कोविद्यास्थानम् · कोशाःVidyāsthāna Kośa · kosha.sanskrit.site

All kośas › Śabdārṇava

शब्दार्णव Śabdārṇava

वाचस्पति · 1. Fragments From Three Lost Kośas: I. Vācaspati's Śabdārṇava; 2. Some More Fragments From Vācaspati's Śabdārṇava · American Oriental Society · 1965 A.D., 1968 A.D. · Robert Birwé

272 verses · 970 words tagged · 145 marked doubtful (dashed)

Part 1 (1/3)

I. Rāyamukuṭa of AK I.1.6

यदाह शब्दार्णवकारः -

वक्तॄणामस्वतन्त्रत्वात् काव्यादिषु दर्शनात् ।मुख्यवच्च प्रसिञ्चत्वात् प्रथमालक्षणाश्रितः ॥ १ ॥
1 · p. 531
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्

II. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi II.1

यद्वाचस्पतिः -

त्रिपिष्टपं देवलोको भुविः स्त्री द्योदिवौ स्त्रियौ ॥ २ ॥
2 · p. 531
त्रिपिष्टपक्लीदेवलोकपुंभुविस्त्रीद्योस्त्रीदिव्स्त्री

III. Rāyamukuṭa on AK I.1.10

आदित्याः पितरो विश्वे साध्याश्च वसवोऽपि च ।भृगवोऽङ्गिरसश्चेति स्वर्लोकस्य परिच्छदाः ॥ ३ ॥
3 · p. 531
अनुष्टुप्
आदित्यपुंपितृपुंविश्वपुंसाध्यपुंवसुपुंभृगुपुंअङ्गिरस्पुं

इति शब्दार्णवः ।

IV. Rāyamukuṭa on AK I.1.10

शब्दार्णवे -

सत्या जयाश्च पितरो वैकुण्ठा हरयोऽजिताः ।मरीचयः सुशर्माणः स्वरूपा अमृतौजसः ॥
4 · p. 531
अनुष्टुप्
सत्यपुंजयपुंवैकुण्ठपुंहरिपुंअजितपुंमरीचिपुंसुशर्मन्पुंस्वरूपपुंअमृतौजस्पुं
सुशाखा रोहिताः पाराः स्वभावा हरिता अपि ॥ ४ ॥
4 · p. 531
सुशाखपुंरोहितपुंपारपुंस्वभावपुंहरितपुं

इति ।

V. Sarvānanda on AK I.1.17, Rāyamukuṭa on AK I.1.17, Bhānujīdīkṣita on AK I.1.17

विरिञ्चो द्रुघणः संजो विरिञ्चिर्द्रुहिणो मतः ॥ ५ ॥
5 · p. 531
विरिञ्चपुंद्रुघणपुंसंजपुंविरिञ्चिपुंद्रुहिणपुं

इति शब्दार्णवः (वात्) ।

VI. Rāyamukuṭa on AK I.1.18, Bhānujīdīkṣita on AK I.1.18

अथ नारायणो विष्णुरूर्ध्वकर्मा नरायणः ॥ ६ ॥
6 · p. 531
नारायणपुंविष्णुपुंऊर्ध्वकर्मन्पुंनरायणपुं

इति शब्दार्णवः (वात्) ।

VII. Rāyamukuṭa on AK I.1.22, Bhānujīdīkṣita on AK I.1.22, Rāmanātha (Borooah AK, p. 35)

शौरिश्रीवत्सदैत्यारिविष्वक्सेनजनार्दनाः ।षड्बिन्दुः श्रीपतिः शौरिर्दैवकिनन्दनोऽच्युतः ॥ ७ ॥
7 · p. 531
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 कि (wrong syllable)
शौरिपुंश्रीवत्सपुंदैत्यारिपुंविष्वक्सेनपुंजनार्दनपुंषड्बिन्दुपुंश्रीपतिपुंदैवकिनन्दनपुंअच्युतपुं

VIII. Rāyamukuṭa on AK I.1.27, Bhānujīdīkṣita on AK I.1.27, V. D. Sharma on AK I.1.27

ब्रह्मसूरनिरुद्धः स्यात् ॥ ८ ॥
8 · p. 531
ब्रह्मसूपुंअनिरुधपुं

इति शब्दार्णवाच्च ।

IX. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi II.136

वाचस्पतिस्तु -

चक्रं सुदर्शनोऽस्त्रियाम् ॥ ९ ॥
9 · p. 532
चक्रक्लीसुदर्शनपुंक्ली

इत्याह ।

X. Rāyamukuṭa on AK I.1.35, Bhānujīdīkṣita on AK I.1.35, V. D. Sharma on AK I.1.35

धनुस्त्वजगवं युग्ममजकावमजीकवम् ॥ १० ॥
10 · p. 532
अजगवक्लीअजकावक्लीअजीकवक्ली

इति शब्दार्णवात् ।

XI. Rāyamukuṭa on AK I.1.36, Bhānujīdīkṣita on AK I.1.36, V. D. Sharma on AK I.1.36

उमा कात्यायनी दुर्गा काली हैमवतीश्वरी ।काला कालञ्जरी गौरी … ॥ ११ ॥
11 · p. 532
अनुष्टुप्metre not read in every line
उमास्त्रीकात्यायनीस्त्रीदुर्गास्त्रीकालीस्त्रीहैमवतीस्त्रीईश्वरीस्त्रीकालास्त्रीकालञ्जरीस्त्रीगौरीस्त्री

इति वाचस्पतिः ।

XII. Rāmanātha (Borooah AK p. 67)

वामेयः सूर्यतनयो रेवन्तो रुद्रदैवतः ॥ १२ ॥
12 · p. 532
वामेयपुंसूर्यतनयपुंरेवन्तपुंरुद्रदैवतपुं

इति शब्दार्णवः ।

XIII. Rāyamukuṭa on AK I.1.51, Bhānujīdīkṣita on AK I.1.52, Jñānendrasarasvatī on Uṇ. 676, V. D. Sharma on AK I.1.52

स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्यादेकत्वेऽप्सरा अपि ॥ १३ ॥
13 · p. 532
अप्सरस्स्त्रीअप्सरास्त्री

इति शब्दार्णवाच्च ।

XIV. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi II.97, Rāyamukuṭa on AK I.1.51, Jñānavimalagaṇi on Maheśvara's Śabdabhedaprakāśa I.105, Bhānujīdīkṣita on AK I.1.52, V. D. Sharma on AK I.1.52

हंसो हहाहुहू च द्वौ वृषणाश्वश्च तुम्बुरुः ॥ १४ ॥
14 · p. 532
हंसपुंहहापुंहुहूपुंवृषणाश्वपुंतुम्बुरुपुं

XV. Sarvānanda on AK I.1.52, Rāyamukuṭa on AK I.1.51, Bhānujīdīkṣita on AK I.1.52, V. D. Sharma on AK I.1.52

अपि गन्धर्वगान्धर्वदिव्यगायनगातवः ॥ १५ ॥
15 · p. 532
गन्धर्वपुंगान्धर्वपुंदिव्यगायनपुंगातुपुं

इति शब्दार्णवः (वात्) ।

XVI. Rāyamukuṭa on AK I.1.53, Bhānujīdīkṣita on AK I.1.54, V. D. Sharma on AK I.1.54

इति शब्दार्णवात् ।

XVII. Bhānujīdīkṣita on AK I.1.59

शब्दार्णवेऽपि कृदध्याये -

सदान्नादकणादौ च स्यात् क्रव्यादाममांसभुक् ।क्रव्यादः कृत्तविकृतपक्वमांसभुगुच्यते ॥ १७ ॥
17 · p. 532
अनुष्टुप्
सदान्नादपुंकणादपुंक्रव्याद्पुंक्रव्यादपुं

इत्युक्तेः ।

XVIII. Bhānujīdīkṣita on AK I.1.60, Jñānendrasarasvatī on Uṇ. 279, V. D. Sharma on AK I.1.60

नैरृतः कर्बरः क्रव्यात् कर्बुरो यातुरक्षसी ॥ १८ ॥
18 · p. 532
नैरृतपुंकर्बरपुंक्रव्याद्पुंकर्बुरपुंयातुक्लीरक्षस्क्ली

इति शब्दार्णवः ।

XIX. Sarvānanda AK I.1.62

मारुतः स्पर्शनः प्राणः समीरो मरुतो जगत् ॥ १९ ॥
19 · p. 532
मारुतपुंस्पर्शनपुंप्राणपुंसमीरपुंमरुत्पुंजगत्क्ली

इति शब्दार्णवसंसारावर्तौ ।

XX. Bhānujīdīkṣita on AK I.1.70, V. D. Sharma on AK I.1.70

विमानं तु पुष्पकोऽस्त्री नगरी त्वलका प्रभा ॥ २० ॥
20 · p. 532
पुष्पकपुंक्लीअलकास्त्रीप्रभास्त्री

इति शब्दार्णवात् ...।

XXI. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi II.106, Jñānavimalagaṇi on Maheśvara's Śabdabhedaprakāśa III.11

... वाचस्पतिः यदाह -

निधिः शेवधिरस्त्रियाम् ॥ २१ ॥
21 · p. 532
निधिपुंशेवधिपुंक्ली

XXII. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi II.107, Bhānujīdīkṣita on AK I.1.71, V. D. Sharma on AK I.1.71

पद्मोऽस्त्रियां महापद्मः शङ्खो मकरकच्छपौ ।मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ॥ २२ ॥
22 · p. 532
अनुष्टुप्
पद्मपुंक्लीमहापद्मपुंशङ्खपुंमकरपुंकच्छपपुंमुकुन्दपुंकुन्दपुंनीलपुंखर्वपुं

इति शब्दार्णवः ।

XXIII. Bhānujīdīkṣita on AK I.3.1, V. D. Sharma on AK I.3.1

दिक् तु स्त्रियां दिशा दान्ती ककुब्देववधूः पविः ॥ २३ ॥
23 · p. 533
दिश्स्त्रीदिशास्त्रीदान्तीस्त्रीककुभ्स्त्रीदेववधूस्त्रीपविस्त्री

इति शब्दार्णवः ।

XXIV. Bhānujīdīkṣita on AK I.3.7, V. D. Sharma on AK I.3.7

यद्यपि शब्दार्णवे -

मेघास्तु त्रिविधास्तत्र वह्निजा धूमयोनयः ।निःश्वासजास्तु जीमूतास्ते ज्ञेया जीवरूपिणः ॥
24 · p. 533
अनुष्टुप्
वह्निजपुंधूमयोनिपुंनिःश्वासजपुंजीमूतपुं
यज्ञजास्तु घना घोराः पुष्करावर्तकादयः ॥ २४ ॥
24 · p. 533
यज्ञजपुंघनपुंघोरपुंपुष्करावर्तकपुं

इति ...।

XXV. Bhānujīdīkṣita on AK I.3.10, V. D. Sharma on AK I.3.10

मेघाग्न्यादिरिरम्मदः ॥ २५ ॥
25 · p. 533
मेघाग्निपुंइरम्मदपुं

इति शब्दार्णवः ।

XXVI. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi II.80, Jñānavimalagaṇi on Maheśvara's Śabdabhedaprakāśa III.26, Bhānujīdīkṣita on AK I.3.11, V. D. Sharma on AK I.3.11

अथ वृष्टिर्वर्षमस्त्री केचिदिच्छन्ति वर्षणम् ॥ २६ ॥
26 · p. 533
वृष्टिस्त्रीवर्षपुंक्लीवर्षणक्ली

XXVII. Ujjvaladatta on Uṇ. II.13, Bhaṭṭojīdīkṣita on Uṇ. 170, Bhānujīdīkṣita on AK I.3.13, Jñānendrasarasvatī on Uṇ. 170, V. D. Sharma on AK I.3.13

हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्रः शशी चन्दो हिमद्युतिः ॥ २७ ॥
27 · p. 533
हिमांशुपुंचन्द्रमस्पुंचन्द्रपुंशशिन्पुंचन्दपुंहिमद्युतिपुं

इति शब्दार्णवः (वात्) ।

XXVIII. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi II.21, Bhānujīdīkṣita on AK I.3.16, V. D. Sharma on AK I.3.16

इति शब्दार्णवः ।

XXIX. Bhānujīdīkṣita on AK I.3.20, V. D. Sharma on AK I.3.20

अथागस्त्यः कुम्भयोनिरगस्तिः कलशीसुतः ॥ २९ ॥
29 · p. 533
अगस्त्यपुंकुम्भयोनिपुंअगस्तिपुंकलशीसुतपुं

इति शब्दार्णवः ।

XXX. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi II.23

यद्वाचस्पतिः -

सौम्यं मृगशिरोऽस्त्रियाम् ॥ ३० ॥
30 · p. 533
सौम्यपुंक्लीमृगशिरस्पुंक्ली

XXXI. Bhānujīdīkṣita on AK I.3.26, V. D. Sharma on AK I.3.26

शनैश्चरे मन्दः ॥ ३१ ॥
31 · p. 533
मन्दपुं

इति वाचस्पतिः ।

XXXII. Bhānujīdīkṣita on AK I.3.29, V. D. Sharma on AK I.3.29

अथ मार्तण्डमार्ताण्डौ ॥ ३२ ॥
32 · p. 533
मार्तण्डपुंमार्ताण्डपुं

इति नामनिधानाच्छब्दार्णवाच्च ।

XXXIII. Sarvānanda on AK I.3.30

हेलिर्हंसं सहस्रांशुस्तपनस्तापनो रविः ॥ ३३ ॥
33 · p. 533
हेलिपुंहंसपुंसहस्रांशुपुंतपनपुंतापनपुंरविपुं

इति शब्दार्णवः ।

XXXIV. Bhānujīdīkṣita on AK I.3.33, V. D. Sharma on AK I.3.33

द्वयोर्मरीचिः किरणो भानुरुस्रः करः पदम् ॥ ३४ ॥
34 · p. 533
मरीचिपुंस्त्रीकिरणपुंभानुपुंउस्रपुंकरपुंपदक्ली

इति शब्दार्णवः ।

XXXV. Bhānujīdīkṣita on AK I.4.3, V. D. Sharma on AK I.4.3

इति शब्दार्णवः ।

XXXVI. Sarvānanda on AK I.4.3, Bhānujīdīkṣita on AK I.4.3, V. D. Sharma on AK I.4.3

इति शब्दार्णवः ।

XXXVII. Bhānujīdīkṣita on AK I.4.4, V. D. Sharma on AK I.4.4

रात्री रात्रिस्तमस्विनी ॥ ३७ ॥
37 · p. 533
रात्रीस्त्रीरात्रिस्त्रीतमस्विनीस्त्री

इति शब्दार्णवः ।

XXXVIII. Bhānujīdīkṣita on AK I.4.8, V. D. Sharma on AK I.4.8

अप्यमावस्यमावासी चामामास्यपि अमामसी ॥ ३८ ॥
38 · p. 533
अमावस्यास्त्रीअमावासीस्त्रीअमामासीस्त्रीअमामसीस्त्री

इति शब्दार्णवः ।

XXXIX. Sarvānanda on AK I.4.14, Bhānujīdīkṣita on AK I.4.14, V. D. Sharma on AK I.4.14

तत्र मार्गे सहः सहाः ॥ ३९ ॥
39 · p. 533
सहस्क्लीसहास्त्री

इति शब्दार्णवः ।

XL. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi II.25

यद्वाचस्पतिः -

पूर्वफल्गुनी योनिदेवता ॥ ४० ॥
40 · p. 533
पूर्वफल्गुनीस्त्रीयोनिदेवतास्त्री

XLI. Sarvānanda on AK I.4.16, Bhānujīdīkṣita on AK I.4.16, V. D. Sharma on AK I.4.16

स्यादाषाढे त्वषाढकः ॥ ४१ ॥
41 · p. 533
अषाढकपुं

इति शब्दार्णवः ।

XLII. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi II.70

यद्वाचस्पतिः -

वसन्ते त्वस्त्रियामिष्यः ॥ ४२ ॥
42 · p. 533
इष्यपुंक्ली

XLIII. Bhānujīdīkṣita on AK I.5.1, V. D. Sharma on AK I.5.1

इति शब्दार्णवात् ।

XLIV. Bhānujīdīkṣita on AK I.5.12, V. D. Sharma on AK I.5.12

शब्दार्णवे तु -

कस्तूरिकायामामोदः कर्पूरे मुखवासनः ।बकुले स्यात्परिमलश्चम्पके सुरभिस्तथा ॥ ४४ ॥
44 · p. 533
अनुष्टुप्
आमोदपुंमुखवासनपुंपरिमलपुंसुरभिपुं

इति ।

XLV. Bhānujīdīkṣita on AK I.5.13, V. D. Sharma on AK I.5.13

शब्दार्णवे तु -

श्वेतस्तु समपीतोऽसौ रक्तेतरजपारुचिः ।वलक्षस्तु सितश्यावः कदलीकुसुमोपमः ॥
46 · p. 534
अनुष्टुप्
श्वेतपुंवलक्षपुं
अर्जुनस्तु सितः कृष्णवेशवान् कुमुदच्छविः ॥ ४५ ॥
45 · p. 534
अर्जुनपुं

इत्युक्तम् ।

XLVI. Bhānujīdīkṣita on AK I.5.13, V. D. Sharma on AK I.5.13

पाण्डुस्तु पीतभागार्धः केतकीधूलिसन्निभः ॥ ४६ ॥
46 · p. 534
पाण्डुपुं

इति शब्दार्णवः ।

XLVII. Bhānujīdīkṣita on AK I.5.13, V. D. Sharma on AK I.5.13

धूसरस्तु सितः पीतलेशवान् बकुलच्छविः ॥ ४७ ॥
47 · p. 534
धूसरपुं

इति शब्दार्णवः ।

XLVIII. Bhānujīdīkṣita on AK I.5.14, V. D. Sharma on AK I.5.14

शब्दार्णवे तु -

मेचकः कृष्णनीलः स्यादतसीपुष्पसन्निभः ॥ ४८ ॥
48 · p. 534
मेचकपुं

इत्युक्तम् ।

XLIX. Bhānujīdīkṣita on AK I.5.16, V. D. Sharma on AK I.5.16

शब्दार्णवे तु -

सितपीतहरिद्रक्तः कडारस्तृणवह्निवत् ।अयं तूद्रिक्तपीताङ्गः कपिलो गोविभूषणः ॥
51 · p. 534
अनुष्टुप्
कडारपुंकपिलपुं
हरितांशेऽधिकेऽसौ तु पिशङ्गः पद्मधूलिवत् ।पिशङ्गस्त्वसितावेशात् पिङ्गो दीपशिखादिषु ॥
52 · p. 534
अनुष्टुप्
पिशङ्गपुंपिङ्गपुं
पिङ्गलस्तु परच्छायः पिङ्गे शुक्लाङ्गखण्डवत् ॥ ४९ ॥
49 · p. 534
पिङ्गलपुं

इति

L. Bhānujīdīkṣita on AK I.6.1, V. D. Sharma on AK I.6.1

इति शब्दार्णवः ।

LI. Mallinātha on Meghadūta II.54

उक्तिराभाषणं वाक्यमादेशो वचनं वचः ॥ ५१ ॥
51 · p. 534
उक्तिस्त्रीआभाषणक्लीवाक्यक्लीआदेशपुंवचनक्लीवचस्क्ली

इति शब्दार्णवे ।

LII. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi II.164

यद्वाचस्पतिः -

शिक्षा वर्णविवेचिका ॥ ५२ ॥
52 · p. 534
शिक्षास्त्री

LIII. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi II.164

यद्वाचस्पतिः -

सिद्धरूपः प्रयोगो यैः कर्मणामवगम्यते ।ते कल्पा लक्षणार्थानि सूत्राणिति प्रचक्षते ॥
57 · p. 534
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 णि (wrong syllable)
कल्पपुंसूत्रक्ली

... यदाह [वाचस्पतिः] -

प्रकृतिप्रत्ययोपाधिनिपातादिविभागशः ।पदान्वाख्यानकरणं शास्त्रं व्याकरणं विदुः ॥ ५३ ॥
53 · p. 534
अनुष्टुप्
व्याकरणक्ली

LIV. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi II.208

वाचस्पतिस्तु -

पटहस्त्वानकोऽस्त्रियाम् ॥ ५४ ॥
54 · p. 534
पटहपुंआनकपुंक्ली

इत्याह ।

LV. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi II.208, Bhānujīdīkṣita on AK I.7.6, V. D. Sharma on AK I.7.6

द्वयोस्तु कोणो वीणादेर्वादनं शारिका च सा ॥ ५५ ॥
55 · p. 534
कोणपुंस्त्रीशारिकास्त्री

LVI. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi II.195

वाचस्पतिस्तु -

हल्लीसकोऽस्त्रियाम् ॥ ५६ ॥
56 · p. 534
हल्लीसकपुंक्ली

इत्याह ।

LVII. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi II.183

यद्वाचस्पतिः -

नाट्यधर्मी तु स्त्रियां नाट्ये यथागमम् ॥ ५७ ॥
57 · p. 534
नाट्यधर्मीस्त्री

LVIII. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi II.243, Bhānujīdīkṣita on AK I.7.11, V. D. Sharma on AK I.7.11

स्त्रीभूमिकां तु यः प्राप्तश्चत्वारस्तस्य वाचकः ।भ्रकुंसश्च भ्रुकुंसश्च भ्रूकुंसश्च भृकुंसवत् ॥ ५८ ॥
58 · p. 534
अनुष्टुप्
भ्रकुंसपुंभ्रुकुंसपुंभ्रूकुंसपुंभृकुंसपुं

LIX. Bhānujīdīkṣita on AK I.7.13, V. D. Sharma on AK I.7.13

अत्र विशेषः शब्दार्णवे -

गणिकानुचरैरज्जुकेति नाम्ना नृपेण सा ।युवराजस्तु सर्वेण कुमारो भर्तृदारकः ॥
64 · p. 534
अनुष्टुप्
अज्जुकास्त्रीयुवराजपुंकुमारपुंभर्तृदारकपुं
भट्टारको वा देवो वा वाच्यो भृत्यजनेन सः ।ब्राह्मणेन तु नाम्नैव राजन्नित्यृषिभिः स च ॥
65 · p. 534
अनुष्टुप्
भट्टारकपुंदेवपुंराजन्पुं
वयस्य राजन्निति वा विदूषक इमं वदेत् ।अभिषिक्ता तु राज्ञासौ देवीत्यन्या तु भोगिनी ॥
66 · p. 534
अनुष्टुप्
वयस्यपुंराजन्पुंदेवीस्त्रीभोगिनीस्त्री
भट्टिनीत्यपरैरन्या नीचैर्गौस्वामिनी सा ॥ ५९ ॥
59 · p. 534
भट्टिनीस्त्रीस्वामिनीस्त्री

इति ।

LX. Bhānujīdīkṣita on AK I.7.14, V. D. Sharma on AK I.7.14

आर्ये मारिषमार्षकौ ॥ ६० ॥
60 · p. 534
मारिषपुंमार्षकपुं

इति शब्दार्णवः ।

LXI. Bhānujīdīkṣita on AK I.7.15, V. D. Sharma on AK I.7.15

निर्वहणं तु निष्ठा स्त्री संहारश्च समापने ॥ ६१ ॥
61 · p. 534
निर्वहणक्लीनिष्ठास्त्रीसंहारपुं

इति शब्दार्णवः ।

LXII. Sarvānanda on AK I.7.16, Bhānujīdīkṣita on AK I.7.16, V. D. Sharma on AK I.7.16

अङ्गहारस्त्वङ्गहारिः ॥ ६२ ॥
62 · p. 534
अङ्गहारपुंअङ्गहारिपुं

इति शब्दार्णवः ।

LXIII. Bhānujīdīkṣita on AK I.7.19, V. D. Sharma on AK I.7.19

तत्र हासो हसो हास्यं घर्घरं हासिका स्त्रियाम् ॥ ६२ ॥
62 · p. 534
हासपुंहसपुंहास्यक्लीघर्घरक्लीहासिकास्त्री

इति शब्दार्णवः ।

LXIV. Bhānujīdīkṣita on AK I.7.19, V. D. Sharma on AK I.7.19

विकृतो वैकृतः ॥ ६४ ॥
64 · p. 535
विकृतविवैकृतवि

इति शब्दार्णवात् ।

LXV. Mallinātha on Raghuvaṃśa X.46

संक्षोभो भयचकितम् ॥ ६५ ॥
65 · p. 535
संक्षोभपुंभयचकितक्ली

इति शब्दार्णवे ।

LXVI. Bhānujīdīkṣita on AK I.7.21, V. D. Sharma on AK I.7.21

स्यादर्तनमृतीया च गर्हा चाथ भयं भिया ।त्रासोत्त्रासौ दरो भीतमातङ्को भीश्च साध्वसम् ॥ ६६ ॥
66 · p. 535
अनुष्टुप्
अर्तनक्लीऋतीयास्त्रीगर्हास्त्रीभयक्लीभियास्त्रीत्रासपुंउत्त्रासपुंदरपुंभीतक्लीआतङ्कपुंभीस्त्रीसाध्वसक्ली

इति शब्दार्णवात् ।

LXVII. Bhānujīdīkṣita on AK I.7.24, V. D. Sharma on AK I.7.24

असूया त्वभ्यसूया ॥ ६७ ॥
67 · p. 535
असूयास्त्रीअभ्यसूयास्त्री

इति शब्दार्णवः ।

LXVIII. Bhānujīdīkṣita on AK I.7.26

क्रोधो भामः क्रुधा रुषा ॥ ६८ ॥
68 · p. 535
क्रोधपुंभामपुंक्रुधास्त्रीरुषास्त्री

इति शब्दार्णवः ।

LXIX. Bhānujīdīkṣita on AK I.7.29, V. D. Sharma on AK I.7.29 and Trikāṇḍaśeṣa III.5.17

चिन्ता तु स्मृतिराध्यानं स्मरणं सस्पृहे पुनः ।उत्कण्ठोत्कलिके तस्मिन्नभिध्या तूभयोरपि ॥ ६९ ॥
69 · p. 535
अनुष्टुप्
चिन्तास्त्रीस्मृतिस्त्रीआध्यानक्लीस्मरणक्लीउत्कण्ठास्त्रीउत्कलिकास्त्रीअभिध्यास्त्री

इति शब्दार्णवः ।

LXX. Bhānujīdīkṣita on AK I.7.32

लीला केलिर्विलासश्च शृङ्गारभावजा क्रिया ॥ ७० ॥
70 · p. 535
लीलास्त्रीकेलिपुंविलासपुं

इति शब्दार्णवात् ।

LXXI. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi IV.263

यद्वाचस्पतिः -

मेषशृङ्गं त्वविशृङ्गाकृतिः ॥ ७१ ॥
71 · p. 535
मेषशृङ्गक्ली

LXXII. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi IV.265

एते सर्वेऽपि पुंक्लीबलिङ्गाः ॥ ७२ ॥
72 · p. 535

इति वाचस्पतिः ।

LXXIII. Bhānujīdīkṣita on AK I.9.3, V. D. Sharma on AK I.9.3

प्रसूतिजममानस्यं कृच्छ्रं कष्टं कलाकलम् ॥ ७३ ॥
73 · p. 535
अमानस्यक्लीकृच्छ्रक्लीकष्टक्लीकलाकलक्ली

इति वाचस्पतिः ।

LXXIV. Bhānujīdīkṣita on AK I.10.3, V. D. Sharma on AK I.10.3

सरिलं सलिरं सलिलम् ॥ ७४ ॥
74 · p. 535
सरिलक्लीसलिरक्लीसलिलक्ली

इति वाचस्पतिः ।

LXXV. Bhānujīdīkṣita on AK I.10.5, V. D. Sharma on AK I.10.5

नारं घनरसः पुमान् ॥ ७५ ॥
75 · p. 535
नारक्लीघनरसपुं

इति शब्दार्णवः ।

LXXVI. Sarvānanda on AK I.10.21

जलोका रक्तपानडी स्त्रियां भूम्नि जलौकसः ॥ ७६ ॥
76 · p. 535
जलोकास्त्रीरक्तपानडीस्त्रीजलौकस्स्त्री

इति शब्दार्णवः ।

LXXVII. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi IV.160, Ujjvaladatta on Uṇ. IV.188, Jñānavimalagaṇi on Maheśvara's Śabdabhedaprakāśa III.58, Jñānendrasarasvatī on Uṇ. 628

वाचस्पतिस्तु -

कासारस्त्वल्पसरसि सरसी तु महासरः ॥ ७७ ॥
77 · p. 535
कासारपुंसरसीस्त्री

इति विशेषमाह ।

LXXVIII. Bhānujīdīkṣita on AK I.10.28, V. D. Sharma on AK I.10.28

वेशन्तः पल्वलोऽस्त्री ॥ ७८ ॥
78 · p. 535
वेशन्तपुंपल्वलपुंक्ली

इति वाचस्पतिः ।

LXXIX. Sarvānanda on AK 1.10.33, Bhānujīdīkṣita on AK I.10.34, V. D. Sharma on AK I.10.34

तापी तु तपती सैत्या चन्द्रभागा तु चन्द्रका ।चान्द्रभागा शारदा तु कश्मीरेषु सरस्वती ॥ ७९ ॥
79 · p. 535
अनुष्टुप्
तापीस्त्रीतपतीस्त्रीसैत्यास्त्रीचन्द्रभागास्त्रीचन्द्रकास्त्रीचान्द्रभागास्त्रीशारदास्त्रीसरस्वतीस्त्री

इति शब्दार्णवः ।

LXXX. Ujjvaladatta on Uṇ. IV.38, Bhaṭṭojīdīkṣita on Uṇ. 478, Jñānendrasarasvatī on Uṇ. 478, Bhānujīdīkṣita on AK I.10.38, V. D. Sharma on AK I.10.38

शेवलं शैवलो न स्त्री शैवलो जलनीलिका ॥ ८० ॥
80 · p. 535
शेवलक्लीशैवलपुंक्लीजलनीलिकास्त्री

इति शब्दार्णवः / वाचस्पतिः ।

LXXXI. Ujjvaladatta on Uṇ. I.150, Bhaṭṭojīdīkṣita on Uṇ. 148, Bhānujīdīkṣita on AK II.1.3, Jñānendrasarasvatī on Uṇ. 148, V. D. Sharma on AK II.1.3

इति शब्दार्णवः ।

LXXXII. Bhānujīdīkṣita on AK II.1.3

वीचिः पङ्क्तिर्महिः केलिरित्याद्या ह्रस्वदीर्घयोः ॥ ८२ ॥
82 · p. 535
वीचिस्त्रीपङ्क्तिस्त्रीमहिस्त्रीकेलिपुं

इति वाचस्पतिः ।

LXXXIII. Bhānujīdīkṣita on AK II.1.18, V. D. Sharma on AK II.1.18

धन्वन्तरसहस्रं तु क्रोशः क्रोशद्वयं पुनः ।गव्यूतं स्त्री तु गव्यूतिर्गोरुतं गोमतं च तत् ॥ ८३ ॥
83 · p. 535
अनुष्टुप्
क्रोशपुंगव्यूतक्लीगव्यूतिस्त्रीगोरुतक्लीगोमतक्ली

LXXXIV. Sarvānanda on AK II.1.18, Bhānujīdīkṣita on AK II.1.18, V. D. Sharma on AK II.1.18

द्वाभ्यां धनुःसहस्राभ्यां गव्यूतिः पुंसि भाषितः ॥ ८४ ॥
84 · p. 536
गव्यूतिपुं

इति शब्दार्णवः ।

LXXXV. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi IV.38

वाचस्पतिस्तु -

स्यात् स्थानीयं त्वतिलम्बो ग्रामो ग्रामशताष्टके ।तदर्धं तु द्रोणमुखं तच्च कर्वटमस्त्रियाम् ॥
93 · p. 536
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ति (wrong syllable)
स्थानीयक्लीअतिलम्बपुंग्रामपुंद्रोणमुखक्लीकर्वटपुंक्ली
कर्वटार्धे कर्वुटिकं स्यात्तदर्धे तु कार्वटम् ।तदर्धे पत्तनं तच्च पत्तनं पुटभेदनम् ॥
94 · p. 536
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 क (wrong syllable)
कर्वुटिकक्लीकार्वटक्लीपत्तनक्लीपुटभेदनक्ली
निगमस्तु पत्तनार्धे तदर्धे तु निवेशनम् ।कर्वटादधमो द्रङ्गः पत्तनादुत्तमश्च सः ॥
95 · p. 536
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 स्तु (wrong syllable)
निगमपुंनिवेशनक्लीद्रङ्गपुं
उद्रङ्गश्च निवेशश्च स एव द्रङ्ग इत्यपि ॥ ८५ ॥
85 · p. 536
उद्रङ्गपुंनिवेशपुंद्रङ्गपुं

इति विशेषमाह ।

LXXXVI. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi IV.69

वाचस्पतिस्तु -

कुड्यमस्त्रियाम् ॥ ८६ ॥
86 · p. 536
कुड्यपुंक्ली

इति पुंस्यप्याह ।

LXXXVII. Bhānujīdīkṣita on AK II.2.4, V. D. Sharma on AK II.2.4

गेहमस्त्री शालासभे स्त्रियाम् ॥ ८७ ॥
87 · p. 536
गेहपुंक्लीशालास्त्रीसभास्त्री

इति वाचस्पतिः ।

LXXXVIII. Bhānujīdīkṣita on AK II.2.5, V. D. Sharma on AK II.2.5

निशान्तं सदनं वस्त्यमगारं मन्दिरं पुरम् ॥ ८८ ॥
88 · p. 536
निशान्तक्लीसदनक्लीवस्त्यक्लीअगारक्लीमन्दिरक्लीपुरक्ली

इति वाचस्पतिः ।

LXXXIX. Bhānujīdīkṣita on AK II.2.5, V. D. Sharma on AK II.2.5

कुलोदवसितं पस्त्यम् ॥ ८९ ॥
89 · p. 536
कुलोदवसितक्लीपस्त्यक्ली

इति वाचस्पतिः ।

XC. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi IV.63

यद्वाचस्पतिः -

आथर्वणं शान्तिगृहं शान्तिगृहकमप्यदः ॥ ९० ॥
90 · p. 536
आथर्वणक्लीशान्तिगृहक्लीशान्तिगृहकक्ली

इति ।

XCI. Bhānujīdīkṣita on AK II.2.17, V. D. Sharma on AK II.2.17

कपाटश्च कवाटश्च त्रिषु स्यादररं न ना ॥ ९१ ॥
91 · p. 536
कपाटविकवाटविअररस्त्रीक्ली

इति वाचस्पतिः ।

XCII. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi IV.162

वाचस्पतिस्तु -

सरिः स्त्री निर्झरो झरः उस्रस्त्वस्त्री ॥ ९२ ॥
92 · p. 536
सरिस्त्रीनिर्झरपुंझरपुंउस्रपुंक्ली

इति ।

XCIII. Bhānujīdīkṣita on AK II.4.9, V. D. Sharma on AK II.4.9

वल्ली तु वेल्लिः सरणे ॥ ९३ ॥
93 · p. 536
वल्लीस्त्रीवेल्लिस्त्री

इति वाचस्पतिः ।

XCIV. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi III.292

वाचस्पतिस्तु -

अथ मज्जा द्वयोः ॥ ९४ ॥
94 · p. 536
मज्जन्पुंस्त्री

इति ...।

XCV. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi IV.192, Jñānavimalagaṇi on Maheśvara's Śabdabhedaprakāśa I.86

... वाचस्पतिः, यदाह -

गुलुञ्छोऽस्त्री ॥ ९५ ॥
95 · p. 536
गुलुञ्छपुंक्ली

इति ।

XCVI. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi IV.191, Jñānavimalagaṇi on Maheśvara's Śabdabhedaprakāśa IV.3

वाचस्पतिस्तु -

पुष्पोऽस्त्री ॥ ९६ ॥
96 · p. 536
पुष्पपुंक्ली

इति ।

XCVII. Mallinātha on Meghadūta I.1

छायावृक्षो नमेरुः स्यात् ॥ ९७ ॥
97 · p. 536
छायावृक्षपुंनमेरुपुं

इति शब्दार्णवे ।

XCVIII. Hemacandra on Abhidhānacintāmaṇi IV.197

यद्वाचस्पतिः -

फलं त्वेतस्य पर्कटम् ॥ ९८ ॥
98 · p. 536
पर्कटक्ली

XCIX. Bhānujīdīkṣita on AK II.4.34, V. D. Sharma on AK II.4.34

कुम्भोलूखलं कुम्भं कुम्भोलुः खलकं वरम् ॥ ९९ ॥
99 · p. 536
कुम्भोलूखलक्लीकुम्भक्लीकुम्भोलुपुंखलकक्लीवरक्ली

इति वाचस्पतिः ।

C. Bhānujīdīkṣita on AK II.4.35, V. D. Sharma on AK II.4.35

राजादनं प्रसरको राजातनः ॥ १०० ॥
100 · p. 536
राजादनक्लीप्रसरकपुंराजातनपुं

इति वाचस्पतिः ।

CI. Bhānujīdīkṣita on AK II.4.38, V. D. Sharma on AK II.4.38

नागरङ्गे तु नारङ्गो नार्यङ्गस्तक्रवासनः ॥ १०१ ॥
101 · p. 536
नागरङ्गपुंनारङ्गपुंनार्यङ्गपुंतक्रवासनपुं

इति वाचस्पतिः ।

CII. Bhānujīdīkṣita on AK II.4.43, Jñānendrasarasvatī on Uṇ. 460, V. D. Sharma on AK II.4.43

तिन्तिडी त्वम्ब्लिका चिञ्चा तिन्तिडिका कपिप्रिया ॥ १०२ ॥
102 · p. 536
तिन्तिडीस्त्रीअम्ब्लिकास्त्रीचिञ्चास्त्रीतिन्तिडिकास्त्रीकपिप्रियास्त्री

इति वाचस्पतिः ।

CIII. Bhānujīdīkṣita on AK II.4.54, V. D. Sharma on AK II.4.54

अलिप्रिया विशालाग्राप्यमोघा पाटलिर्द्वयोः ॥ १०३ ॥
103 · p. 536
अलिप्रियास्त्रीविशालाग्रास्त्रीअमोघास्त्रीपाटलिपुंस्त्री

इति वाचस्पतिः ।

CIV. Bhānujīdīkṣita on AK II.4.63, V. D. Sharma on AK II.4.63

भण्डिरो भण्डिलो ना ॥ १०४ ॥
104 · p. 536
भण्डिरपुंभण्डिलपुं

इति वाचस्पतिः ।

CV. Sarvānanda on AK II.4.67, Raghunātha (R. Sharma, Kalpadrukośa of Keśava, GOS no. 42, Introduction p. xv, note 4)

कृष्णपाकफलः कृष्णफलपाको वनालकः ।कृष्णपाकः पाककृष्णः फलकृष्णो वरालकः ॥
116 · p. 537
अनुष्टुप्
कृष्णपाकफलपुंकृष्णफलपाकपुंवनालकपुंकृष्णपाकपुंपाककृष्णपुंफलकृष्णपुंवरालकपुं
पाककृष्णफलः पाकफलकृष्णः कराम्बुकः ।फलपाकः पाकफलः पोलः कृष्णफलोऽवशः ॥ १०५ ॥
105 · p. 537
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 पा (wrong syllable)
पाककृष्णफलपुंपाकफलकृष्णपुंकराम्बुकपुंफलपाकपुंपाकफलपुंपोलपुंकृष्णफलपुंअवशपुं

इति शब्दार्णवः ।

CVi. Bhānujīdīkṣita on AK II.4.70, Raghunātha (R. Sharma, Kalpadrukośa of Keśava, GOS no. 42, Introduction p. xvi, note 1), V. D. Sharma on AK II.4.70

मल्लिका शतभीरुश्च गवाक्षी भद्रमल्लिका ।शीतभीरुर्मदयन्ती भूपादी तृणशून्यकम् ॥ १०६ ॥
106 · p. 537
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 द (wrong syllable)
मल्लिकास्त्रीशतभीरुस्त्रीगवाक्षीस्त्रीभद्रमल्लिकास्त्रीशीतभीरुस्त्रीमदयन्तीस्त्रीभूपादीस्त्रीतृणशून्यकक्ली

CVII. Sarvānanda on AK II.4.78, Bhānujīdīkṣita on AK II.4.78

धूस्तुरस्तु पुरीमोहो धूस्तूरः कनकाह्वयः ।धुस्तूरो मातुलश्चास्य फले मातुलपुत्रकः ॥ १०७ ॥
107 · p. 537
अनुष्टुप्
धूस्तुरपुंपुरीमोहपुंधूस्तूरपुंकनकाह्वयपुंधुस्तूरपुंमातुलपुंमातुलपुत्रकपुं

CVIII. Bhānujīdīkṣita on AK II.4.87, V. D. Sharma on AK II.4.87

… शुकशिम्बिस्तु मर्कटी ।शुकशिम्बा च … ॥ १०८ ॥
108 · p. 537
metre not recognised
शुकशिम्बिस्त्रीमर्कटीस्त्रीशुकशिम्बास्त्री