ध्रुव
dhruvaपुं · masc.In 20 kośas: 61 synonym verses, 11 as a nānārtha head word, 11 as a meaning of another word.
अश्लेषाभूः शिखी केतुर्ध्रुवस्तूत्तानपादजः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 स्तिः (wrong syllable)
genderपुंmasc.
द्रुहिणो विरिञ्चिर्द्रुघणो विरिञ्चः परमेष्ठ्यजोऽष्टश्रवणः स्वयंभूः ।कमनः कविः सात्त्विकवेदगर्भौ स्थविरः शतानन्दपितामहौ कः ॥ २११ ॥धाता विधाता विधिवेधसौ ध्रुवः पुराणगो हंसगविश्वरेतसौ ।प्रजापतिर्ब्रह्मचतुर्मुखौ भवान्तकृज्जगत्कर्तृसरोरुहासनौ ॥ २१२ ॥शंभुः शतधृतिः स्रष्टा सुरज्येष्ठो विरिञ्चनः ।हिरण्यगर्भो लोकेशो नाभिपद्मात्मभूरपि ॥ २१३ ॥
metre not recognised
द्रुहिणपुंविरिञ्चिपुंद्रुघणपुंविरिञ्चपुंपरमेष्ठिन्पुंअजपुंअष्टश्रवणपुंस्वयंभूपुंकमनपुंकविपुंसात्त्विकपुंवेदगर्भपुंस्थविरपुंशतानन्दपुंपितामहपुंकपुंधातृपुंविधातृपुंविधिपुंवेधस्पुंध्रुवपुंपुराणगपुंहंसगपुंविश्वरेतस्पुंप्रजापतिपुंब्रह्मन्पुंचतुर्मुखपुंभवान्तकृत्पुंजगत्कर्तृपुंसरोरुहासनपुंशम्भुपुंशतधृतिपुंस्रष्टृपुंसुरज्येष्ठपुंविरिञ्चनपुंहिरण्यगर्भपुंलोकेशपुंआत्मभूपुं
genderपुंmasc.
नेदिष्ठमन्तिकतमं विप्रकृष्टपरे पुनः ।दूरेऽतिदूरे दविष्ठं दवीयोऽथ सनातनम् ॥ १४५२ ॥शाश्वतानश्वरे नित्यं ध्रुवं स्थेयस्त्वतिस्थिरम् ।स्थास्नु स्थेष्ठं तत्कूटस्थं कालव्याप्येकरूपतः ॥ १४५३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 त (wrong syllable)
genderविadj.
ध्रुव औत्तानपादिः स्यादगस्त्यः कुम्भसम्भवः ।मैत्रावरुणिरस्यैव लोपामुद्रा सधर्मिणी ॥ २० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्थाणुर्वा ना ध्रुवः शङ्कुर्ह्रस्वशाखाशिफः क्षुपः ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderविadj.
सनातनं ध्रुवं नित्यं शाश्वतं स्यादनश्वरम् ।धर्मः पुण्यं वृषः श्रेयः सुकृतं च समं स्मृतम् ॥ १२५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अलिन्दभेदैरेवं स्युर्गृहभेदाश्च षोडश ।ध्रुवं हीनमलिन्देन धन्यं स्यात्प्रागलिन्दकम् ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अनाकुलं शाश्वतस्तु ध्रुवो नित्यः सनातनः ।सदातनश्च स्थास्नुस्तु स्थेयान् स्थिरतरोऽपि च ॥ १३१ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
फलपुष्पैर्विरहित एते वन्ध्यादयस्त्रिषु ।स्थाणुरस्त्री ध्रुवः शङ्कुर्ह्रस्वशाखार्थकः क्षुपः ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
ताली कुम्भा पाटली स्याद्ध्रुवः स्याद्रक्तपुष्पिका ।स्यात्पाण्डुरफली पाण्डुर्धूसरा वृत्तबीजका ॥ ५७८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मनुजो रोचमानश्च स्यात्पुरूरव आर्द्धवः ।दशकोऽयं गणोऽथायस्त्वनलश्चानिलो ध्रुवः ॥ १० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ध्रुवो मिताशनः शक्तिः क्रीडनोऽन्यादृशो मुनिः ।एतादृगीदृक् शरभो धातुरूपो विराड्गयः ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नाट्यप्रियोऽस्थिपर्यायधन्वर्थोऽपि ध्रुवः स च ।एकदृक्स्यात्पञ्चमुखपर्यायोऽपि महाव्रती ॥ ९९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 त्प (wrong syllable)
genderपुंmasc.
ध्रुवो नक्षत्रनेमिः स्यादुत्तानचरणात्मजः ।ज्योतीरथो ग्रहाधारः सुनीतितनयार्थकः ॥ २१६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गण्डो वृद्धिर्ध्रुवश्चापि व्याघातश्चापि हर्षणः ।वज्रं सिद्धिर्व्यतीपातो वरीयान्परिघः शिवः ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नुडवः खाडवः पूर्णोऽपूर्णश्चेत्यथ च ध्रुवाः ।मठश्च प्रतिमंट्टश्च तृतीयस्त्वपि सारकः ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आदीनवावयवयोर्दावमाधवयोरपि ।पणवध्रुवहावानां पुरोडाशांशयोरपि ॥ ६३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुरसद्माङ्गयोः शीर्षछत्रयोः पुण्डरीकके ।मधुद्रवे ध्रुवं शश्वत्तर्कयोः खपुरं घटे ॥ ७८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ध्रुव औत्तानपादिः स्याद्ग्रहाधारः सुनीतिजः ।ज्योतीरथ्योऽप्यथागस्त्योऽगस्तिर्वातापिसूदनः ॥ ७२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ध्रुवाणि भानि रोहिणी तथोत्तरात्रयं जगुः ।मृदूनि रेवती मृगः स मैत्रचित्रया युतः ॥ १०० ॥
पञ्चचामरम्
genderविadj.
छायातरुः स्थिरच्छायो ह्रस्वशाखाशिफः क्षुपः ।स्थाणुरस्त्री ध्रुवः शङ्कुः शाखापत्रविवर्जितः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वटोऽस्त्रियां रक्तफलो न्यग्रोधो यक्षवासकः ।बहुपादो ध्रुवः शुङ्गी सिद्धार्थः स्कन्धसंभवः ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तोमरोऽस्त्री सर्वला स्त्री परिघः परिघातनः ।शूलिः स्त्री शूलमस्त्री*[स्यात् ] क्षिपणिः क्षिपका स्त्रियाम् ॥अरि क्लीबे चक्रमस्त्री गदादीनि पृथक्पृथक् ।शल्यं न स्त्री ध्रुवः शङ्कुः शम्बकः कीलकश्च सः ॥अस्रः पुंसि तथा कोणः स्त्रियः पाल्यश्रि-कोटयः ॥ ३७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
******** शालि श्लाघ्यं प्रशस्तवत् ।प्रबर्हणं प्रवेकं च प्रधानं ध्रुवमन्तिमे ।श्रेयाञ्श्रेष्ठः पुष्कलः स्यात्सत्तमश्चातिशोभनः ॥ ६६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderविadj.
असारं फल्गु सारं तु वरं क्लीबे ध्रुवं क्वचित् ।शून्यं शुन्यं रिक्तकं च वशिकं तुच्छमित्यपि ॥ ७४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
तिरोहितं गूहितं च रुद्धमाच्छादितं च तत् ।अवकी[लित?]मुत्तालमुच्चण्डमवलम्बितम् ।अनश्वरं तु शाश्वतं सनातनं सदातनंध्रुवं च नित्यमक्षयं स्थिरं त्वकम्पमुच्यते ॥
अनुष्टुप्two metres in one verse
genderविadj.
विश्वं जगत्येव गणे च वाडवंद्वंद्वं समासेतरवाचकं तथा ।शम्यां तथा शीतशिवं प्रकीर्तितंध्रुवं तथा निश्चय-तर्कयोर्मतम् ॥ १५ ॥
upajati 12
genderक्लीneut.
पर्कट्यां पर्कटी प्लक्षः सतीदो लक्षणे नटी ।वटे वैश्रवणावासो न्यग्रोधो बहुपाद्ध्रुवः ॥ ४१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शाके कोलफलो द्वारदारुर्योगी हलीमकः ।गन्धसारः स्थिरसारः स्थिरको ध्रुवको ध्रुवः ॥ १०४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
स्वयंभूर्द्रुहिणो विश्वरेता हंसगसात्त्विकौ ।ध्रुवः पुराणगः शंभुर्वेदगर्भः पितामहः ॥ २५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भरणीभूस्तमोऽथ स्याच्छिखी केतुस्तथाहिकः ।अश्लेषाभूरथोत्तानपादजो ध्रुव इत्यपि ॥ ११९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अत्यन्तनिकटे नेदिष्ठं दूरे दवीयो मतम् ।दविष्टं त्वतिदूरे स्याच्छाश्वतं ध्रुवमित्यपि ॥ ३४० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 वी (wrong syllable)
genderविadj.
शाश्वते नित्य आधारसदातनसनातनाः ।चिरन्तनो ध्रुवः पूर्णनिरन्तनपरन्तनाः ॥ ६९६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
ग्रहाधारो ध्रुवो ज्योतीरथ उत्तानपादजः ।ज्योतिर्मुखी दीपशिखा दीपलेखा प्रदीपिका ॥ ३२३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
धाता विधाता लोकेशो विरञ्चिर्विश्वसृड्ध्रुवः ।सुरज्येष्ठः कमलभूः स्वयंभूर्नाभिभूरजः ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
राहुस्तमः सैंहिकेयः स्वर्भाणु[नु]स्तु विधुंतुदः ।केतुः शिखी चाहिकः स्याद्ध्रुवस्तूत्तानपादजः ॥ ७६ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विप्रकृष्टं परं दूरं ध्रुवं नित्यं च शाश्वतम् ।चञ्चलं चपलं लोलं तरलं चटुलं चलम् ॥ १०३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अश्लेषाभूश्च केतुश्च शिखी चेति ग्रहा मताः ।उत्तानपादजश्चैव ध्रुवाख्यः कथितो बुधैः ॥ ११३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ब्रह्मा चतुर्मुखः शम्भुः स्रष्टा शतधृतिर्ध्रुवः ।विश्वरेताः जगत्कर्ता पितामहः प्रजापतिः ॥ २७० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 म (wrong syllable)
genderपुंmasc.
शुष्के वृक्षे स्थाणुः शङ्कुर्ध्रुवश्च ध्रवको भवेत् ॥ १९७० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
सनातनं ध्रुवं नित्यं शाश्वतिकञ्च शाश्वतम् ।अनश्वरं प्रसिद्धं वै सप्तमन्तु सदातनम् ॥ २६४१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ति (wrong syllable)
genderविadj.
पूतनारी सदायोगी ध्रुवश्चानूरसूदनः ।हेमशङ्खः सदावर्ती कालनेमिरिपुः स्वभूः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जड इत्येष पर्यायः शीतलस्य निगद्यते ।अथ ध्रुवो ग्रहाधार औत्तानपादिरित्यपि ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 न (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अस्त्री स्थानुः ध्रुवः शङ्कुश्छिन्नशाखे महीरुहे ।क्षुपच्छापौ निगदितौ ह्रस्वशाखाशिके तरो ॥अविद्यमानशाखे तु बहुपत्रे महीरुहे ।अप्रकाण्डे झिण्टिकादौ स्तम्बगुल्मौ समीरितौ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नित्ये ध्रूवः शाश्वतश्च सदातनसनातनौ ।अथ स्थेयान् स्थिरतरः स्थास्नुर्दृटतरोऽपि च ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.doubtful
गोधनं धनं कीलस्तु पुंस्त्रियोः पुष्पलान्विता ।पुष्पलकः शिवकश्च शिवोऽपि ध्रुवको ध्रुवः ॥ ३१२ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
कालः कामः सखा सत्यो विश्वेदेवा अमी दश ।प्राभास आपः प्रत्यूषो धरः सोमो ध्रुवोऽनिलः ॥ ७८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अस्त्री स्थाणुर्ध्रुवः शङ्कुरङ्कूरोऽङ्कुरमस्त्रियाम् ।स्तम्बः प्रकाण्डमस्त्री स्याद्ध्रस्वशाखाशिफः क्षुपः ॥ ४४६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शृङ्गारोऽलंक्रिया तोत्रं वैणुकं कदली ध्वजः ।आलानं बन्धनस्तम्भे कीलशङ्कुध्रुवाः समाः ॥ ७१० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सदातनः सनातनो ध्रुवश्च नित्यशाश्वतौ ।वशीकृतोऽनुकूलितः सुखाकृतः प्रियाकृतः ॥ १६८१ ॥
पञ्चचामरम्
genderविadj.
वरतन्तुर्विप्रबन्धुर्ध्रुवः कुल्मलबर्हिषः ।जरत्कर्णो [जा]मदग्निः प्रस्कण्वः पावको भृगुः ॥ १७६९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सर्वबीजोत्पादकश्च पञ्चदेवो ध्रुवस्त्रिकः ।सावित्री त्रिशिखो ब्रह्म त्रिगुणो गुणजीवकः ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विषबीजं श्रुतिमुखं ध्रुवं हालाहलं प्रिये (च तत्) ॥
genderक्लीneut.
ध्रुवस्तारस्त्रिवृद्ब्रह्म वेदाद्य(दि)स्तारकोव्ययः ।प्रणवश्च त्रिमात्रोऽपि ओङ्कारो ज्योतिरादिमः ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ध्रुवस्तारस्तथौङ्कारो मूलज्योतिः शिवोऽव्ययः ।वेदाद्यस्तारकोऽव्यक्तः शाखादिः प्रणवः स्मृतः ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ॐकारो वर्तुलस्तारो बिन्दुशक्तिस्त्रितत्त्वकम् ।प्रणवश्चन्द्र साद्यश्च पञ्चदेवो ध्रुवस्त्रिकः ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रणवस्तारकोऽव्यक्तो वेदादिश्च शिवोऽव्ययः ।आदिमश्च ध्रुवोङ्कारौ मूलज्योतिः शिवादिकः ।त्रिवृद्ब्रह्मा त्रिमात्रश्च शब्दाः प्रणववाचकाः ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रणवो विषबीजं स्यात् ध्रुवं हालाहलं स्मृतम् ।कालः श्रुतिमुखं ज्ञेयं बहुरूपि निरञ्जनम् ॥प्रणवम्॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
राहुस्तु ग्रहकल्लोलोऽभ्रपिशाचोऽप्यथाऽहिकः ।केतुर्ज्योतिरथस्तु स्याद्ग्रहाधारो ध्रुवश्च सः ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कस्तंभि युगमध्येऽस्त्री स्यादक्षश्चक्रधारणम् ।अक्षकीले त्वणिर्न क्ली ध्रुवः कीलोऽप्यनिर्न षण् ॥ १३१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मूर्वासु चान्त्ये * सुनिश्चितोहेस्थिरे तथा शाश्वतिकेऽन्यलिङ्गः ।स्रुवा तु मूर्वागजभ[76b]क्ष्ययोः स्या-त्स्रुगन्तरे पुंसि भवेत्स्त्रियां च ॥ ९४ ॥
metre not recognised
doubtful
तर्कनिश्चितयोः क्लीबं नित्यनिश्चलयोस्त्रिषु ।स्त्रियान्तु शालपर्ण्यां स्यात्तथा साध्वी स्त्रियामपि ॥गीतभेदे च स्रुग्भेदे त्रिलिङ्ग्यामाह माधवः ।नवस्त्रिषु नूतने स्यात्स्तुतिमात्रे पुमानयम् ॥नीवी परिपणे स्त्री तु स्त्रीकट्यंशुकबन्धने ।पक्वं विनाशाभिमुखे तथा परिणते त्रिषु ॥प्लवो ना विहगे भेके निषादे भेलके कपौ ।शलके प्रेरणे शत्रौ श्वपचे प्लवनेऽपि च ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 च (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 षु (wrong syllable)
doubtful
ध्रुव as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश सनातनस्तनयित्नुः स्मृतो मेघे घनस्य स्तनितेऽपि च । सनातनो ध्रुवो विष्णुः पितॄणामतिथावपि ॥ Dharaṇikośa 19.2.66
- कोषकल्पतरु स्थाणुव्यूतौ स्त्री च निषङ्गके त्रिषु भवेत्तूणोऽथ नील्यां स्त्रियां वाणी तु श्रुतिभारतीद्वयगता फाणिस्तु खर्वे गुडे । ऊर्म्यर्चिः किरणेषु पुंसि च घृणिः स्थाणुः पुमाञ्शंकरे न स्त्री स ध्रुवकीलयोरथ नृपे वंशे च वेणुः पुमान् ॥ १६ ॥ Koṣakalpataru 6.15.16
- कोषकल्पतरु प्रमाणप्रमाणं ध्रुवे हेतुनीत्यादिशास्त्रे परिच्छेदने चैकतायां तथोक्तम् । प्रमातर्यपि प्रायशः क्लीब ऐक्येऽ- ऽप्यथो कोङ्कणं शस्त्रभेदेऽपि च * ॥ ३० ॥ Koṣakalpataru 6.15.30
- कोषकल्पतरु स्थितयुक्तेऽप्ययुक्तेऽप्यथ गत्यभावे स्थितं ध्रुवोर्ध्वेषु च सप्रतिज्ञे । सितः समाप्ते धवले च नि[286b]श्चिते शितं तु शाते निशितेऽथ शातम् ॥ ७ ॥ Koṣakalpataru 6.16.7
- कोषकल्पतरु नित्यचण्डौषधौ स्त्री सतते ध्रुवे च नित्यं पराभं प्रवदन्ति सन्तः । भृत्यस्तु दासे भृतिवाचकं स्त्री चान्त्योऽधमे चान्तभवे पराभः ॥ ४२ ॥ Koṣakalpataru 6.26.42
- कोषकल्पतरु अक्षरअस्त्यक्षरं ब्रह्मणि वर्णमुक्त्यो- रन्त्ये ध्रुवेऽन्योपममृक्षरो ना । स्यात्कण्टकेऽप्यृत्विजि वारिधारा- वाची तु षण्ढे प्रवरस्तु न स्त्री ॥ ८७ ॥ Koṣakalpataru 6.27.87
- शब्दरत्नावली स्थाणुस्थाणुरस्त्री ध्रुवे पुंसि कीले स्मरहरेऽपि च । स्थूणा लोहप्रतिमायां गृहस्तम्भेऽपि च स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.15.21
- शब्दरत्नावली नक्षवनेमीनक्षवनेमी रेवत्यां स्त्रियां ना ध्रुवचन्द्रयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.25.52
- शब्दरत्नाकर औत्तानपादिअनन्ते वित्तनाथे च तालाङ्केऽप्येककुण्डलः । ध्रुवेऽप्यौत्तानपादिः स्याद् गृध्रेऽपि कमलच्छदः ॥ २२३३ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2233
- तन्त्राभिधान ओंओङ्कारः प्रणवो ध्रुवश्च गिरिजे! तारश्च वेदादिको ह्रीं लज्जा गिरिजा च शक्तिरपि हृल्लेखा च माया परा । श्रींकारः कमला च विष्णुवनिता क्रोङ्कारबीजं शृणिः स्वाहा वह्निवधूः शिरोऽपि ठयुगं फट्कारमस्त्राक्षरम् ॥ ३२ ॥ Tantrābhidhāna 1.32
- वैजयन्ती अणिअन्तोऽस्त्र्यवसिते मृत्यौ स्वरूपे निश्चयेऽन्तिके । नार्धमासेऽणिरक्ल्यश्रौ रूप्येऽक्षाग्रध्रुवे ध्रुवे ॥ ५ ॥ Vaijayantī 6.5.5