निष्ठुर
niṣṭhuraवि · adj.In 16 kośas: 24 synonym verses, 2 as a nānārtha head word, 5 as a meaning of another word.
परुषं निष्ठुरं रूक्षं विक्रुष्टमथ घोषणा ।उच्चैर्घुष्टं वर्णनेडा स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः ॥ २६९ ॥श्लाघा प्रशंसार्थवादः सा तु मिथ्या विकत्थनम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
निष्ठुरः कक्खटः क्रूरः परुषः कर्कशः खरः ॥ १३८६ ॥दृढः कठोरः कठिनो जरठः कोमलः पुनः ।मृदुलो मृदुसोमालसुकुमारा अकर्कशः ॥ १३८७ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
निष्ठुरं परुषं ग्राम्यमश्लीलं सूनृतं प्रिये ।सत्येऽथ सङ्कुलक्लिष्टे परस्परपराहतम् ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
खक्खटं कठिनं क्रूरं कठोरं निष्ठुरं दृढम् ।जरठं मूर्तिमन्मूर्तं प्रवृद्धं प्रौढमेधितम् ॥ ७६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
उच्चैस्तरो ध्वनिस्तारो मन्द्रो गम्भीर उच्यते ।कलश्च मधुरोऽव्यक्तो विक्रुष्टो निष्ठुरो मतः ॥ १४० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
नीलिकायां तसरिधिर्निष्ठुरं दारुकण्टकम् ।गुरुज्येष्ठं सिह्मलं च पञ्चलोहान्यलोहके ॥ ६३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अत्यर्थमधुरं सान्त्वं संगतं हृदयंगमम् ।परुषं निष्ठुरं रूक्षं विक्रुष्टं क्लिष्टमस्फुटम् ॥ ७५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
परुषं निष्ठुरं रूक्षं विक्रुष्टं चाप्यथ स्तुतिः ।वर्णनेडा प्रशंसा स्यान्नुतिः श्लाघा स्तवो नवः ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विक्रुष्टं किल निष्ठुरं च परुषं रूक्षं तथाश्लीलकंग्राम्यं ग्रस्तमिदं विलुप्तपदकं म्लिष्टं पुनश्चास्फुटम् ।क्षिप्रोक्तं तु निरस्तमाहतमिदं मिथ्यार्थकं स्यादथा-वध्य(द्यं?)व्यर्थ[46a]मबद्धकं तु विफलं चोच्चावचं तद्भवेत् ॥ ५२ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line
genderविadj.
क्रूरः खरः कठोरः कर्क्कशमस्त्री कठो जरठः ।कक्खट-खक्खट-परुषा निष्ठुर-कठिनौ च कर्करोऽप्यत्र ॥ १६६ ॥
उद्गीतिः
genderविadj.
हृद्यं श्रव्यं मनोहारि सुस्पष्टं प्रकटोक्तिकम् ।अनृतं वितथालीके परुषे रूक्षनिष्ठुरे ॥ १८५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
मन्दोष्णश्च कवोष्णश्च कदुष्णः कोष्ण इत्यपि ।कर्कशः पुरुषः क्रूरः कक्खटो निष्ठुरः पुनः ॥ २७९ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
प्रवृद्धं मूर्तिमन्मूर्तं कठोरं निष्ठुरं तथा ।नवे त्वभिनवो नव्यो नवीनो नूत्ननूतनो ॥ ७०० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
बृहद्विशालं विस्तीर्णं महच्च विपुलं पृथु ।कठोरः कठिनो रूक्षो निष्ठुरः कर्कशः खरः ॥ ९४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
स्याद्धृदयंगमं चैव सङ्गतं परुषं वचः ।विक्रुष्टं निष्ठुरं रुक्षमुच्चैर्घुंष्टं तु घोषणा ॥ ३८९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 द (wrong syllable)
genderविadj.
कक्खटः खक्खटः क्रूरः कर्कशो निष्ठुरो दृढः ॥ २५१९ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अथ कर्कशवाक्ये तु परुषं निष्ठुरञ्च तत् ।भण्डादिवचने तु स्यादश्लीलं ग्राम्यमित्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
निष्ठुरं मूर्तिमन्मूर्तं जठरं कमठायितम् ।प्रवृद्धमेधितं प्रौटे ईषदर्थे वरोवरम् ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
तथ्यं यथातथं सम्यक्, समीचीनं च, रूक्षके ।निष्ठुरं तृतीयवर्गद्वितीययुगवर्णने ॥ १०७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 तृ (wrong syllable)
genderक्लीneut.
पञ्चलोहं गुरुज्येष्ठं निष्ठुरं दारुकण्टकम् ।अन्यलोहं सिंहमलं मलिकासरटी स्त्रियाम् ॥ ४२० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 सिं (wrong syllable)
genderक्लीneut.
असंगतमबद्धं स्यान्निष्ठुरं परुषार्थकम् ।सूनृतं प्रियमश्लीलं ग्राम्यं लुप्तपदाक्षरम् ॥ ९३४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
कर्कशे तु घनक्रूरकठोरदृढनिष्ठुराः ।जरठः कठिनो नूत्नो नूतनोऽभिनवो नवः ॥ १६२७ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
काञ्चनी कपिला राज्ञी ब्राह्मण कपिलोहकम् ।मीलिकायां तु सरटी निष्ठुरं दारुकण्टकम् ॥ २७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 ह्म (wrong syllable)
genderक्लीneut.
कठोरनिष्ठुरक्रूरदृढदारुणकक्खटाः ।खरश्च सुकुमारे तु कोमलो मृदुलो मृदुः ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
निष्ठुरं तु कठोरे त्रिः परुषाक्षरवाच्यपि ।स्त्रियां तु निष्ठुरा मुद्राविशेपे हस्तनिर्मिते ॥ १०२६ ॥
अनुष्टुप्
निष्ठुर as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु दुण्डकदुण्डकस्तिन्दुके वाच्यवन्निष्ठुरे भस्मकं रूप्यके जन्तुहारिण्यपि । रोगभेदे पुमांश्चुम्बकस्त्वादिमे स्यादयस्कान्तके ****** ॥ Koṣakalpataru 6.1.99
- शब्दरत्नावली कीटककीचको दैत्यभेदे स्यात् वंशमात्रे सरन्ध्रके । वातोद्धूतस्वनद्वंशे तथा रक्षोविशेषके । कीटकः पुंसि कीटे स्यात् निष्ठुरे पुनरन्यवत् ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.52
- शब्दरत्नावली शुक्तशीतं हिमगुणे शीते वाणीरे त्रिषु शीतले । शुक्तः स्यान्निष्ठुरे श्लिष्टे पूताम्ले निर्जनेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.59
- शब्दरत्नावली कठिनकठिनं निष्ठुरे स्तब्धे त्रिषु स्थाल्यां नपुंसकम् । कठिनी खटिकायाञ्च कठिनासितगोलयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.40
- त्रिकाण्डशेष शुक्तवेतसेऽपि च शीतो ना शुक्तं पूताम्लनिष्ठुरम् । शितिर्भूर्जे सिते कृष्णै श्रीमन्तौ तिलकेश्वरौ ॥ १८७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.187