अधोमुख
adhomukhaवि · adj.In 13 kośas: 13 synonym verses, 4 as a meaning of another word.
अन्धो गताक्ष उत्पश्य उन्मुखोऽधोमुखस्त्ववाङ् ॥ ४५७ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
नारायणे तीर्थपादः पुण्यश्लोको वलिंदमः ।उरुक्रमोरुगायौ च तमोघ्नः श्रवणोऽपि च ॥ ६३ ॥उदारथिर्लतापर्णः समुद्रः पांसुजालिकः ।चतुर्व्यूहो नवव्यूहो नवशक्तिः प्रगण्डजित् ॥ ६४ ॥द्वादशमूलः शतको दशावतार एकदृक् ।हिरण्यकेशः सोमोऽहिस्त्रिधामा त्रिककुन्त्रिपात् ॥ ६५ ॥मानंजरः पराविद्धः पृश्निगर्भोऽपराजितः ।हिरण्यनाभः श्रीगर्भो वृषोत्साहः सहस्रजित् ॥ ६६ ॥उर्ध्वकर्मा यज्ञधरो धर्मनेमिरसंयुतः ।पुरुषो योगनिद्रालुः खण्डास्यः शलकाजितौ ॥ ६७ ॥कालकुण्ठो वरारोहः श्रीकरो वायुवाहनः ।वर्धमानश्चतुर्दंष्ट्रो नृसिंहवपुरव्ययः ॥ ६८ ॥कपिलो भद्रकपिलः सुषेणः समितिंजयः ।क्रतुधामा वासुभद्रो बहुरूपो महाक्रमः ॥ ६९ ॥विधाताधार एकाङ्गो वृषाक्षः सुवृषोऽक्षजः ।रन्तिदेवः सिन्धुवृषो जितमन्युर्वृकोदरः ॥ ७० ॥बहुशृङ्गो रत्नबाहुः पुष्पहासो महातपाः ।लोकनाभः सूक्ष्मनाभो धर्मनाभः पराक्रमः ॥ ७१ ॥पद्महासो महाहंसः पद्मगर्भः सुरोत्तमः ।शतवीरो महामायो ब्रह्मनाभः सरीसृपः ॥ ७२ ॥वृन्दाङ्कोऽधोमुखो धन्वी सुधन्वा विश्वभुक्स्थिरः ।शतानन्दश्चरुश्चापि यवनारिप्रमर्दनः ॥ ७३ ॥यज्ञनेमिर्लोहिताक्ष एकपाद्द्विपदः कपिः ।एकशृङ्गो यमकील आसन्दः शिवकीर्तनः ॥ ७४ ॥शद्रुर्वंशः श्रीवराहः सदायोगी सुयामुनः ।
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 य (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 सि (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 6 म (wrong syllable)
तीर्थपादपुंपुण्यश्लोकपुंवलिंदमपुंउरुक्रमपुंउरुगायपुंतमोघ्नपुंश्रवणपुंउदारथिपुंलतापर्णपुंसमुद्रपुंपांसुजालिकपुंचतुर्व्यूहपुंनवव्यूहपुंनवशक्तिपुंप्रगण्डजित्पुंद्वादशमूलपुंशतकपुंदशावतारपुंएकदृश्पुंहिरण्यकेशपुंसोमपुंअहिपुंत्रिधामन्पुंत्रिककुद्पुंत्रिपाद्पुंमानंजरपुंपराविद्धपुंपृश्निगर्भपुंअपराजितपुंहिरण्यनाभपुंश्रीगर्भपुंवृषोत्साहपुंसहस्रजित्पुंऊर्ध्वकर्मन्पुंयज्ञधरपुंधर्मनेमिपुंअसंयुतपुंपुरुषपुंयोगनिद्रालुपुंखण्डास्यपुंशलकपुंअजितपुंकालकुण्ठपुंवरारोहपुंश्रीकरपुंवायुवाहनपुंवर्धमानपुंचतुर्दंष्ट्रपुंनृसिंहवपुस्पुंअव्ययपुंकपिलपुंभद्रकपिलपुंसुषेणपुंसमितिंजयपुंक्रतुधामन्पुंवासुभद्रपुंबहुरूपपुंमहाक्रमपुंविधातृपुंआधारपुंएकाङ्गपुंवृषाक्षपुंसुवृषपुंअक्षजपुंरन्तिदेवपुंसिन्धुवृषपुंजितमन्युपुंवृकोदरपुंबहुशृङ्गपुंरत्नबाहुपुंपुष्पहासपुंमहातपस्पुंलोकनाभपुंसूक्ष्मनाभपुंधर्मनाभपुंपराक्रमपुंपद्महासपुंमहाहंसपुंपद्मगर्भपुंसुरोत्तमपुंशतवीरपुंमहामायपुंब्रह्मनाभपुंसरीसृपपुंवृन्दाङ्कपुंअधोमुखपुंधन्विन्पुंसुधन्वन्पुंविश्वभुज्पुंस्थिरपुंशतानन्दपुंचरुपुंयवनारिप्रमर्दनपुंयज्ञनेमिपुंलोहिताक्षपुंएकपाद्पुंद्विपदपुंकपिपुंएकशृङ्गपुंयमकीलपुंआसन्दपुंशिवकीर्तनपुंशद्रुपुंवंशपुंश्रीवराहपुंसदायोगिन्पुंसुयामुनपुं
genderपुंmasc.
genderविadj.
सरलो दक्षिणो ज्ञेयो विदग्धश्छेक उच्यते ।उत्पश्यमुन्मुखं विद्यान्न्युब्जं विद्यादधोमुखम् ॥ ३८५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
महामुखं मेघपुष्पं जीवनं जीवितं शरम् ।जीवनीयं शुचिः सारं शम्बरं चाप्यधोमुखम् ॥ ९७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वर्धिष्णुर्वर्धनो भूष्णुर्भविष्णुर्भवितापि सः ।प्रजनिष्णुः प्रजनिता ****** समौ ।उत्पतिष्णुस्तूत्पतिताथानतावर्जितौ समौ ।क्षयिष्णुः क्षयशीलः स्याद्भ्राजिष्णुर्भ्राजनोऽपि च ।निराकरिष्णुः क्षिप्नुः स्यात्प्रमादी तु प्रमादवान् ।श्रमी श्रान्तो भ्रमी भ्रान्तो ***** शीलवान् ।आयामशीलस्त्वायामी दोषी दूषणशीलवान् ।संपर्की चापि संसर्गी भङ्गुरो भङ्गशीलकः ॥भिक्षाशीलस्तु भिक्षाको लुण्टाको लुण्टकः समौ ।कुट्टाकः कुट्टकस्तुल्यौ तमी तान्तः समाविमौ ॥नश्वरो नाशशीलः स्यात्सृत्वरः सृमरः समौ ।प्रसारी तु विसारी स्याद्भवेत्प्रसृमरोऽपि सः ॥[विसृत्वरो] विसृमरोऽथेत्व[164a]रो गत्वरः समौ ।गन्ता तु गामुकस्तुल्यौ गमिष्यंस्तु गमी मतः ।श्वोगामी श्वो गमिष्यन्स्याज्जगन्वाञ्जग्मिवानुभौ ॥प्रातर्गामी प्रातरित्वा भृशं तु क्रमशीलवान् ।भवेच्चङ्क्रमणो दन्द्रमणश्च स निगद्यते ॥पापतिस्तु भृशं पातशील एवं तु वावहिः ।उन्निद्रो निद्रया हीनो बुद्धो जागरितः समाः ॥जागरूको जागरिता जागरी च समास्त्रयः ।स्वप्नक्शयालुर्निद्रालुर्घूर्णितः प्रचलायितः ॥निद्राणः शयितः सुप्तो निद्रामिच्छन्निदिद्रिषुः ।निद्राकाम्य[स्तु] निद्रीयन्सुषुप्सुरथ सुप्तिमान् ॥निद्रायमाणो निद्रायंस्तन्द्रालुस्तन्द्रयान्वितः ।धारुर्धरणशीलः स्याद्धर्ता धारय-धारकौ ॥धीवाथ धीवरी स्त्रीदृक् भावे धैवत्यमन्तिमे ।सम्मुखीनस्त्वभिमुखः पराचीनः पराङ्मुखः ॥प्रत्यङ्मुखः प्रतीचीनोऽथावाङ्मुखोऽप्यधोमुखः ।अवाचीनोऽप्यथोत्पश्यन्नुन्मुख[164b]श्च प्रकीर्तितः ॥विष्वद्र्यङ् विष्वगञ्चेद्यो देवद्र्यङ् देवमञ्चति ।सध्र्यङ् सहाञ्चंस्तिर्यङ् तु सम्मतो यस्तिरोऽञ्चति ॥अमुमञ्चन्नमुमुयङ्ङसावदसुयङ्ङपि ।अदद्र्यङ् चाथ गोअक् स्याद् गवाग्गोग्धेनुमञ्चति ॥साध्वञ्चति भवेत्सम्यङ् शयानस्तूत्स्वपन्मतः ।प्रबुध्यमानो जाग्रत्स्याच्छासदाज्ञापयन्नपि ॥शासिता दैशिकः शास्ताथोर्द्ध्वस्थोर्ध्वंदमौ समौ ।आसीनः स्यादुपविशन्नुपविष्टस्तथासितः ॥विधित्सन्कर्तुकामः स्याच्चिकीर्षुश्च विधित्सुवत् ।पित्सुस्तु पातुकामो यो जिघृक्षु [क्षं ?] स्तु जिघृक्षुवत् ॥ईर्ष्यामिच्छन्नीर्ष्यियिषन्भवेदीर्ष्यिषिषन्नपि ।पिपृच्छिषन्प्रष्टुकामो बिभित्सन्भेत्तुमिच्छति ॥क्षेप्तुमिच्छंश्चिकरिषन्गिलितुं पुनरिच्छति ।उक्तो जिगरिषंस्तत्र तथा जिगलिषन्नपि ॥चिकीषंस्तु चिचीषुश्च चेतुकामोऽपि कीर्तितः ।तितृंहिषंस्तितृक्षंश्च जि[165a]घांसन्रित्सुरित्यपि ॥तितांसंस्तु तितंसन्स्यात्तथा तितनिषन्नपि ।पित्सन्पिपतिषंस्तुल्यावथ स्याद्दिदरिद्रिषन् ॥तथा स्याद्दिदरिद्रासन्दित्सन्स्याद्दित्समानवत् ।अथो अधिजिगांसुः स्यात्तथा पिपठिषन्नपि ॥अध्यापिपयिषंश्चाधिजिगापयिषता समः ।गन्तुमिच्छञ्जिगमिषन्बोधने त्वीषिषन्मतः ॥दिदेविषंस्तु दिद्यूषन्सुस्यूषंस्तु सिषेविषन् ।ईर्त्सन्नर्दिधिषंस्तुल्यौ गदितौ वृद्धिकामुके ॥विवूर्षन्स्याद्विवरिषन्विवरीषन्नपि स्मृतः ।तितरीषंस्तितरिषंस्तितीर्षंस्तर्तुकामवत् ॥बुभुक्षन्स्यादशिशिषन्मित्समानस्तु मित्सति ।स्याद्विवर्तिषमाणो [ सौ ] विवृत्संश्च [ स ]मार्थकाः ।अङ्क्तुकामस्त्वञ्जिजिषन्बुभूषन्भवनेच्छुवत् ।तुष्टूषन्स्तोतुकामोऽथ तिष्ठासन्स्थातुमिच्छति ॥निदिद्रापयिषन्सुष्वापयिष[165b]न्नप्युभौ समौ ।इच्छन्स्वेदयितुं सिस्वेद यिषन्परिकीर्तितः ॥स्यान्मीमांसिषमाणश्च यो मीमांसितुमिच्छति ।बिभ्राजिषंस्तु बिभ्रक्षन्बिभर्क्षंश्च बिभर्जिषन् ॥अकल्मषो वीतदम्भो धिप्सन्धीप्सन्दिदम्भिषन् ।शिश्रीषन्स्याच्छिश्रयिषन्मित्सन्स्यान्मित्समानवत् ॥अथोर्णुनुविषन्नूर्णुनविषन्नूर्णुनूषति ।स्याज्जिज्ञापयिषञ्जिज्ञपयिषञ्ज्ञातुमिच्छति ॥बुभूर्षन्स्याद्बिभरिषन्नर्तितुं पुनरिच्छति ।निनर्तिषन्निनृत्संश्च शिक्षन्स्याच्छिक्षमाणवत् ॥पुत्रीयि [ यि ] षन्पुतित्रीयिषन्पुपुत्रीयिषन्नपि ।पुत्रीयन्पुत्रकाम्यश्च य इच्छत्यात्मनः सुतम् ॥दधिकाम्यो दधिस्यन्स्याद्दध्यस्यन्नपि तादृशः ।क्लीबन्क्लीबायमानश्च यः क्लीब इव चाचरन् ॥कृष्णन्कृष्णायमाणः स्यात्कृष्णं कुर्वंश्च कृष्णयन् ।पट्वीमृदूयमानस्तु पट्वीमृद्व्याविवाचरन् ॥ १३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 जा (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्nearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 स्त्व (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्
वर्धिष्णुविवर्धनविभूष्णुविभविष्णुविभवितृविप्रजनिष्णुविप्रजनितृविउत्पतिष्णुविउत्पतितृविआनतविआवर्जितविक्षयिष्णुविक्षयशीलविभ्राजिष्णुविभ्राजनविनिराकरिष्णुविक्षिप्नुविप्रमादिन्विप्रमादवत्विश्रमिन्विश्रान्तविभ्रमिन्विभ्रान्तविआयामशीलविआयामिन्विदोषिन्विदूषणशीलवत्विसंपर्किन्विसंसर्गिन्विभङ्गुरविभङ्गशीलकविभिक्षाशीलविभिक्षाकविलुण्टाकविलुण्टकविकुट्टाकविकुट्टकवितमिन्वितान्तविनश्वरविनाशशीलविसृत्वरविसृमरविप्रसारिन्विविसारिन्विप्रसृमरविविसृत्वरविविसृमरविइत्वरविगत्वरविगन्तृविगामुकविगमिष्यत्विगमिन्विश्वोगामिन्विजगन्वस्विजग्मिवस्विप्रातर्गामिन्विप्रातरित्वन्विचङ्क्रमणविदन्द्रमणविपापतिविवावहिविउन्निद्रविबुद्धविजागरितविजागरूकविजागरितृविजागरिन्विस्वप्नज्विशयालुविनिद्रालुविघूर्णितविप्रचलायितविनिद्राणविशयितविसुप्तविनिदिद्रिषुविनिद्राकाम्यविनिद्रीयत्विसुषुप्सुविसुप्तिमत्विनिद्रायमाणविनिद्रायत्वितन्द्रालुविधारुविधरणशीलविधर्तृविधारयविधारकविधीवन्विधीवरीस्त्रीधैवत्यक्लीसंमुखीनविअभिमुखविपराचीनविपराङ्मुखविप्रत्यङ्मुखविप्रतीचीनविअवाङ्मुखविअधोमुखविअवाचीनविउत्पश्यत्विउन्मुखविविष्वद्र्यञ्च्विदेवद्र्यञ्च्विसध्र्यञ्च्वितिर्यञ्च्विअमुयञ्च्विअदसुयञ्च्विअदद्र्यञ्च्विगञ्च्विगवाञ्च्विसम्यञ्च्विशयानविउत्स्वपत्विप्रबुध्यमानविजाग्रत्विशासत्विआज्ञापयत्विशासितृविदैशिकविशास्तृविऊर्ध्वस्थविऊर्ध्वंदमविआसीनविउपविशत्विउपविष्टविआसितविविधित्सत्विकर्तुकामविचिकीर्षुविविधित्सुविपित्सुविपातुकामविजिघृक्षुविईर्ष्यियिषत्विईर्ष्यिषिषत्विपिपृच्छिषत्विप्रष्टुकामविबिभित्सत्विचिकरिषत्विजिगरिषत्विजिगलिषत्विचिकीषत्विचिचीषुविचेतुकामवितितृंहिषत्वितितृक्षत्विजिघांसत्विरित्सुवितितांसत्वितितंसत्वितितनिषत्विपित्सत्विपिपतिषत्विदिदरिद्रिषत्विदिदरिद्रासत्विदित्सत्विदित्समानविअधिजिगांसुविपिपठिषत्विअध्यापिपयिषत्विअधिजिगापयिषत्विजिगमिषत्विईषिषत्विदिदेविषत्विदिद्यूषत्विसुस्यूषत्विसिषेविषत्विईर्त्सत्विअर्दिधिषत्विविवूर्षत्विविवरिषत्विविवरीषत्वितितरीषत्वितितरिषत्वितितीर्षत्वितर्तुकामविबुभुक्षत्विअशिशिषत्विमित्समानविविवर्तिषमाणविविवृत्सत्विअङ्क्तुकामविअञ्जिजिषत्विबुभूषत्विभवनेच्छुवितुष्टूषत्विस्तोतुकामवितिष्ठासत्विनिदिद्रापयिषत्विसुष्वापयिषत्विसिस्वेदयिषत्विमीमांसिषमाणविबिभ्राजिषत्विबिभ्रक्षत्विबिभर्क्षत्विबिभर्जिषत्विअकल्मषविवीतदम्भविधिप्सत्विधीप्सत्विदिदम्भिषत्विशिश्रीषत्विशिश्रयिषत्विमित्सत्विऊर्णुनुविषत्विऊर्णुनविषत्विऊर्णुनूषत्विजिज्ञापयिषत्विजिज्ञपयिषत्विबुभूर्षत्विबिभरिषत्विनिनर्तिषत्विनिनृत्सत्विशिक्षत्विशिक्षमाणविपुत्रीयिषत्विपुतित्रीयिषत्विपुपुत्रीयिषत्विपुत्रीयत्विपुत्रकाम्यविदधिकाम्यविदधिस्यत्विदध्यस्यत्विक्लीबत्विक्लीबायमानविकृष्णत्विकृष्णायमाणविकृष्णयत्विपट्वीमृदूयमानवि
genderविadj.
अधोमुखमवाग्रं स्यादुभे चावनतानतम् ।विशङ्कटं विशालं स्याद्विकटं पृथुलं पृथु ॥ ८४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
प्रलम्बाण्डो मुष्करः स्यादन्धोत्पश्यगताक्षकाः ।अधोमुखोन्मुखौ चैवोत्पश्यो मुण्डितकेशिनौ ॥ १२० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
दामोदरो मुकुन्दश्च क्रतुधामाऽप्यधोमुखः ।प्रासादः सोमसिन्धुश्च शलिकः शिलिकाजितः ॥ २९३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अवाग्रमाऽऽनतञ्चैवमऽवगतमऽधोमुखम् ॥ २६४७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderविadj.
निद्राणः शयितेऽपि स्यात् पराचीनः पराङ्मुखः ।अवाङधोमुखः स्यात्तु देवद्र्यङ् देवपूजकः ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
पत्रिशरविशिखसायकबाणपृषत्काशुगप्रदराः ।काण्डखगरोपमार्गणनालीकाधोमुखकलम्बाः ॥ १३३० ॥
उपगीतिः
genderपुंmasc.
कालवाच्यव्ययेभ्यः स्यादन्येभ्योऽपि तथा तनः ।न्यक् स्यादधोमुखं न्युब्जमुदुब्जोत्तानमुन्मुखे ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अधोमुख as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश न्युब्जव्रजा गोष्ठाध्वसंघाता न्युब्जोऽधोमुखकुब्जयोः । भुजः पाणौ च बाहौ च गिरिजो व्याधिवृक्षयोः ॥ Dharaṇikośa 7.1.2
- नानार्थार्णवसंक्षेप न्युब्जद्वे ज्ञातौ च खगे चाथ न्युब्जो भव्याह्वये तरौ । ना तत्फले तु क्ली त्रिस्तु कुब्जेऽधोमुख एव च ॥ ६९५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.695
- शब्दरत्नावली न्युब्जश्राद्धादिपात्रभेदे च कुब्जे चाधोमुखे त्रिषु । पिञ्जा तूले हरिद्रायां बले क्लीबं वधे पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.8.12
- वैजयन्ती न्युब्जन्युब्जं कुब्जे कर्मरंगे न्युब्जो व्याधावधोमुखे । नेमः पुरोहिते तुल्ये प्रस्थोऽस्त्री सानुमानयोः ॥ ४६ ॥ Vaijayantī 6.5.46