष्ठः पाटलस्तथा ताम्रः ।लोहित इत्येकार्थाः कविभिः शब्दाः प्रयुज्यन्ते ॥ ७३३ ॥
metre not recognised
genderविadj.
स्यादस्त्रियां दिव्यमथ काश्मीरं पिशुनं वरम् ।शठं वरेण्यं घुसृणमरुणं वह्निशेखरम् ॥ ३७८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विकारः फाणितगुडमत्स्यण्डी खण्डशर्करः ।शिशुप्रियोरुणः खण्डो रसजः फाणितं तु षण् ॥ २१४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्मरिणी कपिलाक्षी च भस्मगर्भा कुशिंशपा ।अरुणस्तु महासर्जोऽशन आसनसौरिणौ ॥ २१४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नेम्यर्थोऽप्यरुणोऽथ स्यात्प्रचख्या तु महामतिः ।बृहस्पतिः साद्धिषणो गुरुः संवर्त्तपूर्वजः ॥ २०३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
लोहितो रोहितो रक्तः शोणः कोकनदच्छविः ।मञ्जिष्ठो बालसन्ध्याभोऽव्यक्तरागोऽरुणोऽपि च ॥ १६५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
सूरः सूर्योरुणः पूषा गभस्तिः सविता रविः ।व्रध्नो विस्तरणिर्मित्रश्चार्यमेनो दिनप्रणीः ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
माठरः पिङ्गलो दण्डः सूर्यस्य परिपार्श्वगाः ।अस्य सूतोरुणोनूरुः काश्यपिर्गरुडाग्रजः ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सूर्यः स्यादरुणः सहस्रकिरणो भास्वान्विवस्वान्रविर्-भातुर्भानु-दिवाकरौ दिनमणिः प्रद्योतनो भास्करः ।आदित्यः सविताऽर्यमा यमपिता पीतुः पतंगः खगःपारुः पेरुरिनो हरिश्च तपनोऽर्क्कस्तापनः स्वर्मणिः ॥ २८ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
genderपुंmasc.
उपसूर्यकमप्यन्त्ये रेवन्तस्त्वर्क्कनन्दनः ।प्लवगो हयवाहः स्यादरुणस्त्वर्कसारथिः ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अरुणो बालसंध्याभो भवेदसितलोहितः ।श्यावस्तु कृष्णपीतः स्यात्कपिशोऽपि निगद्यते ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
जीवनाख्यं पञ्चमूलं चित्रकस्त्वग्निनामकः ।पाठी पाली च पाठीनो दारुणः पाचकोऽरुणः ॥ ६८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
लोहितं रक्तमाताम्रं पाटलं विशदारुणम् ।पीतं गौरं हरिद्राभं पालाशं हरितं हरित् ॥ १४९ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
तीक्ष्णांशुररुणस्त्वष्टा [10] विकर्तननभोऽध्वगौ ।पीथस्त्रयीतनश्चैव विरोचनविभाकरौ ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विनतासूनुररुणोऽप्यनूरुर्गरुडाग्रजः ।प्लवगस्त्वर्करेतोजो रेवन्तो हयवाहनः ॥ ९६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अरुणो रोहितो रक्तशोणौ रक्तसिते अथ ।पाटलोऽप्यरुणो बालसन्ध्याभः पीतरक्तके ॥ २९० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अर्कसूतेऽरुणोऽनूरुस्तार्क्ष्यभ्राताऽरुणद्युतिः ।कौमुदी चन्द्रिका ज्योत्स्ना कलङ्को लक्ष्मलाञ्छनम् ॥ ३१८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नीलः श्यामः शितः कृष्णः पीतो गौरोऽतिपिङ्गलः ।अरुणो लोहितो रक्तः कृष्णलोहितधूम्रकौ ॥ ३२६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
छाया कान्तिमती संज्ञा गतानुगतिकाऽपि च ।सुतस्तस्यास्तु रेवन्तोप्यरुणः सव्यसारथिः ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तिमिरारिर्दिनकरो यमुनाजनकोऽरुणः ।चन्द्रः सोमो मृगाङ्को ग्लौर्हिमांशुश्चन्द्रमाः शशी ॥ ६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्याल्लवणः सर्वरसः क्षारस्तिक्तं तु तीक्ष्णवत् ।रक्तः शोणोऽरुणस्ताम्रो लोहितः पाटलोऽपि च ॥ ८० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 2 ल्ल (wrong syllable)
genderविadj.
अर्कः पूषा पतङ्गश्च खगः प्रद्योतनस्तथा ।तपनस्तापनः सूरः विवस्वान् मिहिरोऽरुणः ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सूरसूतोऽरुणश्चैव काश्यपिर्गरुडाग्रजः ।तथापि विनतासूनुः अनूरुश्चादयो मताः ॥ ८७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अरुणो बालसन्ध्याभः नामाऽरुणस्य वै खलु ।कपिलः कपिशः कद्रुः पीतरक्तश्च पिञ्जरः ॥ २५३५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 रु (wrong syllable)
genderविadj.
सूर्यः सूरोऽर्घमादित्यः शूरो भानुर्विभावसुः ।दिवाकरो द्वादशात्मा विवस्वान् भास्करोऽरुणः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रतिदिवा प्रतिदिवो ज्योतिः पीथ इनोऽपि च ।एते सूर्यस्य पार्श्वस्था दण्डपिङ्गलमाठरा ।अरुणः काश्यपिः सूरसूतोऽनूरुस्तथाश्मनः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
अरुणोऽव्यक्तरागः स्यात् पाटलः श्वेतरक्तकः ।कृष्णपीतस्तु यो वर्णः स श्यावः कपिशोऽपि च ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भानुः सूर्यः पतंगस्तरणिरहिमगुर्भास्करो भानुमालीब्रध्नो हंसो विवस्वान् रविरयुगहयोऽहर्पतिः कर्मसाक्षी ।दीप्तांशुः सप्तसप्तिर्दिवसकर इनस्तिग्मभाश्चित्रभानुःसूरः पूषाब्जबन्धुर्ग्रहपतिररुणो द्वादशात्मार्यमार्कः ॥ १६१ ॥
स्रग्धरा
genderपुंmasc.
गरुडाग्रजस्तु काश्यपिररुणो मार्ताण्डसारथिरनूरुः ।गायत्री बृहती पङ्क्तिरुष्णिक्त्रिष्टुबनुष्टुभः ॥ १७२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
जगती च रवेरश्वा मृगतृष्णा मरीचिका ।विवस्वान् सविता पूषा विष्णुरंशोऽरुणो भगः ॥ १७३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कालश्यामश्यामलकृष्णासितनीलमेचकास्तु समाः ।रक्तो रोहितलोहितताम्रारुणशोणपाटलाश्च समाः ॥ ८८८ ॥
गीतिः
genderविadj.
नभो वराहो नकुली हृदो वामपदः स्थितः(तिः) ।सदाशिवोऽरुणः प्राणो हयग्रीवो ह-कारकः ॥ ५१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मेघनादो नभः प्राणो हृदो वामपदस्थितः ।हयग्रीवोऽरुणोऽनन्तो वराहो नकुली शिखा ॥ ५१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दिनमणिहरिहेलिब्रध्नभाकोषभाभृ-दरथिखगपतङ्गेनाद्रयः सप्तसप्तिः ।मिहिरमहिरपीथाः कालकृत्पद्मपाणिःखमणिररुणशूरावंशुमानंशुमाली ॥ १८ ॥
मालिनी
genderपुंmasc.
शोणोऽरुणश्च संध्याभः श्वेतरक्तस्तु पाटलः ।मरालोऽल्पः पीतरक्तः पीतरक्तस्तु पिंजरः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अरुणोऽस्फुटरागे स्यात्सूर्ये च सूर्यसारथौ ।[32] सन्ध्यारागे च कुष्ठे च रक्ते चातिविषारुणा ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)
पुंसि स्यादरुणो रवौ च गरुडज्येष्ठे च रागेऽस्फुटेसांध्ये शब्दविवर्जिते च कपिले कुष्ठे भवेदन्तिमे ॥ १७ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
शशिजे चाप्युषसि च काण्डर्षिष्वपि केषुचित् ।अव्यक्तरागवर्णे च सन्ध्यारागे तु केचन ॥ २७ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
लोहितेऽन्यस्तु कपिले त्रि त्वत्र कथिता गुणाः ।अव्यक्तरागादयो ये तेषामन्यतमेन यत् ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
युक्तं वस्तु भवेत् तत्र निःशब्दे चाजयादयः ।अजिरं क्ली शरीरे च विषये चाङ्गणेऽपि च ॥ २९ ॥
अनुष्टुप्
meaningsनिःशब्द
doubtful
सीमावधानयोश्चाथारुणो भास्कररक्तयोः ।सूर्यसारथिनिःशब्दकपिलार्थेष्वथारुणा ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्
अरुणोऽर्केऽव्यक्तरागे निःशब्दे सूर्यसारथौ ।सन्ध्यारागे कुष्ठभेदे कपिले तद्वति त्रिषु ॥
अनुष्टुप्
त्रिष्वारक्ते व्याकुलेऽथ सूक्ष्मे व्रीह्यन्तरेऽप्यणु ।कीलकाग्र्याश्रिसीमासु स्यादाणिवदणिर्द्वयोः ॥ १२० ॥
अनुष्टुप्
doubtful
विषारुणारुणं ताम्रमरुणः सूर्यसारथौ ।अव्यक्तरागे शशिजे सन्ध्याभ्रे लोहिते रवौ ॥ ६ ॥
अनुष्टुप्
अरुण as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् गौरगौरोऽरुणे सिते पीते व्रणकार्यप्यरुष्करः ॥ १८९ ॥ Amarakośa 3.3.189
- धरणिकोश गौरपारी घण्टा तथा पारं पर्यन्ते च परे तटे । गौरोऽरुणे सिते पीते गौरी कन्या शिवापि च ॥ Dharaṇikośa 26.2.10
- कोषकल्पतरु कुरबकअरुणसैर्यककचोरयोः पुनः कुरबको दनुजेऽपि बलाहकः । जलदरोगभिदोर्भ्रमरे पुन- र्भ्रमरको गिरिकेऽलिककुन्तले ॥ २८ ॥ Koṣakalpataru 6.1.28
- कोषकल्पतरु प्लवगभेकेऽरुणे च प्लवगः प्लवङ्गे- ऽथो पन्नगो भोगिनि पद्मकाष्ठे । स्याज्जिह्मगो मन्दगसर्पवाची ना सर्वगो व्यापकशंकरार्थः ॥ १० ॥ Koṣakalpataru 6.3.10
- कोषकल्पतरु गौरकीरः शुके स्यादपि देशवाची गौरस्तु पीतारुणपाण्डुरेषु । शुद्धे च वाच्ये सितसर्षपाष्ट- वर्षातनूजेन्दुषु संप्रदिष्टः ॥ २१ ॥ Koṣakalpataru 6.27.21
- कोषकल्पतरु ताम्रस्नुह्यां तु वज्रापि गुडूचिकायां स्नुह्यन्तरेऽपि प्रथिता * वज्री । शुल्बे तु ताम्रं परगाम्यरुणे स्या- दस्रस्तु कोणेऽपि कचेऽथ रक्ते ॥ ५७ ॥ Koṣakalpataru 6.27.57
- नानार्थार्णवसंक्षेप गौरगौरस्तु ना विरिञ्चे द्वे धववृक्षेऽसनद्रुमे । शुक्लपीतारुणगुणेष्वेतद्युक्तेषु तु त्रिषु ॥ ३७७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.377
- परमानन्दीयनाममाला गौरगन्धो लेशे स्मये गन्धे गुरुः पित्रादिजीवयोः । गौरः सितेऽरुणे पीते चन्द्रकर्पूरयोः शुचौ ॥ १५३ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.9.153
- परमानन्दीयनाममाला हरिहरिः कृष्णेऽनिले भेके यमे सिंहे खगेश्वरे । इन्द्रे चन्द्रे कपौ कीरे किरणे वरुणेऽरुणे ॥ ३७२ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.28.372
- शब्दरत्नावली प्लवगनिसर्गः सर्गरूपादौ निषङ्गः सङ्गतूणयोः । पत्राङ्गोऽस्त्री भूर्जपत्रे पद्मके रक्तचन्दने ॥ पन्नगः स्यादौषधीभित् पन्नगाशनयोरपि । प्लवगोऽरुणमण्डूकवानरप्लवपक्षिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.39
- शब्दरत्नावली गौरत्रिलिङ्गं दुर्जरेत्यर्थे महत्यलघुनीत्यपि । गोत्रं कुलास्ययोर्गोत्रः शैले कुगव्ययोः स्त्रियाम् ॥ सम्भावनीयबोधे च विपिनच्छत्रवर्त्मसु । गौरं श्वेतेऽरुणे पीते विशुद्धेऽप्यभिधेयवत् ॥ क्लीबं पद्मकेशरे स्याच्चन्द्रसर्षपयोः पुमान् । गौरीभवानीवसुधाप्रियङ्गुरोचनासु च ॥ असञ्जातरजः कन्या वरुणाणी नदीषु च । घोरो भीमे महेशे च घस्त्रो दिवसहिंस्रयोः ॥ चरश्चारे द्यूतभेदे भौमे च जङ्गमे गमे । चन्द्रः सुधांशुकाम्पिल्लकर्पूरे काञ्चने जले ॥ चक्रमस्त्रे व्रजे सैन्ये रथाङ्गे राष्ट्रदम्भयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.10
- शब्दरत्नावली ताम्रतारस्त्रिषूच्चनिनादमुक्तार्कशुद्धमुक्तयोः (?) । ऋक्षाक्षिमध्ययोर्न ना रजते च नपुंसकम् । स्त्रियां बुद्धदेवतायां वालिदेवगुरुस्त्रियोः । ताम्रन्तु शुल्वारुणयोर्दरोऽस्त्रीभयगर्त्तयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.14
- शब्दरत्नाकर रागरागोऽलक्तेऽनुरागे च त्विषि वर्णान्तरेऽरुणे । लेपने भोजने लेपो लोकः स्याद्भुवने जने ॥ १९८९ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1989
- तन्त्राभिधान तआषाढी तण्डतुस्नश्च कामिका पृष्ठपुच्छकः । रत्नकश्च(ण्ठः) श्याममुखी वाराही मकरोऽरुणः(णा) ॥ १०३ ॥ Tantrābhidhāna 2.33.103
- त्रिकाण्डशेष शोणकषे मासचतुष्के च शाणः शोणो नदेऽरुणे । पक्के श्राणं यवाग्वां स्त्री श्रीपर्णं गणिकारिका ॥ १४० ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.140
- त्रिकाण्डशेष ताम्रधान्याके तुम्बरी शुन्यां ताम्रं शुल्वेऽरुणे त्रिषु । पेटके नावि च तरी तुषारः शीकरे हिमे ॥ ३५४ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.354
- वैजयन्ती गौरगौरोऽरुणे सिते पीते गृह्यस्त्वस्वैरिपक्ष्ययोः । क्लिन्नाक्षे क्लिन्ननेत्रे च चिल्लं चुल्लं च पिल्लवत् ॥ ५ ॥ Vaijayantī 6.4.5