पतङ्ग
pataṅgaपुं · masc.In 16 kośas: 32 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 3 as a meaning of another word.
आदित्यः सवितार्यमा खरसहस्रोष्णांशुरंशू रवि-र्मार्तण्डस्तरणिर्गभस्तिररुणो भानुर्नभोऽहर्मणिः ।सूर्योऽर्कः किरणो भगो ग्रहपुषः पूषा पतङ्गः खगोमार्ताण्डो यमुनाकृतान्तजनकः प्रद्योतनस्तापनः ॥ ९५ ॥ब्रध्नो हंसश्चित्रभानुर्विवस्वान्सूरस्त्वष्टा द्वादशात्मा च हेलिः ।मित्रो ध्वान्तारातिरब्जांशुहस्तश्चक्राब्जाहर्बान्धवः सप्तसप्तिः ॥ ९६ ॥दिवादिनाहर्दिवसप्रभाविभाभासः करः स्यान्मिहिरो विरोचनः ।ग्रहाब्जिनीगोद्युपतिर्विकर्तनो हरिः शुचीनौ गगनाद्ध्वजाध्वगौ ॥ ९७ ॥हरिदश्वो जगत्कर्मसाक्षी भास्वान्विभावसुः ।त्रयीतनुर्जगच्चक्षुस्तपनोऽरुणसारथिः ॥ ९८ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
आदित्यपुंसवितृपुंअर्यमन्पुंखरांशुपुंसहस्रांशुपुंउष्णांशुपुंअंशुपुंरविपुंमार्तण्डपुंतरणिपुंगभस्तिपुंअरुणपुंभानुपुंनभोमणिपुंअहर्मणिपुंसूर्यपुंअर्कपुंकिरणपुंभगपुंग्रहपुषपुंपूषन्पुंपतङ्गपुंखगपुंमार्ताण्डपुंयमुनाकृतान्तजनकपुंप्रद्योतनपुंतापनपुंब्रध्नपुंहंसपुंचित्रभानुपुंविवस्वत्पुंसूरपुंत्वष्टृपुंद्वादशात्मन्पुंहेलिपुंमित्रपुंध्वान्तारातिपुंअब्जहस्तपुंअंशुहस्तपुंचक्रबान्धवपुंअब्जबान्धवपुंअहर्बान्धवपुंसप्तसप्तिपुंदिवाकरपुंदिनकरपुंअहस्करपुंदिवसकरपुंप्रभाकरपुंविभाकरपुंभास्करपुंमिहिरपुंविरोचनपुंग्रहपतिपुंअब्जिनीपतिपुंगोपतिपुंद्युपतिपुंविकर्तनपुंहरिपुंशुचिपुंइनपुंगगनध्वजपुंगगनाध्वगपुंहरिदश्वपुंजगत्कर्मसाक्षिन्पुंभास्वत्पुंविभावसुपुंत्रयीतनुपुंजगच्चक्षुस्पुंतपनपुंअरुणसारथिपुं
genderपुंmasc.
पतङ्गः शलभः क्षुद्रा सरघा मधुमक्षिका ॥ १२१३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विहगो विहंगमखगौ पतगो विहंगः शकुनिः शकुन्तिशकुनौ विवयः शकुन्ताः ।नभसंगमो विकिरपत्त्ररथौ विहायो द्विजपक्षिविष्किरपतत्रिपतत्पतङ्गाः ॥ १३१६ ॥पित्सन्नीडाण्डजोगौकाश्चञ्चुश्चञ्चू सृपाटिका ।त्रोटिश्च पत्त्रं पतत्रं पिच्छं वाजस्तनूरुहम् ॥ १३१७ ॥पक्षो गरुच्छदश्चापि पक्षमूलं तु पक्षतिः ।
metre not recognised
विहगपुंविहंगमपुंखगपुंपतगपुंविहंगपुंशकुनिपुंशकुन्तिपुंशकुनपुंविपुंवयस्क्लीशकुन्तपुंनभसंगमपुंविकिरपुंपत्त्ररथपुंविहायस्पुंद्विजपुंपक्षिन्पुंविष्किरपुंपतत्रिन्पुंपतत्पुंपतङ्गपुंपित्सत्पुंनीडजपुंअण्डजपुंचञ्चुस्त्रीचञ्चूस्त्रीसृपाटिकास्त्रीत्रोटिस्त्रीपत्त्रक्लीपतत्रक्लीपिच्छक्लीवाजपुंतनूरुहक्लीपक्षपुंगरुत्पुंछदपुंपक्षतिस्त्री
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
आदित्यः सविता सहस्रकिरणः प्रद्योतनो भास्कर-स्तिग्मांशुस्तरणिस्तथा दिनमणिर्भास्वान्विवस्वान्हरिः ।मार्तण्डस्तपनो विकर्तन इनः पूषा पतङ्गो भगः,सूर्यो गोपतिरर्यमा दिनकरः सूरोंऽशुमाली रविः ॥ ३५ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
genderपुंmasc.
पतन्पतङ्गः पतगः पतत्री,पत्त्री शकुन्तिः शकुनिः शकुन्तः ।वयो विहायो विहगो विहङ्गो,विहङ्गमः पत्त्ररथो गरुत्मान् ॥ २३७ ॥
उपजातिः
genderपुंmasc.
पतङ्गः शलभः प्रोक्तः खद्योतो द्योतिरिङ्गणः ।हालाहलश्चाञ्जनिका ज्येष्ठा स्याद्गृहगोधिका ॥ २५७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मधूकरश्चञ्चरीको सारङ्गस्तु शिलीमुखः ।हिन्दोलो गन्धिलावासः कुसुमातिथिरीर्यते ।पतङ्गः शालभे तु स्याद्दंशस्तु वनमक्षिका ॥ ३०५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
सहस्रकिरणः पूषा प्रद्योतनो दिवाकरः ।पतङ्गस्तपनो मित्रो मार्त्तण्डस्तरणिर्भगः ॥ ५४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 त (wrong syllable)
genderपुंmasc.
व्रध्नः पतङ्गो हेषी स्यात्सुपर्णः श्येन इत्यपि ।वीतिः सप्तिर्दधिक्रावा वातस्कन्धार्थ इत्यपि ॥ १९३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दीर्घनालो लम्बनाले मदकारी तु रूषकः ।स्वर्णशालिः काञ्चनः स्यात्पतङ्गः कुङ्कुमाकृतिः ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्षुद्राप्रियो दीर्घपत्रः पतङ्गो वारवल्लभः ।चौरिकाक्षोऽप्यथ भवं भविष्यं भव्यभावने ॥ ९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वृक्षपर्यायसद्मार्थो नभसोर्थाद्गमार्थकः ।पतङ्गः पित्सन् शकुनिः शकुनो विर्विहङ्गमः ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ज्योतिषोपीङ्गिणो माली वीजः स्यादुपसूर्यगः ।पतङ्गः शलभोऽपि स्याद्धान्तचित्रो निमेषरुक् ॥ १७५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पतङ्गो देवसैन्यार्थो द्वादशाङ्गस्त्रयीतनुः ।कालोष्णेभ्यो भृत्कृदर्थो जगन्नेत्रार्थ इत्यपि ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ध्वान्तोन्मेषस्तमोरत्नं पतङ्गः शलभः शिरिः ।क्षान्तुरप्यथ गन्धोली गन्धाली वरटा द्वयोः ॥ ५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ताम्रसारं रक्तसारं लोहितं हरिचन्दनम् ।कुचन्दने तु पत्राङ्गं पतङ्गं पट्टरञ्जनम् ॥ २५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तरणिस्तपनो भानुर्ब्रध्नः पूषाऽर्यमा रविः ।तिग्मः पतङ्गो द्युमणिर्मार्तण्डोऽर्को ग्रहाधिपः ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तच्चरः खेचरः तद्गः पक्षी पत्री पतत्र्यपि ।शकुन्तिः शकुनिर्विश्च पतङ्गो विष्किरोऽन्यथा ॥ ५४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हेलिः प्रभाकरादित्यौ द्वादशात्मा नभोमणिः ।हरिः पतङ्गस्तरणिः सहस्रांशुर्विरोचनः ॥ ३०८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
शिलीमुखो मधुकरः षट्पदः पुष्पधूलिपः ।दीपप्रियः शलभकः पतङ्गो ज्योतिरन्तकः ॥ ३७९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अर्कः पूषा पतङ्गश्च खगः प्रद्योतनस्तथा ।तपनस्तापनः सूरः विवस्वान् मिहिरोऽरुणः ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तिलपर्णी ताम्रसारं पतङ्गं तिलपर्णिका ।सर्वाण्येतानि नामानि जानीयाच्चन्दनस्य हि ॥ १०३८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पतङ्गः शलभः ख्यातो दीपज्योतिषि भ्राम्यति ॥ २१९० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
पक्षी पत्री पतत्रिश्च पतत्री पतगः पतन् ।पत्ररथः पतङ्गश्च पित्रान् वयो द्विजः पुनः ॥ २३७८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
त्विषांपतिश्चित्ररथः खमणिः स्याद्दिवामणिः ।गभस्तिहस्तो र्होलः स्यात् पतङ्गोऽर्चिदिनप्रणीः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पतङ्गोऽपि च पत्राङ्गः पत्राङ्कः शलभोऽपि च ।ज्योतिरिङ्गन-खद्योत-ध्वान्तोन्मेषास्तमोमणिः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शकुन्तिः पतगः पत्ररथः कण्ठाग्निरित्यपि ।पतङ्गः स्यादगौकाश्च नगौका अपि चञ्चुभृत् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
एवं चन्दनभेदं स्यात् ख्याते त्रिविधचन्दने ।पतङ्गमपि पत्राङ्गं पतुङ्गञ्च कुचन्दनम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पतन् पित्सन् पतङ्गश्च पतगो विहगो मतः ।विहङ्गमो विहङ्गोऽपि नगौकाश्च नगौकवत् ॥ ३४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दिनमणिहरिहेलिब्रध्नभाकोषभाभृ-दरथिखगपतङ्गेनाद्रयः सप्तसप्तिः ।मिहिरमहिरपीथाः कालकृत्पद्मपाणिःखमणिररुणशूरावंशुमानंशुमाली ॥ १८ ॥
मालिनी
genderपुंmasc.
पुंल्लिङ्गस्तु भवेत् षिद्गे पतङ्गस्तु पुमानयम् ।सूर्ये शालिप्रभेदे च मार्जारे तु द्वयोरयम् ॥ १०५५ ॥
अनुष्टुप्
शलभे पक्षिमात्रे च स्यादश्वे च स्त्रियां पुनः ।पुत्तिकायां पतङ्गी स्याद् ऋषिभेदे तु पुंस्ययम् ॥ १०५६ ॥
अनुष्टुप्
पतङ्ग as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु त्रिशङ्कुव्याघ्रे सर्पे चित्रके ना पृदाकु- र्गोरङ्कुः स्यान्नग्नके पक्षिजातौ । बन्दिन्युक्तोऽथ त्रिशङ्कुर्बिडाले राज्ञो भेदे स्यात्पतङ्गाह्वये च ॥ ३ ॥ Koṣakalpataru 6.1.3
- शिवकोष कुचन्दनकपीतनो गर्दभाण्डेऽऽम्राताश्वत्थशुकप्रिये । कुचन्दनं च पतङ्गे रक्ते निर्गन्धचन्दने ॥ २७२ ॥ Śivakoṣa 16.2.272
- शब्दरत्नावली त्रिशङ्कुत्रिशङ्कुर्ना पतङ्गे स्यान्नृपभेदे विडालके ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.85