शिल्प
śilpaक्ली · neut.In 12 kośas: 13 synonym verses, 3 as a nānārtha head word, 11 as a meaning of another word.
शिल्पं कला विज्ञानं च मालाकारस्तु मालिकः ।पुष्पाजीवः पुष्पलावी पुष्पाणामवचायिनी ॥ ९०० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सूर्मी स्थूणायःप्रतिमा शिल्पं कर्म कलादिकम् ।
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
वासी तु तक्षणी पत्रदारकः क्रकचोस्त्रियाम् ।करपत्रं पुनः क्लीबे शिल्पं कर्मकलादिकम् ॥ ७८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वृन्दतुन्दपदानां च निम्नस्य शिल्पतल्पयोः ।पुष्पान्तरीपकूर्माणां त्रिविष्टपपरीपयोः ॥ ९७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 स्य (wrong syllable)
genderक्लीneut.
द्वयोः श्रेणिस्तद्गणः स्यादाम्बष्ठ्याम्बष्ठनन्दनः ।कुलजस्तु कुलश्रेष्ठी कला-विज्ञान-शिल्पकाः ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तल्पं शयने शिल्पंपुष्पं कूर्पं त्रिविष्टपं रूपम् ।अविचयरिपं(?) शुम्बंनिकुरम्बं स्यात्कुरुम्बशुल्बे च ॥ ३ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
स्थाल्यादीनां स्त्रीत्वं भवति । इयं स्थाली रन्धनभाण्डम् । सभा गोष्ठी । जरा वृद्धत्वम् । स्थली उच्चनिर्जलो देशः । वीची तरङ्गः । छविर्लावण्यम् । कटिः श्रोणी । मञ्जरी वृक्षस्य । वल्ली लता ।शिल्पं छर्दिस्त्वन्नं शमलमरकतपलाशकृच्छ्राणि ।मन्दिररिक्ते च नपुंसके मन्दुरां तु स्त्रियां विद्धि ॥ ८० ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
वृषलोऽन्त्यवर्णशूद्रौ च कारुः प्रकृतिकारिणौ ।[85] शिल्पी शिल्पं कला ज्ञानं विपूर्वं लिखनादि तत् ॥ ४१९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वृन्तं शीताश्मन्तभूतानि वार्त्तंतूस्तं तुन्दं गोदमुक्थं कुशीदम् ।वृन्दाच्छोदे शिल्पतल्पास्पदानिवाहित्थं स्यात्कूर्परूपे पदं च ॥ ९१ ॥
शालिनी
genderक्लीneut.
शिल्पं कला व विज्ञानं नाम शिल्पस्य कथ्यते ॥ १५१४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
शिल्पं कलादिकं कर्म आरा चर्मप्रभेदिका ।प्रतिमानं प्रतिकृतिरर्ची प्रतिनिधिः पुमान् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
निर्णेजकस्तु रजको मण्डहारकशौण्डिकौ ।कारवः शिल्पिनः सर्वे कला शिल्पं नपुंसकम् ॥ १५३० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कला शिल्पं च कर्माथ तंतुवायः कुविन्दकः ।वाणिर्व्यूतिश्च वानं स्याद्वेमा ना वानदण्डकः ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
धने क्षिप्रेऽप्यथो शिल्पं कारुकर्मणि कर्मणि ।कर्मान्तराणां निर्माणविज्ञाने शाकटायनः ॥ ६४ ॥
अनुष्टुप्
शिल्प as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् कलाकला शिल्पे कालभेदेप्याली सख्यावली अपि ॥ १९८ ॥ Amarakośa 3.3.198
- धरणिकोश कारिकाकारिका विवृत्तिश्लोके यातनायां कृतौ तथा । नापितादिकशिल्पे च कारिका सद्भिरिष्यते ॥ Dharaṇikośa 1.3.16
- धरणिकोश कलाकला स्यात्कलनाकालशिल्पादावंशमात्रके । धनवृद्धौ विधोरंशे कलस्तु मधुरध्वनौ ॥ Dharaṇikośa 27.3.6
- नानार्थार्णवसंक्षेप कलात्रिंशत्काष्ठीप्रमाणे च काले वृद्धावृणस्य च । शिल्पे मनः शिलायां च देहधात्वन्तरे तनौ ॥ १३५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.135
- नानार्थार्णवसंक्षेप कर्मन्पुण्ये पापे क्रियाशिल्पयातनासु द्रुमान्तरे । भव्यसंज्ञे कारके च कर्त्रीप्सिततमादिके ॥ १७८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.178
- परमानन्दीयनाममाला कलाजाराज्जीवत्पतेः पुत्रे कुण्डः कुम्भ्यां जलाश्रये । कला शिल्पे विधोर्भागे क्रीडानादरनर्मणोः ॥ १०० ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.7.100
- परमानन्दीयनाममाला पुस्तवायौ हृदयवायौ च पुस्तं पुस्तकशिल्पयोः । पार्ष्णिरुन्मदयोषायामंह्रिमूलेथ पूरिते ॥ २९४ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.19.294
- शब्दरत्नावली कारिकानिर्मोके कवचे चोले कञ्चुकी त्वोषधिभिदि । कारिका स्यात्तु नर्तक्यां यातनाशिल्पयोरपि ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.46
- शब्दरत्नावली कलाकला चन्द्रषोडशांशे शिल्पादौ चांशमात्रके । कलो ना मूलवित्तर्द्धौ कालमानविशेषके ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.4
- शब्दरत्नाकर कलाज्ञाने शिल्पे वित्तवृद्धौ काले चन्द्रांशके कला । महाभूतेष्विन्द्रियेषु कलनेऽवयवांशयोः ॥ १९०३ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1903
- वैजयन्ती कलाकाले शिल्पे वित्तवृद्धौ चन्द्रांशे कलने कला । महाभूतेष्विन्द्रियेषु ज्ञानावयवयोरपि ॥ १० ॥ Vaijayantī 6.2.10