मृदु

mṛduवि · adj.

In 15 kośas: 14 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 11 as a meaning of another word.

अभिधानचिन्तामणि Abhidhānacintāmaṇi · हेमचन्द्राचार्य सामान्यकाण्डः Abhidhānacintāmaṇi 6.1387 · p. 53

निष्ठुरः कक्खटः क्रूरः परुषः कर्कशः खरः ॥ १३८६ ॥दृढः कठोरः कठिनो जरठः कोमलः पुनः ।मृदुलो मृदुसोमालसुकुमारा अकर्कशः ॥ १३८७ ॥

अनुष्टुप्

निष्ठुरवि कक्खटवि क्रूरवि परुषवि कर्कशवि खरवि दृढवि कठोरवि कठिनवि जरठवि कोमलवि मृदुलवि मृदुवि सोमालवि सुकुमारवि अकर्कशवि

genderविadj.

नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह विशेष्यनिघ्नवर्गः Amarakośa 3.1.132

नूत्नश्च सुकुमारं तु कोमलं मृदुलम्मृदु ।

अनुष्टुप्

नूत्नवि सुकुमारवि कोमलवि मृदुलवि मृदुवि

genderविadj.

द्विरूपध्वनिसङ्ग्रह Dvirūpadhvanisaṅgraha · भरतमल्लिक Dvirūpadhvanisaṅgraha 275 · p. 77

स्त्रियां … सुमुखीसुमुखादयः ।गुणोऽदन्तात् स्त्रियां मृद्वी मृदु मृद्वादयो मताः ॥ २७५ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every line

सुमुखीस्त्री सुमुखास्त्री मृद्वीस्त्री मृदुस्त्री

genderस्त्रीfem.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव विशेष्यनिघ्नकाण्डः Kalpadrukośa 1.9.137 · p. 229

नवीनो नूतनो नव्यः प्रत्यग्रो नूतनो नवः ।अथ स्यात्सुकुमारं तु कोमलं मृदुलं मृदु ॥ १३७ ॥

अनुष्टुप्

नवीनवि नूतनवि नव्यवि प्रत्यग्रवि नूत्नवि नववि सुकुमारवि कोमलवि मृदुलवि मृदुवि

genderविadj.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ व्योमवर्गः Koṣakalpataru 1.3.100 · p. 37

ध्रुवाणि भानि रोहिणी तथोत्तरात्रयं जगुः ।मृदूनि रेवती मृगः स मैत्रचित्रया युतः ॥ १०० ॥

पञ्चचामरम्

ध्रुववि मृदुवि

genderविadj.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ धीवर्गः Koṣakalpataru 1.5.165 · p. 73

स्पार्शनः स्पर्शनः स्पर्शस्त्वङ्मयः स चतुर्विधः ।उष्णः शीतः कठोरश्च मृदुस्तद्वत्त्वमी त्रिषु ॥ १६५ ॥

अनुष्टुप्

स्पार्शनपुं स्पर्शनपुं स्पर्शपुं उष्णवि शीतवि कठोरवि मृदुवि

genderविadj.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ धीवर्गः Koṣakalpataru 1.5.167 · p. 73

मृदु मृदुलं सुकुमारं कोमल-सोमाल-पेलवान्याहुः ।म्रदिमा पुंसि मृदुत्वं मार्द्दवमन्त्ये स्त्रियां तु मृदुता स्यात् ॥ १६७ ॥

गीतिः

मृदुवि मृदुलवि सुकुमारवि कोमलवि सोमालवि पेलववि म्रदिमन्पुं मृदुत्वक्ली मार्द्दवक्ली मृदुतास्त्री

genderविadj.

नाममाला Nāmamālā (Dhanañjaya) · धनञ्जय Nāmamālā (Dhanañjaya) 155 · p. 75

कठोरं कठिनं स्तब्धं कर्कशं परुषं दृढम् ।अश्लीलं काहलं फल्गु कोमलं मृदु पेशलम् ॥ १५५ ॥

अनुष्टुप्

कठोरवि कठिनवि स्तब्धवि कर्कशवि परुषवि दृढवि अश्लीलवि काहलवि फल्गुवि कोमलवि मृदुवि पेशलवि

genderविadj.

शारदीयाख्यनाममाला Śāradīyākhyanāmamālā · हर्षकीर्ति संकीर्णवर्गः Śāradīyākhyanāmamālā 3.5.95 · p. 44

तीव्रोग्रौ दारुणं घोरं दृढमुद्दाममुत्कटम् ।सुकुमारः सुखस्पर्शः कोमलो मृदुलो मृदु ॥ ९५ ॥

अनुष्टुप्

तीव्रवि उग्रवि दारुणवि घोरवि दृढवि उद्दामवि उत्कटवि सुकुमारवि सुखस्पर्शवि कोमलवि मृदुलवि मृदुवि

genderविadj.

सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि सामान्यविभागः Suśīlanāmamālā 7.2521 · p. 409

कोमलः सुकुमारश्च सोमालोऽकर्कशो मृदुः ॥ २५२१ ॥

अनुष्टुप्

कोमलवि सुकुमारवि सोमालवि अकर्कशवि मृदुवि

genderविadj.

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश विशेषणवर्गप्रकाशः Śabdaratnāvalī 5.35 · p. 165

सुकुमारं मृदु भवेत् मृदुलञ्चापि कोमलम् ।अनुगेऽन्वक्षमन्वक् चानुपदं क्लीबमव्ययम् ॥

अनुष्टुप्

सुकुमारवि मृदुवि मृदुलवि कोमलवि अन्वक्षक्ली अन्वच्अ अनुपदक्ली

genderविadj.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वाचनाचार्यश्रीसाधुसुन्दरगणि षष्ठः काण्डः Śabdaratnākara 6.12 · p. 250

कक्खडः खक्खटस्तद्वत्, कोमले मृदुलो मृदुः ।सोमालः सुकुमारश्च, मधूलो मधुरान्विता ॥ १२ ॥

अनुष्टुप्

कक्खडवि खक्खटवि मृदुलवि मृदुवि सोमालवि सुकुमारवि मधूलवि मधुरवि

genderविadj.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वामनभट्ट-बाण विशेष्यनिघ्नाध्यायः Śabdaratnākara 3.6.1626 · p. 196

यौष्माकीणस्तु यौष्माको युष्मदीयो यथा तथा ।आस्माकीनादयोऽथ स्यान्मृदूलं मृदु कोमलम् ॥ १६२६ ॥

अनुष्टुप्

यौष्माकीणवि यौष्माकवि युष्मदीयवि आस्माकीनवि मृदूलवि मृदुवि कोमलवि

genderविadj.

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश गुणाध्यायः Vaijayantī 5.3.5 · p. 196

कठोरनिष्ठुरक्रूरदृढदारुणकक्खटाः ।खरश्च सुकुमारे तु कोमलो मृदुलो मृदुः ॥ ५ ॥

अनुष्टुप्

कठोरवि निष्ठुरवि क्रूरवि दृढवि दारुणवि कक्खटवि खरवि कोमलवि मृदुलवि मृदुवि

genderविadj.

नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह नानार्थवर्गः Amarakośa 3.3.94

त्रिष्विष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ ॥ ९४ ॥

अनुष्टुप्

meaningsअतीक्ष्ण कोमल

धरणिकोश Dharaṇikośa · धरणिदास दपादः Dharaṇikośa 17.1.2 · p. 92

छन्दावभिप्रायवशौ मृदू चातीक्ष्णकोमलौ ।स्वेदः स्यात्स्वेदने घर्मे शादः कर्दमशष्पयोः ॥

अनुष्टुप्

meaningsअतीक्ष्ण कोमल

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ दान्ताः Koṣakalpataru 6.19.25 · p. 235

स्वादुर्मनोज्ञे मधुरे त्रयेऽथा-[तीक्ष्णे मृदुः स्या]त्त्रि[षु] कोमले च ॥ २५ ॥

इन्द्रवज्रा

meaningsअतीक्ष्ण कोमल

नानार्थार्णवसंक्षेप Nānārthārṇavasaṃkṣepa · केशवस्वामिन् नानालिङ्गाध्यायः Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1024 · p. 130

मृदु वङ्गे कोमले तु त्रि स्यादकठिनेऽपि च ।मेघ्यः प्रावृषि ना त्रिस्तु मेघसाधुनि तद्भवे ॥ १०२४ ॥

अनुष्टुप्

meaningsवङ्ग कोमल अकठिन

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश अर्थवल्लिङ्गाध्यायः Vaijayantī 6.4.12 · p. 229

मुग्धं सौम्ये नवे मूढे मूढो मोहिनि तंद्रिते ।मृद्वतीक्ष्णे कोमले च बद्धोपरतयोर्यतः ॥ १२ ॥

अनुष्टुप्

meaningsअतीक्ष्ण कोमल

मृदु as a meaning in nānārtha verses

कोषकल्पतरु कालेयकालेयो दनुजेऽन्तिमे तु समयाकृत्यामथ स्यात् खरे स्याद्भाङ्गर्यां च मृदौ हिते तु बलये भेद्याभलिङ्गो भवेत् । आत्रेयो मुनिभेदके च मलिनीनद्योः स्त्रियां स्यादथो पानीयं जलपेययोरथ भवेदैणेयमेणीभवे ॥ ६७ ॥ Koṣakalpataru 6.26.67
कोषकल्पतरु सान्द्रतथान्तरात्मन्य[पि] योगभेदे फणिज्जके योषिति सम्मतोऽयम् । क्लिन्ने तथार्द्रस्त्रिषु भे पुनः स्त्री सान्द्रं त्वरण्ये च घने मृदौ च ॥ ५२ ॥ Koṣakalpataru 6.27.52
कोषकल्पतरु कोमलदेवलो नारदे देवधनभोक्तरि धार्मिके । शिलान्तरे ना कृकलासकेऽपि स्याद्धेमलः काञ्चनकारके च । स्याच्छ्यामलोऽच्छेऽप्यसिते परस्मिन् स्यात्कोमलं वारिणि वा मृदौ च ॥ ३२ ॥ Koṣakalpataru 6.28.32
नानार्थार्णवसंक्षेप कोमलक्लीबं जले पुमान् स्वर्गे मृदुनि त्वेष भेद्यवत् । कोणिका तु स्त्रियां नीडे कोणितर्येष भेद्यवत् ॥ ५९५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.595
नानार्थार्णवसंक्षेप पेलवपेलवं तु त्रिषु मृदौ मरिचे तु नपुंसकम् । प्रेरित्वा तु समुद्रे ना स्त्री तु प्रेरित्वरी पुरि ॥ १२१४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1214
नानार्थार्णवसंक्षेप बालेयबालेयोः गर्दभे द्वे स्याद् दैत्ये चाथ खले त्रिषु । मृदौ बलिहिते चेति रभसेन समीरितम् ॥ १२५३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1253
नानार्थार्णवसंक्षेप अगुरुभेद्यवन्मृदुनि क्ली तु प्रसिद्धे गन्धवस्तुनि । अगुर्विति मृगाक्षी तु स्त्रीलिङ्गा स्याल्लतान्तरे ॥ १४४३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1443
शब्दरत्नावली वालेयपानीयं सलिले क्लीबं पातव्ये पुनरन्यवत् । पौलस्त्यो ना धनाधीशे दशकण्ठे विभीषणे ॥ वलयं कङ्कणे क्लीबं कण्ठरोगे पुमानयम् । वालेयं स्याद्वलिहिते मृदौ त्रिषु खरे पुमान् ॥ ब्राह्मण्यं ब्रह्मवृन्दे स्यात्ब्राह्मणत्वेऽपि न द्वयोः । भरण्युर्ना चण्डभानौ मृगाङ्के च विभावसौ ॥ भुजिष्यः पुंसि दासे स्यात्स्वन्त्रहस्तसूतत्रके । स्त्रियां दासीगणिकयोः स्वतन्त्रायामपि क्वचित् ॥ मलयो ना चलारामदेशेषु स्त्री तथौषधे । मङ्गल्यो ना त्रायमानामसूराश्वत्थबिल्वके ॥ स्त्रियात्तु रोचनाशुक्लवचाशमीमिमीषु च । अधःपुष्प्यां स्त्रियां दध्नि क्लीबं शिवकरे त्रिषु ॥ मृगयुर्ना शृगाले स्याद् व्याधे पितामहेऽपि च । रहस्या स्त्री सरिद्भदे गोपनीयेऽभिधेयवत् ॥ विजया पार्वतीसख्यां तिथिभेदेऽपि च स्त्रियाम् । विजयस्तु जये पुंसि तथा गाण्डीवधन्वनि ॥ विस्मयः पुंसि दर्ये स्यात्स्यन्देहाश्चर्ययोरपि । विषयो यस्य यो ज्ञातस्तत्रदेशे च गोचरे ॥ रूपादौ स्याज्जनपदे कान्तादौ च भवेत्पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.26.46
त्रिकाण्डशेष मसृणअजागलस्तने चापि मसृणौ मृद्वकर्कशौ । निश्मश्रपुरुषोद्दंशौ मत्कुणावथ रोहिणी ॥ १३६ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.136
त्रिकाण्डशेष बालेयपौलस्त्यौ रावणश्रीदौ स्वर्गलाभौ फलोदयौ । ब्राह्मण्यं ब्रह्मसङ्घेऽपि बालेयौ मृदुगर्द्दभो ॥ ३१७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.317
त्रिकाण्डशेष सान्द्रहलतिग्मकरौ सीरौ सान्द्रं मृदौ घने वने । तन्वादिग्रन्थयोः सूत्रं कारणेऽपि च दृश्यते ॥ ३८० ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.380