उष्ण
uṣṇaपुं · masc.In 16 kośas: 31 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 14 as a meaning of another word.
genderपुंmasc.
यद्भविष्यो दैवपरोऽथालस्यः शीतकोऽलसः ॥ ३८३ ॥मन्दस्तुन्दपरिमृजोऽनुष्णो दक्षस्तु पेशलः ।पटूष्णोष्णकसूत्थानचतुराश्चाथ तत्परः ॥ ३८४ ॥आसक्तः प्रवणः प्रह्वः प्रसितश्च परायणः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 न्द (wrong syllable)
genderविadj.
शीते तुषारः शिशिरः सुशीमः शीतलो जडः ।हिमोऽथोष्णे तिग्मस्तीक्ष्णस्तीव्रश्चण्डः खरः पटुः ॥ १३८५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ति (wrong syllable)
genderविadj.
निदाघ उष्णोपगम उष्ण ऊष्मागमस्तपः ।स्त्रियां प्रावृट्स्त्रियां भूम्नि वर्षा अथ शरत्स्त्रियाम् ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दक्षे तु चतुरपेशलपटवः सूत्थान उष्णश्च ।
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
तिग्मं तीक्ष्णं खरं तीव्रं चण्डमुष्णं पटु स्मृतम् ।आतपः कथ्यते रौद्रं निदाघो घर्म उच्यते ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
सूत्थान उष्णश्चतुरः पेशलः पेसलः पटुः ।चण्डालोऽपि च चाण्डालः श्वपाचः श्वपचः श्वपक् ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
पुष्पपर्यायकालार्थः सुरभिश्च पलाङ्गकः ।उष्णस्तूष्मायणोऽपि स्यान्निदाघस्तप ऊष्मकः ॥ ६८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ग्रीष्मो निदाघो दीर्घाहा ऊष्मा स्यादूष्म ऊष्मकः ।उष्णोपगम उष्णश्च घर्मा पुंसि तपश्च सः ॥ ८९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्पार्शनः स्पर्शनः स्पर्शस्त्वङ्मयः स चतुर्विधः ।उष्णः शीतः कठोरश्च मृदुस्तद्वत्त्वमी त्रिषु ॥ १६५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
मन्दस्तु तुन्दपरिमृज आलस्यः शीतकोऽलसोऽनुष्णः ।दक्षे तु चतुर-पेशल-पटूष्णकोष्णा धृषुश्च सूत्थानः ॥ ३३ ॥
गीतिःmetre not read in every line
genderविadj.
घ्राणं कार्मण-कारणोष्ण-लवण-श्रीपर्ण-पारायणंशिङ्घाणं शरण-प्रमाण-करणक्षुस्माणदौर्वीणवत् ।श्राणं कौङ्कण-पूरणे च हरिणं स्याद्धोरणं बृंहणंप्रादेशान्तनितान्तवृत्तसुरतामन्तानि भूतं तथा ॥ ९९ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
genderक्लीneut.
वसन्तः पुष्पकालेष्यौ सुरभिश्च बलाङ्गकः ।उष्णागमो निदाघोष्णौ तपो ग्रीष्मोष्मकावपि ॥ १४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तुषारः शीतलः शीतो हिमोऽपि कथितो बुधैः ।उष्णस्तीव्रः खरस्तीक्ष्णः पटुतिग्मौ मनागथ ॥ २७८ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
यद्भविष्यस्तथा दैवपरो दैवमतिर्मतः ।चतुरः पेशलो दक्षः पटूष्णावुष्णकोऽपि च ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुराणं हिरणं क्षूणं घोरणोष्णोर्णमित्यपि ।श्रीपर्णघ्राणपर्याणप्रादेशान्तान्यृणं शणम् ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.doubtful
तरणिर्दमुनाः शोणः कीली शुक्रश्च कीलकः ।हरिरप्पित्तमः शुद्धो बभ्रुरुष्णो भृगुर्विधुः ॥ ८४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उष्णस्त्वष्टा हरिर्हेलिरिनः सूनुश्च गोपतिः ।कुतपः सपु(हु?)रिस्तर्णिर्मिहिरो मण्डली ग्रही ॥ १११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आलस्यः शीतकोऽनुष्णश्चतुरे पेशलः स्मृतः ।पटुः सूत्थान उष्णश्च चतुरो दक्ष एव च ॥ ५८९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उष्णं तिग्मं खरं तीक्ष्णं चण्डं तीव्रं तथा पटुः ।मङ्गलोऽङ्गारको भौम आरो वक्रः कुजः स्मृतः ॥ ७३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
उष्ण ऊष्मायणो ग्रीष्मः पद्म उष्णागमस्तपः ।आखोरचैव वर्षा तु मेघागमस्तपात्ययः ॥ १५५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ग (wrong syllable)
genderपुंmasc.
उष्णोष्णकौ च सूत्थानः चतुरश्चाथ तत्परः ।आसक्तः प्रसितः प्रह्वः प्रवणश्च परायणः ॥ ५७१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अथोष्णाश्च कटुस्तीक्ष्णस्तिग्मस्तीव्रत्रस्तथा खरः ॥ २५१७ ॥
metre not recognised
genderविadj.
वसन्तः सुरभिः पुष्पसमयो मधुरित्यपि ।ग्रीष्मे शुचिनिदाघोष्णतपोष्णोपगमा अपि ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शैष-शिशिरौ तालव्योपेतौ ग्रीष्मर्तुरूष्मकः ।ऊष्मायण ऊष्मा नान्त उष्ण उष्णागमोष्णकौ ॥ ४८ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
मन्दे त्वलस आलस्यश्चतुरे दक्ष-दक्षिणौ ।उष्णकोष्णौ, दातरि, तु स्यादुदारोऽनुदारयुक् ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 दा (wrong syllable)
genderविadj.
तथा तिग्मोग्रतीक्ष्णोष्णतीव्रचण्डखराणि च ।माठरः पिङ्गलो दण्डश्चण्डांशोः पार्श्ववर्तिनः ॥ १७५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
कङ्केलिश्चूतशाखी करपरिमिलनाच्चम्पकः शीथुरागात्संलापात्कर्णिकारो वदनमधुरसासेकतः केसरोऽपि ।निदाघ उष्णको ग्रीष्म उष्ण ऊष्मागमस्तपः ॥ २५६ ॥
स्रग्धराtwo metres in one verse
genderपुंmasc.
पुष्पकालोऽपीध्ममस्त्री ग्रीष्मस्त्वाखोर ऊष्मकः ।शुचिरुष्णागमः पात्म उष्ण ऊष्माप्यथ क्षरी ॥ ८८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शोभाञ्जने तीक्ष्णगन्धः शिग्रुः काक्षीवमोचकौ ।उष्णो मुरुंगी रक्तेऽस्मिन् मधुशिग्रुः सुभञ्जनः ॥ ५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तुषारः शिशिरः स्फीतः सेभ्यः सीमो हिमोऽपि च ।उष्णं ज्वलः खरः क्रूरो बालस्तिग्मः कृशश्चुपः ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
ईशाने नृस्त्रियोरीशा भवेत् स्वामिनि तु त्रिषु ।उष्णः पुंसि हुताशे स्याद् ग्रीष्मे शिग्रुमहीरुहे ॥ ९१ ॥
अनुष्टुप्
क्ली तु वह्निगुणे त्रिस्तु तद्युक्ते चतुरेऽपि च ।उग्रः पुंसि महादेवे मर्त्यजात्यन्तरे पुनः ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
उष्ण as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश निदाघनिदाघः कथितो ग्रीष्मे उष्णस्वेदाम्भसोरपि । परिघो रवीन्दुयोगे स्याद्घाते शस्त्राकुले त्रिषु ॥ Dharaṇikośa 4.2.3
- धरणिकोश घर्मधर्मः स्वेदाम्भसि ग्रीष्मे उष्णे स्यादातपेऽपि च । गुल्मः स्याद्विटपे घट्टे रोगसैन्यविशेषयोः ॥ Dharaṇikośa 24.2.7
- कोषकल्पतरु निदाघकाचिघः कनकमूषिकछमण्डे- षु * लावकखगे महार्घः । उष्णघर्मजलयोश्च निदाघो- ऽमोघ इत्यपरवत्फलभाजि ॥ ३७ ॥ Koṣakalpataru 6.4.37
- कोषकल्पतरु घर्मखर्मं दुकूलेऽपि च पौरुषे च घर्मो निदाघे च तथातपे ना । स्वेदोदके चोष्णगतस्तु न स्त्री क्लीबे तु[32a]जिह्म तगरद्रुमे स्यात् ॥ ६८ ॥ Koṣakalpataru 6.25.68
- नानार्थार्णवसंक्षेप घर्मभारवाहकभेदे च वृद्धनाभौ च गोण्डवाक् । घर्मः स्वेदजले ग्रीष्म उष्णे दिवस आतपे ॥ ४९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.49
- नानार्थार्णवसंक्षेप क्रूरकूपसाधौ त्रि तु क्रूरो नृशंसे कठिनोष्णयोः । क्रुद्धे दरिद्रे घोरे च गुणमात्रे तु पुंस्ययम् ॥ २५९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.259
- नानार्थार्णवसंक्षेप क्रूरउष्णे च कठिने च स्यात् पूगवृक्षे स्त्रियां तु सा । बदरीकण्टकार्योः क्ली त्वस्थ्नि कूर्मस्तु कच्छपे ॥ २६० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.260
- नानार्थार्णवसंक्षेप तीक्ष्णसूर्येऽथ स्त्री वचायां स्यात् तीक्ष्णा त्रिर्निशितोष्णयोः । आत्मत्यजि च तीव्रं तु त्रि(तू ? षू )त्कृष्टनितान्तयोः ॥ ५४६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.546
- नानार्थार्णवसंक्षेप तीव्रउष्णे च क्ली त्वसत्त्वेऽथ तीरं कूले नपुंसकम् । तीरी तु शरभेदे स्त्री योऽल्पो वेगसमन्वितः ॥ ५४७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.547
- शब्दरत्नावली घर्मवस्त्रवेश्मामलक्येलावनीस्तम्बेषु च स्त्रियाम् । घर्मो ग्रीष्मातपोष्णेषु स्वेदाम्भसि भवेत्पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.25.9
- शब्दरत्नाकर तीक्ष्णध्वान्ते पापे गुणेऽज्ञाने मोहे तीक्ष्णं तु शस्त्रके । त्रिषु क्रूरोष्णशातेषु तिग्मस्तीव्रोष्णयोस्त्रिषु ॥ १९३४ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1934
- वैजयन्ती ऊष्मन्ग्रीष्मोष्णबाष्पा ऊष्माण ऊर्जावुत्साहकार्तिकौ । ऋषिस्तु वेदे भृग्वादौ ज्ञानवृद्धे दिगंबरे ॥ ९ ॥ Vaijayantī 6.1.9
- वैजयन्ती क्रूरकटुस्तिक्ताप्रियाकार्यसुरभ्यूषणमत्सरे । क्रूरो भयंकरे क्रुद्धे नृशंसे कठिनोष्णयोः ॥ ४ ॥ Vaijayantī 6.4.4
- वैजयन्ती तिग्मताम्रं शुल्बे शुल्बनिभे तिग्मास्तीक्ष्णोष्णभास्कराः । तीक्ष्णमुष्णे क्ष्णुते युद्ध आत्मत्यजि विषेऽयसि ॥ ३७ ॥ Vaijayantī 6.5.37