परुष
paruṣaवि · adj.In 14 kośas: 23 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.
परुषं निष्ठुरं रूक्षं विक्रुष्टमथ घोषणा ।उच्चैर्घुष्टं वर्णनेडा स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः ॥ २६९ ॥श्लाघा प्रशंसार्थवादः सा तु मिथ्या विकत्थनम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
निष्ठुरः कक्खटः क्रूरः परुषः कर्कशः खरः ॥ १३८६ ॥दृढः कठोरः कठिनो जरठः कोमलः पुनः ।मृदुलो मृदुसोमालसुकुमारा अकर्कशः ॥ १३८७ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
निष्ठुरं परुषं ग्राम्यमश्लीलं सूनृतं प्रिये ।सत्येऽथ सङ्कुलक्लिष्टे परस्परपराहतम् ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
स्मृतं परुषमस्निग्धमाचारातिक्रमः क्रिया ।उच्चण्डमप्रलम्बं स्यान्माढिः पत्त्रशिरा स्मृता ॥ ७८३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
परुषः पाण्डखर्जूरे तस्मिन् खर्जूरिकाऽल्पके ।केतक्यां क्रकचच्छत्रा पुष्पे भोगवतीति च ॥ २५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
धाराफलो मुद्गरकः परुषं तु परूषकम् ।नीलमण्डलमल्पास्थि गिरिपीलु परावतम् ॥ ९७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अत्यर्थमधुरं सान्त्वं संगतं हृदयंगमम् ।परुषं निष्ठुरं रूक्षं विक्रुष्टं क्लिष्टमस्फुटम् ॥ ७५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
परुषं निष्ठुरं रूक्षं विक्रुष्टं चाप्यथ स्तुतिः ।वर्णनेडा प्रशंसा स्यान्नुतिः श्लाघा स्तवो नवः ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विक्रुष्टं किल निष्ठुरं च परुषं रूक्षं तथाश्लीलकंग्राम्यं ग्रस्तमिदं विलुप्तपदकं म्लिष्टं पुनश्चास्फुटम् ।क्षिप्रोक्तं तु निरस्तमाहतमिदं मिथ्यार्थकं स्यादथा-वध्य(द्यं?)व्यर्थ[46a]मबद्धकं तु विफलं चोच्चावचं तद्भवेत् ॥ ५२ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line
genderविadj.
क्रूरः खरः कठोरः कर्क्कशमस्त्री कठो जरठः ।कक्खट-खक्खट-परुषा निष्ठुर-कठिनौ च कर्करोऽप्यत्र ॥ १६६ ॥
उद्गीतिः
genderविadj.
परूषके स्यादल्पास्थि परुषो नीलपर्णकः ।परापरः परुश्चेरुः परिमण्डल इत्यपि ॥ १७७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कठोरं कठिनं स्तब्धं कर्कशं परुषं दृढम् ।अश्लीलं काहलं फल्गु कोमलं मृदु पेशलम् ॥ १५५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
आयत्ते पतितस्त्वेष धर्मशास्त्रनिरूपितः ।द्विजातिकर्मभ्योः हीने प्रस्कन्ने परुषः पुनः ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हृद्यं श्रव्यं मनोहारि सुस्पष्टं प्रकटोक्तिकम् ।अनृतं वितथालीके परुषे रूक्षनिष्ठुरे ॥ १८५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
मन्दोष्णश्च कवोष्णश्च कदुष्णः कोष्ण इत्यपि ।कर्कशः पुरुषः क्रूरः कक्खटो निष्ठुरः पुनः ॥ २७९ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.doubtful
स्याद्धृदयंगमं चैव सङ्गतं परुषं वचः ।विक्रुष्टं निष्ठुरं रुक्षमुच्चैर्घुंष्टं तु घोषणा ॥ ३८९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 द (wrong syllable)
genderविadj.
कठोरः कठिनो मूर्तं मूर्तिमत् परुषस्तथा ।जठरो जरठश्चैव जरढश्च खरः पुनः ॥ २५२० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अथ कर्कशवाक्ये तु परुषं निष्ठुरञ्च तत् ।भण्डादिवचने तु स्यादश्लीलं ग्राम्यमित्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
झावुकः पिचुलो झावुर्झावूरपि निगद्यते ।काफलः कट्फलः कुम्भी कैटर्यः परुषोऽपि च ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ग्रन्थिर्ना परुषं क्लीबे परु पर्व च पर्वकम् ।शरो मुञ्जस्तेजनकः सरः स्यात् गुन्द्र इत्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
खपुरः पुगपट्टोऽथ मधुक्षीरो महारसः ।परुषः पाण्डुखर्जूरौ तस्मिन् खर्जूरिकाल्पके ॥ २२२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सत्यं तथ्यमृतं सम्यक् समीचीनं तथार्थवाक् ।कर्कशे परुषो रूक्षो मठरः खोरणः खरः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
मधुबोलः सोरणश्च क्वचिदंत्यः करोलकः ।सस्वाद्वंम्लकटौ तिक्ते लीसुषः परुषः पुनः ॥ ३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्यात्सूक्ष्मकाले परुषं तु रूक्षेचित्रेऽन्यवन्निष्ठुरभाषके च ।स्यात्पूरुषाभः पुरुषो नरे चक्षेत्रज्ञपुंनागकवृक्षयोश्च ॥ ४७ ॥
इन्द्रवज्रा
अस्निग्धे कर्बुरे मिश्रे तथा निष्ठुरभाषिते ।प्रयोक्ता तूत्तमर्णे स्यात् तथैव स्यात् प्रयोजके ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
doubtful
नहुषो नागभेदे स्यात्सूर्यवंशनृपान्तरे ।निकषः शानफलके स्त्रियां राक्षसमातरि ॥निमेषनिमिषौ कालप्रभेदेऽक्षिनिमीलने ।परुषं कर्बुरे रूक्षे तथा निष्ठुरभाषणे ॥प्रदोषः पुंसि दोषे स्यात्तथा च समयान्तरे ।प्रत्यूषः स्याद्दिनमुखे चण्डांशुवसुभेदयोः ॥
अनुष्टुप्
परुष as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् शुक्तद्वौ चाम्लपरुषौ शुक्तौ शिती धवलमेचकौ । Amarakośa 3.3.161
- धरणिकोश शुक्तघृतमाज्यं घृतं तोये युतं न्याये च संहते । रक्तः क्रीडारते रक्ते शुक्तं स्यात्परुषाम्लयोः ॥ Dharaṇikośa 15.1.7
- नानार्थार्णवसंक्षेप शुक्तआपन्ने परुषेऽम्ले चं शुल्कं त्वस्त्री महीपतेः । मार्गादिषु प्रदेयेऽर्थे विवाहाय वराद्धने ॥ १३८७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1387
- परमानन्दीयनाममाला कर्कशकर्कशः परुषे तिग्मे खड्गे साहसिके दृढे । कुमारो युवराजे च कार्तिकेयेऽपि बालके ॥ ११९ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.7.119
- परमानन्दीयनाममाला निस्त्रिंशनिस्त्रिंशः परुषे खड्गे निषधः स्वरदेशयोः । निवेशो रचनानीकविवाहेषु पुरेऽप्यथ ॥ २७५ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.18.275
- वैजयन्ती शुक्तशुभ्रं शुक्ले भास्वरे च शुक्तं तु परुषाम्लयोः । सभ्यः सामाजिके साधौ सव्यो दक्षिणवामयोः ॥ १८ ॥ Vaijayantī 6.4.18