शिल्पिन्
śilpinपुं · masc.In 18 kośas: 15 synonym verses, 2 as a nānārtha head word, 16 as a meaning of another word.
कारुस्तु कारी प्रकृतिः शिल्पी श्रेणिस्तु तद्गणे ॥ ८९९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
शिल्पिनः कारवः प्रोक्ताः प्रकृतिश्च मनीषिभिः ।निर्णेजकः स्याद्रजकः कल्पपालस्तु शौण्डिकः ॥ ५९३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अथ पारशवो भिल्लो निषादः पर्वताश्रयः ।त्रिष्वितः पुष्करान्ताः स्युः शिल्पी कारुश्च कारुकः ॥ १० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
[माहिष्याद्रथकारः] स्यात्करण्यां यस्य संभवः ।कारिः कारुश्च कृत्नुश्च शिल्पी च प्रकृतिः स्त्रियाम् ॥ ६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शिक्यं विल्लम्बि काचश्च पाथेयं शम्बलोऽस्त्रियाम् ।कारवः शिल्पिनः सर्वे कुलिकास्ते कुलोत्तमाः ॥ २३२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वृषलोऽन्त्यवर्णशूद्रौ च कारुः प्रकृतिकारिणौ ।[85] शिल्पी शिल्पं कला ज्ञानं विपूर्वं लिखनादि तत् ॥ ४१९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तन्तुवाये नापितके रजके चर्मकारके ।गृहकारादिके कर्मकारुः शिल्पीति च द्वयम् ॥ ५७० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ना (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कारुः शिल्पी शिल्पकर्त्ता कुम्भकारः कुलालकः ।तन्तुवायस्तन्त्रवायः पटकर्त्ता कुविन्दकः ॥ ६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चाक्रिकस्तैलिकस्तैली शिल्पिकारूककारवः ।कल्यपालः सुराजीवी शौण्डिको मण्डहारकः ॥ ६१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शिल्पी च प्रकृतिः कारी कारुश्चेत्यपि कथ्यते ॥ १५१३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कारुः शिल्पी द्वयोः श्रेणिर्मिलितैस्तैः सजातिभिः ।कुलश्रेष्ठी च कुलिकः कुलकोऽपि च कुत्रचित् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
महिष्योऽपि शिल्पिनि तु स्युः कारु-कारि-कारयः ।ध्वजो ध्वजी कल्पपाले मध्ये कपिश-कापिशे ॥ ३३५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 पि (wrong syllable); pāda 2, syllable 3 रु (wrong syllable)
genderपुंmasc.
निर्णेजकस्तु रजको मण्डहारकशौण्डिकौ ।कारवः शिल्पिनः सर्वे कला शिल्पं नपुंसकम् ॥ १५३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शिक्यं तल्लंबि काचश्च पाथेयं शंबलोऽस्त्रियाम् ।कारवः शिल्पिनः सर्वे कुलिकास्ते कुलोत्तमाः ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्याद्ब्रह्मचारिण्यपि चित्रकारेवर्णी तथा लेखकवाचकश्च ।शिल्पी तु कारौ नरि कासु( ? )तु स्त्रीकामी तु पारावतकोकयोर्ना ॥ ८० ॥
इन्द्रवज्रा
meaningsकारु
शकुनिः स्यात्करणभिद् विहङ्गदैत्यभित्सु च ।शिल्पी कारौ वाच्यलिङ्गः शिल्पिन्योषधिभिद्यपि ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ङ्ग (wrong syllable)
meaningsकारु
शिल्पिन् as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश त्वष्टृहृष्टः प्रहसिते प्रीते विस्मिते फुल्लरोमणि । त्वष्टा दिवौकसां शिल्पी त्वष्टारौ सूर्यवर्धकी ॥ Dharaṇikośa 10.2.1
- धरणिकोश स्थपतिस्थपतिः संस्मृ- -ऽसौ गीष्पतिक्रतुयाजकः । प्रासादादिकरः शिल्पी स्थपतिः कञ्चुकी तथा ॥ Dharaṇikośa 15.3.20
- धरणिकोश कारुदारु काष्ठे देवदारौ कारुः शिल्पिनि कारके । क्षरं जलं क्षरो मेघो द्वारं तु द्वारि चागतौ ॥ Dharaṇikośa 26.1.6
- कोषकल्पतरु नालीकनालीकं कमलगणेऽन्तिमेऽथ बाणे ना शिल्पिन्यथ[253b]कुलशीलयोरनूकम् । पुंसि स्याद्गतजननेऽथ वासवे स्या- द्घूके स्यादपि कुरुवीरकेऽप्युलूकः ॥ ८२ ॥ Koṣakalpataru 6.1.82
- कोषकल्पतरु सुकर्मन्उपासनं सेवनहिंसयोश्च निर्वासनं त्वत्र विहिंसने स्यात् । बहिष्कृतौ स्याच्च पुरादितोऽथ योगेऽद्य शिल्पिन्युदितः सुकर्मा ॥ २९ ॥ Koṣakalpataru 6.21.29
- कोषकल्पतरु कारुकारुस्तथा शिल्पिनि कारके च स्याद्विश्वकर्मण्ययमादिलिङ्गः । पुरुः पुमान्स्वर्नृपभित्परागे प्राज्ये पुरोगे च विशेष्यवत्स्यात् ॥ ६६ ॥ Koṣakalpataru 6.27.66
- कोषकल्पतरु कारिसाङ्ग्रामिके[50b]पल्ल्ययने गजानां कारिः क्रियायां गदिता स्त्रियां च । विशेष्यवच्छिल्पिनि सा प्रदिष्टा हारिः स्त्रियां पान्थवनौ( ? )च भङ्गे ॥ ७३ ॥ Koṣakalpataru 6.27.73
- नानार्थार्णवसंक्षेप कारिकारिः क्रियायां स्त्री त्रिस्तु शिल्पिनि स्त्री तु कर्तरि । कारुरिन्द्रे तु ना विश्वकर्मण्यप्य्थ स द्वयोः ॥ २०१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.201
- नानार्थार्णवसंक्षेप लिखिलिखिस्तु शिल्पिनि द्वे स्यात् कश्चित् तु विदुषि त्रिषु । धातौ तु लिखतौ पुंसि भूप्रदेशे तु ना लिगुः ॥ ११४१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1141
- नानार्थार्णवसंक्षेप कठारकुथे च वैजयन्ती तु शय्यायामिति भाषते । कठारस्तु द्वयोर्ज्ञेयः खड्गे शिल्पिनि चाप्यथ ॥ ४२१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.421
- नानार्थार्णवसंक्षेप हर्षुलत्रिः पुनः कपिलाक्षेऽथ ह(र्ष ? र्षु)लो ना बुधग्रहे । द्वे पुनः शिल्पिनि मृगे भेद्यलिङ्गं तु कामिनि ॥ २०२२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.2022
- शब्दरत्नावली मयअथ भाग्यं क्लीबलिङ्गं स्याच्छुभाशुभकर्मणोः । मयो दैत्ये च करभे शिल्पिन्यश्वतरेऽपि च ॥ मध्यमस्त्री विलग्ने स्यान्न्याय्येऽन्तरेऽधमे त्रिषु । मत्स्याः पुंभूम्नि देशे तु मीने नारायणे पुमान् ॥ मन्युर्ना दैन्यशोकेष्टिक्रोधेष्वहङ्कृतौ क्वचित् ॥ Śabdaratnāvalī 7.26.22
- शब्दरत्नावली कारिऐन्द्रिर्जयन्ते काके ना स्त्री शचीशिवयोरपि । ओड्रः पुंभूम्नि देशे स्यात्तरुभेदे पुमानयम् ॥ करो रश्मौ च करके शुण्डप्रत्यायपाणिषु । कद्रुस्त्रिषु पिशङ्गे स्यान्नागमातरि तु स्त्रियाम् ॥ कारो हिमगिरौ यत्ने वलौ पत्यौ वधे पुमान् । कारा स्त्रियां बन्धगृहे बन्धे दूत्यां प्रसेवके ॥ कारिः क्रियायां स्त्रीलिङ्गो वाच्यलिङ्गस्तु शिल्पिनी । क्रूरं स्यात्कठिने घोरे नृशंसेऽपि च वाच्यवत् ॥ कारुस्त्वष्टरि पुंसि स्यात्त्रिषु कर्तरि शिल्पिनि । कीरः शुके देशभेदे क्लीबं स्यान्नीरदुग्धयोः ॥ कुरुर्ना भक्तनृपयोः पुंबहुत्वे च निवृति । क्षुद्रः क्रूरेऽधमेऽल्पे च कृपणेऽपि च वाच्यवत् ॥ क्षुद्रा व्यङ्गानटीधृष्टाबृहतीसरधासु च । चाङ्गेरी मक्षिकामात्रे हिंस्रा वादरतासु च ॥ क्षुरः स्याच्छेदनद्रव्ये कोकिलाक्षे च गोक्षुरे । खुरः शफे कोलदले तथा छेदनवस्तुनि ॥ क्रोष्ट्री कृष्णविदार्युक्ताशृगालीलाङ्गलीषु च । खरो धर्मे गर्दभे ना तीक्ष्यो त्रिष्वौषधे स्त्रियाम् ॥ खरुर्दर्पे हरे दन्ते हये ना धवले त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.7
- त्रिकाण्डशेष मयस्यान्माया शाम्बरीबुद्ध्योर्दैत्यशिल्प्युष्ट्रयोर्मयः । ययुरश्वे क्रतुहये रूप्यं त्रिषु सुरूपके ॥ ३१९ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.319
- त्रिकाण्डशेष कारुभस्मकाचरसाः क्षाराः कारुः कारकशिल्पिनोः । कर्बुरो राक्षसे पापे कर्बुरं शबले जले ॥ ३३६ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.336
- वैजयन्ती कठाकुकलमोंऽकुरलेखन्योः कठाकुः खगशिल्पिनोः । कारुजः कलभे नाके क्षवथुः क्षुतकासयोः ॥ १८ ॥ Vaijayantī 7.1.18