किरण
kiraṇaपुं · masc.In 19 kośas: 23 synonym verses, 2 as a nānārtha head word, 31 as a meaning of another word.
आदित्यः सवितार्यमा खरसहस्रोष्णांशुरंशू रवि-र्मार्तण्डस्तरणिर्गभस्तिररुणो भानुर्नभोऽहर्मणिः ।सूर्योऽर्कः किरणो भगो ग्रहपुषः पूषा पतङ्गः खगोमार्ताण्डो यमुनाकृतान्तजनकः प्रद्योतनस्तापनः ॥ ९५ ॥ब्रध्नो हंसश्चित्रभानुर्विवस्वान्सूरस्त्वष्टा द्वादशात्मा च हेलिः ।मित्रो ध्वान्तारातिरब्जांशुहस्तश्चक्राब्जाहर्बान्धवः सप्तसप्तिः ॥ ९६ ॥दिवादिनाहर्दिवसप्रभाविभाभासः करः स्यान्मिहिरो विरोचनः ।ग्रहाब्जिनीगोद्युपतिर्विकर्तनो हरिः शुचीनौ गगनाद्ध्वजाध्वगौ ॥ ९७ ॥हरिदश्वो जगत्कर्मसाक्षी भास्वान्विभावसुः ।त्रयीतनुर्जगच्चक्षुस्तपनोऽरुणसारथिः ॥ ९८ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
आदित्यपुंसवितृपुंअर्यमन्पुंखरांशुपुंसहस्रांशुपुंउष्णांशुपुंअंशुपुंरविपुंमार्तण्डपुंतरणिपुंगभस्तिपुंअरुणपुंभानुपुंनभोमणिपुंअहर्मणिपुंसूर्यपुंअर्कपुंकिरणपुंभगपुंग्रहपुषपुंपूषन्पुंपतङ्गपुंखगपुंमार्ताण्डपुंयमुनाकृतान्तजनकपुंप्रद्योतनपुंतापनपुंब्रध्नपुंहंसपुंचित्रभानुपुंविवस्वत्पुंसूरपुंत्वष्टृपुंद्वादशात्मन्पुंहेलिपुंमित्रपुंध्वान्तारातिपुंअब्जहस्तपुंअंशुहस्तपुंचक्रबान्धवपुंअब्जबान्धवपुंअहर्बान्धवपुंसप्तसप्तिपुंदिवाकरपुंदिनकरपुंअहस्करपुंदिवसकरपुंप्रभाकरपुंविभाकरपुंभास्करपुंमिहिरपुंविरोचनपुंग्रहपतिपुंअब्जिनीपतिपुंगोपतिपुंद्युपतिपुंविकर्तनपुंहरिपुंशुचिपुंइनपुंगगनध्वजपुंगगनाध्वगपुंहरिदश्वपुंजगत्कर्मसाक्षिन्पुंभास्वत्पुंविभावसुपुंत्रयीतनुपुंजगच्चक्षुस्पुंतपनपुंअरुणसारथिपुं
genderपुंmasc.
रोचिरुस्ररुचिशोचिरंशुगो ज्योतिरर्चिरुपधृत्यभीशवः ।प्रग्रहः शुचिमरीचिदीप्तयो धामकेतुघृणिरश्मिपृश्नयः ॥ ९९ ॥पाददीधितिकरद्युतिद्युतो रुग्विरोककिरणत्विषित्विषः ।भाःप्रभावसुगभस्तिभानवो भा मयूखमहसी छविर्विभा ॥ १०० ॥
रथोद्धता
रोचिस्क्लीउस्रपुंरुचिस्त्रीशोचिस्क्लीअंशुपुंगोस्त्रीज्योतिस्क्लीअर्चिस्क्लीउपधृतिस्त्रीअभीशुपुंप्रग्रहपुंशुचिपुंमरीचिपुंस्त्रीदीप्तिस्त्रीधामन्क्लीकेतुपुंघृणिपुंरश्मिपुंपृश्निस्त्रीपादपुंदीधितिस्त्रीकरपुंद्युतिस्त्रीद्युत्स्त्रीरुच्स्त्रीविरोकपुंकिरणपुंत्विषिस्त्रीत्विष्स्त्रीभास्स्त्रीप्रभास्त्रीवसुक्लीगभस्तिपुंभानुपुंभास्त्रीमयूखपुंमहस्क्लीछविस्त्रीविभास्त्री
genderपुंmasc.
किरणोस्रमयूखांशुगभस्तिघृणिरश्मयः ।भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियाम् ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रोचिः शोचिरभीशुः प्रद्योतगभस्तिरश्मिघृणिकिरणाः ।रुचिरुग्दीधितिदीप्तिद्युतिप्रभाभाविभाभासः ॥ ३८ ॥
आर्या
genderपुंmasc.
तुलाधारो जगत्कर्ता प्रभाकरविभाकरौ ।मेघसूः किरणश्चापि मयूखो घृष्टिरित्यपि ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मिहिरोऽर्कोंशुमानद्रिर्हरिर्हेलिर्विरोचनः ।गौर्द्यौर्भगः पुनस्त्वष्टा ग्रहमुट् किरणः खगः ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अभीशुः किरणोभीषुर्भानुरुस्रश्च दीधितिः ।रश्मिर्मयूख उद्योतः केतुश्चोपधृतिर्वसुः ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सप्ताश्वो मिहिरश्च शूर-महिरौ पीथो द्युवा दर्शतःभासन्तः सहुरिर्भुवन्यु-तपुषौ पूषा च दोषान्तकृत् ।हंसो हेलिरहर्पतिर्ग्रहपतिः स्याद्भापतिर्गोपतिः ।स्यूनोऽन्नः किरणोंऽशुमान्कमलिनीकान्तो भगोऽहस्करः ॥ २९ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
genderपुंmasc.
कर-किरण-मयूखाभीषु-रश्म्यंशु-गावःशुचि-वसु-घृणि-घृष्णि-प्रग्रहोस्रा गभस्तिः ।उपधृतिरपि रोकः स्यूम-पादौ च पृश्निः*****मरीचिर्दीधितिः स्त्री पदं च [21a] ॥ ४४ ॥
मालिनीmetre not read in every line
genderपुंmasc.
आत्म-मेघ-तरि-कूप-रिपूणांनिभ( ? )गाङ्गि-किरणासि-कफानाम् ।वृक्ष-तण्डुल-समास-कन्दुक-प्रोन्दुकाशनि-कपर्द-विषाणाम् ॥ ४ ॥
metre not recognisednearly स्वागता: pāda 2, syllable 1 नि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
स्रगादयः शब्दाः स्त्रियां भवन्ति । तद्यथा । इयं स्रक् माला । इयं स्रुक् यज्ञोपकरणभाण्डम् । इयं स्फिक् कटिप्रदेशः । इयं त्वक् बहिश्चर्म । इयं वाक् वाणी । इयं योषित् बाला । द्यौश्च नौश्च द्युनावौ च स्त्रियां भवतः इयं द्यौः स्वर्गः । इयं नौः जलतरणिः । हिशब्दः पादपूरणे । दीधितिमेकां वर्ज्जयित्वा रश्मिवाचकाः शब्दाः पर्यायाश्च ये ते पुंसि भवन्ति । तद्यथा इमे रश्मयः प्रग्रहाः किरणाः अंशवः पादाः मयूखाः अभीषवः गभस्तयः घृणय इत्येवमादयः । तुशब्दः पादपूरणे ।मूर्द्ध्नोऽक्षतक्षमज्जश्लेष्मात्माश्मयु[यू]वपूषराजभी रहितम् ।सर्वं द्व्यच्कं नान्तं नपुंसकं पुंसि वा भवेद्ब्रह्मा ॥ १९ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
दीधितिर्भानुरुस्रोंऽशुर्गभस्तिः किरणः करः ।पादो रुचिर्मरीचिर्भास्तेजोऽर्चिर्गौर्द्युतिः प्रभा ॥ ४५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यात्वाशरस्तथासृक्पः कटप्रूश्चोच्यते बुधैः ।सूर्योऽर्कः किरणः पूषा सविता तरणिः खगः ॥ ८५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
किरणः प्रग्रहो ज्योतिरर्चिर्धाम घृणिः करः ।पृश्निरशिमहःपाददीधितित्विषिदीप्तयः ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
भित्तिर्हेतिः प्रभा भानुश्चरणं किरणं द्युतिः ।उमा जिह्वा दशा कीलः कोशः काशः प्रकाशनम् ॥ ८९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गृणिर्गभस्तिः किरणो दीधितिश्चरणो वसुः ।रश्मिर्मरीचिरुस्रोंऽशुः करो भानुः प्रकाशकः ॥ ३१७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नक्षत्रमृक्षं भं धिष्ण्यं तारा ज्योतिरुडुर्ग्रहः ।मयूखः किरणो भानुर्मरीचिर्दीधितिः करः ॥ ७० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आदित्यः सविता सूर्यः सहस्रांशुः रविस्तथा ।मार्तण्डस्तरणिर्भानुर्गभस्तिः किरणो भगः ॥ ८० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रोचिः शोचिश्च रश्मिश्च ज्योतिश्च किरणो शुचिः ।घृणिः पृश्निः मयूखश्च मरीचिर्दीधितिर्द्युतिः ॥ ८४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
परिधिः स्यात् परिवेशः मण्डलमुपसूर्यकम् ।किरणांशुमयुखोस्रघृणिधृष्णिगभस्तयः ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
अहस्करस्त्विषामीशस्त्विषिमानंशुमान् द्युमान् ।घृणिघृष्टिमयूखोस्रकिरणांशुगभस्तयः ॥ १६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
घृष्टिपादमयूखांशुसांध्योद्योतगभस्तयः ।किरणोस्रौ च रोचिः क्ली रश्मिरक्ली मरीचिवत् ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जीर्णे वाच्यसमं पुराणमयुगे स्यात्पञ्चलक्ष्मण्यपिग्रन्थे भोगिकनायके क्षुरिणि ना ग्रामाधिपे ग्रामणीः ।श्रेष्ठे च त्रितये स्त्रियां तु गदिता नील्यां च वारस्त्रियांग्राम्यायां च घृणौ तु[284a] पुंसि किरणो विक्षेपणे त्वन्तिमे ।द्रुमभित्सेतुशालेषु वरणो नान्तिमे वृतौ ।गुणिन्यृजौ च प्रगुणो रवणः शब्दने खरे ॥ ४८ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्two metres in one verse
किरण as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् रश्मिकिरणप्रग्रहौ रश्मी कपिभेकौ प्लवङ्गमौ । Amarakośa 3.3.263
- धरणिकोश गभस्तिस्तिमितो निश्चले क्लिन्ने आदृतः सादरेऽर्चिते । गभस्तिः किरणे सूर्ये अगस्तिः पादपे मुनौ ॥ Dharaṇikośa 15.1.17
- धरणिकोश भास्मासं स्यान्मासके चन्द्रे भाः स्यात्तु किरणेच्छयोः । व्यासो मुनौ विस्तरे स्यादंसः स्कन्धविभागयोः ॥ Dharaṇikośa 31.1.1
- धरणिकोश तेजस्तेजो बले च शुक्रे च प्रभावे किरणेऽपि च । वासो वस्त्रे समाख्यातमोष्ठे दन्तादिपूर्वकम् ॥ Dharaṇikośa 31.2.8
- कोषकल्पतरु घृणिव्यूतौ स्त्री च निषङ्गके त्रिषु भवेत्तूणोऽथ नील्यां स्त्रियां वाणी तु श्रुतिभारतीद्वयगता फाणिस्तु खर्वे गुडे । ऊर्म्यर्चिः किरणेषु पुंसि च घृणिः स्थाणुः पुमाञ्शंकरे न स्त्री स ध्रुवकीलयोरथ नृपे वंशे च वेणुः पुमान् ॥ १६ ॥ Koṣakalpataru 6.15.16
- कोषकल्पतरु हायनस्याद्धायनोऽस्त्री किरणे च वर्षे व्रीहौ तु ना फल्गुनफाल्गुनौ तु । तपस्यमासे हरिसारथौ च नद्यर्जुने स्त्री तु स पौर्णमास्याम् ॥ ४८ ॥ Koṣakalpataru 6.21.48
- कोषकल्पतरु उस्रषण्ढे तथा चाश्रुणि दस्र आद्ये खरेऽश्विनोर्वासरहिंस्रयोस्तु । घस्रोऽथ वाश्रोऽह्नि खरे पिके च चतुष्पथेऽन्त्ये सदने तथैव । स्त्री प्रस्नुतायां गवि शब्दवत्या- मुस्रो वृषे स्यात्किरणे च पुंसि ॥ ५९ ॥ Koṣakalpataru 6.27.59
- कोषकल्पतरु अभीषुस्यात्पिष्टपाकस्य च पात्रभेदे ऽथो रौहिषो * * मृगान्तरे ना । तृणान्तरेऽन्त्ये विधुरे वियोगे विश्ले ( to be followed by line 9470 ) षमार्या निगदन्ति पुंसि । प्रदोष उक्तो नरि कालभेदे दोषप्रकर्षे च तथैव दिष्टः । अभीषुरुक्तः किरणे च रज्ज्वां प्रत्यूष उक्तश्च वसावथास्त्री ॥ ५३ ॥ Koṣakalpataru 6.30.53
- नानार्थार्णवसंक्षेप केतुप्रज्ञायां ग्रहभेदे च किरणे क्लेदुवाक् पुनः । भङ्गे चन्द्रे शरीरे च क्षेत्रेऽथौषधिचन्द्रयोः ॥ ३६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.36
- नानार्थार्णवसंक्षेप खेदिकोरो वृक्षाङ्कुरे बालपुष्पे चाथ खुरः शफे । शुक्तिसंज्ञौषधे चाथ खेदिः स्यात् किरणे तथा ॥ ३८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.38
- नानार्थार्णवसंक्षेप पादग्राम्येऽप्यमुक्तात्मसु तु वयं ब्रूमोऽथ पादवाक् । किरणे चरणे वृक्षमूलेऽद्रेः प्रान्तपर्वते ॥ ७६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.76
- नानार्थार्णवसंक्षेप शिपिआक्रोशे शपथे चाथ शास्ता बुद्धे गुरौ नृपे । महाशास्तरि च स्यात् तु शिपिः किरणशेफयोः ॥ १२० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.120
- नानार्थार्णवसंक्षेप पीयुफालास्थिखण्डकेऽप्येनं द्वे त्विभे पीयुवाक् तु ना । आदित्ये किरणे काले स्यादुलूके तु स द्वयोः ॥ ७८२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.782
- नानार्थार्णवसंक्षेप पृश्निव्याख्यात्रा येन तेनैतदसम्यगभिभाषितम् । पृश्निर्ना किरणे स्वर्गे सूर्ये देवान्तरेषु च ॥ ८०८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.808
- नानार्थार्णवसंक्षेप रश्मिपुंसि क्वचित् स्त्रियां च स्यात् प्रग्रहे किरणेऽपि च । ज्वालायामपि च प्राह वैजयन्त्यां द्वयोः पुनः ॥ १०९५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1095
- नानार्थार्णवसंक्षेप वसुस्त्रियां पुंसि तु धातौ स्याद् वटतौ वेष्टनार्थके । वसुर्नाग्नौ ह्रदे योक्त्त्रे किरणेऽन्धुकपादपे ॥ १२०३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1203
- नानार्थार्णवसंक्षेप पवनपरुलस्तु द्वयोरश्वे पार्वत्यां परुला स्त्रियाम् । पवनस्तु पुमान् वायौ किरणे भेद्यवत् पुनः ॥ १०७० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1070
- नानार्थार्णवसंक्षेप मयूखकृते पुरस्य दुर्गस्य बहिर्भूमौ नृलिङ्गकः । यन्त्रभेदे मयूखस्तु नृस्त्रियोः किरणेऽथ ना ॥ १३७२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1372
- नानार्थार्णवसंक्षेप सुपर्णगरुडे तु सुपर्णो ना किरणे च द्वयोः पुनः । अश्वे गरुडव(द्) ज्ञेयः पक्षिजात्यन्तरेऽथ सा ॥ १९६९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1969
- परमानन्दीयनाममाला अभीषुअभीषुः किरणे दीप्तावरिष्टः काकनिम्बयोः । कङ्कते लशुने दैत्येऽथारिष्टं क्षेमतक्रयोः ॥ २५ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.1.25
- परमानन्दीयनाममाला द्युतिदढः शक्ते भृशे मत्ते द्युतिः किरणशोभयोः ॥ २३४ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.16.234
- परमानन्दीयनाममाला हरिहरिः कृष्णेऽनिले भेके यमे सिंहे खगेश्वरे । इन्द्रे चन्द्रे कपौ कीरे किरणे वरुणेऽरुणे ॥ ३७२ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.28.372
- शब्दरत्नावली मयूखमयूखः किरणज्वालाशोभासु तीक्ष्णतेजसि । विशिखः तोमरे बाणे खनित्रीरथ्ययोः स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.2.12
- शब्दरत्नावली पदनिन्दा स्थियान्तु कुत्सायामपवादे च दुष्कृतौ । पदं वाक्ये व्यवसाये शब्दप्रदेशयोरपि ॥ पादे च पादचिह्णो च स्थाने त्राणे च वस्तुनि । अङ्के च श्लोकपादे च क्लीबं स्यात्किरणे पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.18.3
- शब्दरत्नावली स्योनसूनापुत्र्यां वधस्थानगलशुण्डिकयोः स्त्रियाम् । स्योनन्तु किरणे सूर्ये स्याना स्यादोषधिभिदि ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.24
- शब्दरत्नावली अंशुअंशुः प्रभायां किरणे आशा तृष्णादिशोः स्त्रियाम् । आशीर्हिताशंसवे स्त्री सर्पदत्ते विषान्तरे ॥ आशुर्धान्यान्तरे पुंसि शीघ्रेऽपि च नपुंसकम् । ईशः प्रभौ महादेवे ईशा लाङ्गलदण्डके ॥ काशः कासे क्षते पुंसि वाराणस्यामपि स्त्रियाम् । अस्त्रियां तृणभेदेऽपि कण्ठकण्डूयणेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.30.2
- शब्दरत्नावली अभीषुअध्यक्षोऽधिकृते पुंसि प्रत्यक्षेऽतिप्रधानके ॥ अभीषुः प्रग्रहे कामकिरणानुरागेषु ना । उष्णीषोऽस्त्री शिरोवेष्टे किरीटचिह्नभेदयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.31.18
- शब्दरत्नाकर भानुभूतं खादौ च जन्तौ च न स्त्रियां गणसत्त्वयोः । भागोंऽशे भागधेये च भानुः किरणभास्करौ ॥ १९७० ॥ Śabdaratnākara 4.1.1970
- शब्दरत्नाकर हेतिहरिदर्कहये वर्णे पुंसि स्यात् ककुभि स्त्रियाम् । हेतिः स्त्रीपुंसयोर्ज्वाले किरणायुधयोरपि ॥ २०३० ॥ Śabdaratnākara 4.1.2030
- शब्दरत्नाकर मयूखस्वादौ हृद्ये मयूखस्तु ज्वालायां किरणे त्विषि । मलिनी वृत्तवाहिन्योर्मोदको भक्ष्यहर्षयोः ॥ २१५० ॥ Śabdaratnākara 4.1.2150
- वैजयन्ती उस्रउस्रः किरण उस्रा गौर् ऋक्षंनिर्लोमनीन्द्रिये । कंब्वस्त्री वलये शंखे शंबूके कणसंख्ययोः ॥ ९ ॥ Vaijayantī 6.5.9