विज्ञान
vijñānaक्ली · neut.In 12 kośas: 15 synonym verses, 3 as a nānārtha head word, 13 as a meaning of another word.
genderक्लीneut.
शिल्पं कला विज्ञानं च मालाकारस्तु मालिकः ।पुष्पाजीवः पुष्पलावी पुष्पाणामवचायिनी ॥ ९०० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
मनीषा धिषणा श्रीश्चिच्चेतना शेमुषी चिदा ।प्रज्ञा संज्ञा चितिर्द्धामा विज्ञानं ज्ञानमित्यपि ॥ १४२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शिल्पादिगा तु विज्ञानं क्लीबे ज्ञानं तु मोक्षगा ।शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा ॥ १४५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
धर्मचर्च्चा पुंस्युपाधिर्वितर्क्कः पुनरुन्नयः ।विद्या ज्ञानं मतं मोक्षे विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः ॥मतस्य साधनं मत्यं भेद्यलिङ्गमुदीरयेत् ।परामर्षो विमर्षः स्याद्विचारोऽपि विचारणम् ॥संख्यानं च स्त्रियो गुञ्जा-चर्च्चा-संख्या-विचारणाः ।उत्प्रेक्षा स्त्री पुमानूहस्तर्क्कोऽध्याहार ऊहनम् ॥संवेदानुभवौ तस्मिन्नुपलम्भश्च भेदना ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
द्वयोः श्रेणिस्तद्गणः स्यादाम्बष्ठ्याम्बष्ठनन्दनः ।कुलजस्तु कुलश्रेष्ठी कला-विज्ञान-शिल्पकाः ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वृषलोऽन्त्यवर्णशूद्रौ च कारुः प्रकृतिकारिणौ ।[85] शिल्पी शिल्पं कला ज्ञानं विपूर्वं लिखनादि तत् ॥ ४१९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.doubtful
शिल्पे शास्त्रे च धीर्ज्ञानं विज्ञानं मोक्षसाधनम् ।मुक्तौ श्रेयोऽहंकृतौ स्यादविद्याज्ञानमित्यपि ॥ १५२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विज्ञानमन्यतो ज्ञेयं धीगुणा अष्टधा पुनः ।शुश्रूषा श्रवणं चापि ग्रहणं धारणं तथा ॥ ४५६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ऊहोऽपोहोऽथ विज्ञानं तत्वज्ञानं च मन्यते ।अथ ब्रीडश्च मन्दाक्षं शूका सूका तथा त्रपा ॥ ४५७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शिल्पं कला व विज्ञानं नाम शिल्पस्य कथ्यते ॥ १५१४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
पण्डा स्यात् प्रतिपज्ज्ञप्तिर्ज्ञानं विज्ञानमित्यपि ।अथ मेधा निगदिता या बुद्धिर्धारणावती ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
या बुद्धिः शिल्पशास्त्रादौ विज्ञानं तत् प्रकीतितम् ।मुक्तिर्निःश्रेयसं श्रेयः कैवल्यममृतं परम् ।मोक्षोऽपवर्गो निर्वाणं मुक्तिपर्याय ईरितः ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शिल्पज्ञाने तु विज्ञानं चित्ताभोगो मनस्क्रिया ।मिथ्यादृष्टिस्तु नास्तिक्यं विवेकः पृथगात्मता ॥ १७७८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विज्ञान as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश स्वप्नसानवो गहनप्रस्थवात्यामार्गाग्र?कोविदाः । स्वप्नं स्वापे च सुप्तस्य विज्ञाने च प्रयुज्यते ॥ Dharaṇikośa 19.2.1
- कोषकल्पतरु आभासतिज्ञानेच्छयोराङ एष विज्ञाने बोधनेऽवतः । उद्भासे च विषिस्तूदो दीप्तौ दाने च सम्मतः ॥ ६१ ॥ Koṣakalpataru 3.5.61
- कोषकल्पतरु ?आलम्बविज्ञानवियोगसिद्धि- व्याप्ता… …पूरणार्थकं मतम् ॥ २७ ॥ Koṣakalpataru 5.1.27
- कोषकल्पतरु समाहितयोगविशेषोत्पातापमानवाची व्यतीपातः । युद्धे वधे नरि समाघात इहोक्तोऽथ विज्ञाने ॥ ५९ ॥ Koṣakalpataru 6.17.59
- नानार्थार्णवसंक्षेप विद्यास्पृक्कानद्योश्च विद्या तु शास्त्रविज्ञानयोरपि । शैवागमप्रसिद्धेषु तत्त्वभेदेषु केषुचित् ॥ ९६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.1.96
- नानार्थार्णवसंक्षेप उपलब्धिकल्लोलेऽपि तथौत्क(ण्ठे ? ण्ठ्ये) भवेदुत्कलिकाध्वनिः । उपलब्धिस्तु शेमुष्यां प्राप्तिविज्ञानयोरपि ॥ १५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.15
- शब्दरत्नावली इङ्गक्लीवैकत्वे तु मुख्य स्यादन्तिकेऽङ्गवति त्रिषु । इङ्ग आङ्गश्च विज्ञाने इङ्गिते जङ्गमेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.4
- शब्दरत्नावली मितिमाता गौर्यां जनन्याञ्च ब्राह्मणीगोविभूतिषु । मितिर्माने च विज्ञानेऽप्यवच्छेदेऽपि च स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.37
- शब्दरत्नावली अवविज्ञाने स्यात्परिभवे पालनेऽपि निगद्यते । एवोपमा नियोगावधारणे वाक्यपूरणे ॥ Śabdaratnāvalī 8.1.57
- वैजयन्ती संविद्संभाषणे क्रियाकारे विज्ञाने तोषणेऽपि च । सभा तु संसदि द्यूते गृहे सामाजिकेषु च ॥ ४२ ॥ Vaijayantī 6.2.42
- वैजयन्ती प्रत्ययप्रत्ययस्तु ख्यातिरन्ध्रविश्वासाधीनहेतुषु । विज्ञाने शपथे शब्दे प्रस्तरोऽश्मा मणिः कुशः ॥ ५१ ॥ Vaijayantī 7.1.51
- वैजयन्ती अभिमानअनुषंगस्तु कारुण्ये प्रकृतस्यानुवर्तने । अभिमानस्तु विज्ञाने प्रणये दर्पहिंसयोः ॥ ९ ॥ Vaijayantī 8.1.9
- वैजयन्ती उपलब्धिउपलब्धिस्तु शेमुष्यां प्राप्तिविज्ञानयोरपि । ऋश्यप्रोक्ता शतावर्यां कण्डूरातिबलर्धिषु ॥ ४ ॥ Vaijayantī 8.2.4