पुरुष
puruṣaपुं · masc.In 23 kośas: 45 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 18 as a meaning of another word.
मर्त्यः पञ्चजनो भूस्पृक्पुरुषः पूरुषो नरः ।मनुष्यो मानुषो ना विट् मनुजो मानवः पुमान् ॥ ३३७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषश्चेतनः स पुनर्भवी ।जीवः स्यादसुमान्सत्वं देहभृज्जन्युजन्तवः ॥ १३६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भृङ्गी तु चर्मी ब्रह्मा तु क्षेत्रज्ञः पुरुषः सनत् ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नारायणे तीर्थपादः पुण्यश्लोको वलिंदमः ।उरुक्रमोरुगायौ च तमोघ्नः श्रवणोऽपि च ॥ ६३ ॥उदारथिर्लतापर्णः समुद्रः पांसुजालिकः ।चतुर्व्यूहो नवव्यूहो नवशक्तिः प्रगण्डजित् ॥ ६४ ॥द्वादशमूलः शतको दशावतार एकदृक् ।हिरण्यकेशः सोमोऽहिस्त्रिधामा त्रिककुन्त्रिपात् ॥ ६५ ॥मानंजरः पराविद्धः पृश्निगर्भोऽपराजितः ।हिरण्यनाभः श्रीगर्भो वृषोत्साहः सहस्रजित् ॥ ६६ ॥उर्ध्वकर्मा यज्ञधरो धर्मनेमिरसंयुतः ।पुरुषो योगनिद्रालुः खण्डास्यः शलकाजितौ ॥ ६७ ॥कालकुण्ठो वरारोहः श्रीकरो वायुवाहनः ।वर्धमानश्चतुर्दंष्ट्रो नृसिंहवपुरव्ययः ॥ ६८ ॥कपिलो भद्रकपिलः सुषेणः समितिंजयः ।क्रतुधामा वासुभद्रो बहुरूपो महाक्रमः ॥ ६९ ॥विधाताधार एकाङ्गो वृषाक्षः सुवृषोऽक्षजः ।रन्तिदेवः सिन्धुवृषो जितमन्युर्वृकोदरः ॥ ७० ॥बहुशृङ्गो रत्नबाहुः पुष्पहासो महातपाः ।लोकनाभः सूक्ष्मनाभो धर्मनाभः पराक्रमः ॥ ७१ ॥पद्महासो महाहंसः पद्मगर्भः सुरोत्तमः ।शतवीरो महामायो ब्रह्मनाभः सरीसृपः ॥ ७२ ॥वृन्दाङ्कोऽधोमुखो धन्वी सुधन्वा विश्वभुक्स्थिरः ।शतानन्दश्चरुश्चापि यवनारिप्रमर्दनः ॥ ७३ ॥यज्ञनेमिर्लोहिताक्ष एकपाद्द्विपदः कपिः ।एकशृङ्गो यमकील आसन्दः शिवकीर्तनः ॥ ७४ ॥शद्रुर्वंशः श्रीवराहः सदायोगी सुयामुनः ।
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 य (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 सि (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 6 म (wrong syllable)
तीर्थपादपुंपुण्यश्लोकपुंवलिंदमपुंउरुक्रमपुंउरुगायपुंतमोघ्नपुंश्रवणपुंउदारथिपुंलतापर्णपुंसमुद्रपुंपांसुजालिकपुंचतुर्व्यूहपुंनवव्यूहपुंनवशक्तिपुंप्रगण्डजित्पुंद्वादशमूलपुंशतकपुंदशावतारपुंएकदृश्पुंहिरण्यकेशपुंसोमपुंअहिपुंत्रिधामन्पुंत्रिककुद्पुंत्रिपाद्पुंमानंजरपुंपराविद्धपुंपृश्निगर्भपुंअपराजितपुंहिरण्यनाभपुंश्रीगर्भपुंवृषोत्साहपुंसहस्रजित्पुंऊर्ध्वकर्मन्पुंयज्ञधरपुंधर्मनेमिपुंअसंयुतपुंपुरुषपुंयोगनिद्रालुपुंखण्डास्यपुंशलकपुंअजितपुंकालकुण्ठपुंवरारोहपुंश्रीकरपुंवायुवाहनपुंवर्धमानपुंचतुर्दंष्ट्रपुंनृसिंहवपुस्पुंअव्ययपुंकपिलपुंभद्रकपिलपुंसुषेणपुंसमितिंजयपुंक्रतुधामन्पुंवासुभद्रपुंबहुरूपपुंमहाक्रमपुंविधातृपुंआधारपुंएकाङ्गपुंवृषाक्षपुंसुवृषपुंअक्षजपुंरन्तिदेवपुंसिन्धुवृषपुंजितमन्युपुंवृकोदरपुंबहुशृङ्गपुंरत्नबाहुपुंपुष्पहासपुंमहातपस्पुंलोकनाभपुंसूक्ष्मनाभपुंधर्मनाभपुंपराक्रमपुंपद्महासपुंमहाहंसपुंपद्मगर्भपुंसुरोत्तमपुंशतवीरपुंमहामायपुंब्रह्मनाभपुंसरीसृपपुंवृन्दाङ्कपुंअधोमुखपुंधन्विन्पुंसुधन्वन्पुंविश्वभुज्पुंस्थिरपुंशतानन्दपुंचरुपुंयवनारिप्रमर्दनपुंयज्ञनेमिपुंलोहिताक्षपुंएकपाद्पुंद्विपदपुंकपिपुंएकशृङ्गपुंयमकीलपुंआसन्दपुंशिवकीर्तनपुंशद्रुपुंवंशपुंश्रीवराहपुंसदायोगिन्पुंसुयामुनपुं
genderपुंmasc.
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियाम् ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
मनुष्या मानुषा मर्त्या मनुजा मानवा नराः ।स्युः पुमांसः पञ्चजनाः पुरुषाः पूरुषा नरः ॥ १ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 प (wrong syllable)
genderपुंmasc.
असवो जीवितं प्राणा जीवो जीवा च कथ्यते ।क्षेत्रज्ञः पुरुषो ह्यात्मा संसारी चेतनो मतः ॥ १३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मनुष्यो मानुषो मर्त्यो मनुजो मानवो नरः ।पुमान्पञ्चजनो ना च पुरुषः पूरुषश्च विट् ॥ ३३१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
माषाशी महिषद्वेषी पुरुषः सिंहविक्रमः ।दन्तावलः कुञ्जरश्च महाकायस्तु वारणः ॥ ३२२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मनुष्या मानवा मर्त्याः पुरुषाः पूरुषा नराः ।प्रातः पञ्चजनो गोधा द्विपादो नहुषो नरः ॥ ३२७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुरुषः पूरुषश्च स्याद् योषित् योषितया सह ।योषा जोषा च महिला महेलाऽपि निगद्यते ॥ १५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
त्रिफला त्रिशूल-पुरुषाः पलाशदल-कालिदासकाव्यानि ।वेदावस्था कम्बु-ग्रीवारेखा त्रिकूटकूटानि ॥ ६ ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
मनूंषि मनुषा जानपदा जनपदाः प्रजाः ।स्त्री भूम्न्येऽधतवश्चैषां विशेषाः पुरुषा नराः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
व्यक्तगन्धा मोरटस्तु कर्णपुष्पो मधुस्रवः ।धनमूलः पीलुपत्रः पुरुषः क्षीरमोरटः ॥ ४२० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः पूरुषश्चाक्षरः कविः ।अन्तर्यामीश्वरो देही जीवोऽजो बहुलोऽतनुः ॥ ९४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
परात्मा भगवान् हंसः पुरुषः स्यादजोऽव्ययः ।स्यादौपनिषदस्तत्त्वं ब्रह्माऽद्वैतं तद[2b]क्षरम् ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
अविद्यासंवृते स्वात्मा क्षेत्रज्ञः पुरुषोऽतसः ।इन्द्रश्च चेतनोऽध्यात्मं त्वव्ययं क्लीबमत्र तु ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुंनागः पुरुषाह्वः स्यात्केसरो रक्तकेसरः ।पद्मकेसरकस्तुङ्गः सुरेष्टः सुरपर्णिकः ॥ ७० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सदलो दीर्घमूलश्च कर्णपुष्पो मधुस्रवः ।हस्तिपर्णः पीलुपर्णः पुरुषो बद्धमूलकः[49a] ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्यान्मानवो मानुष-भूस्पृशौ विट् ।नरः पुमान्पञ्चजनोऽङ्गनेष्टःस्यात्पूरुषो ना पुरुषैधतू च ॥ १ ॥
उपजातिः
genderपुंmasc.
मनुष्यो मानुषो मर्त्यो मनुजो मानवो नरः ।ना पुमान् पुरुषो गोधा धवः स्यात्तत्पतिर्नृपः ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कृष्णो नारायणो विष्णुजिष्णुश्रीपतिकेशवाः ।नरायणाजपुरुषतार्क्ष्यध्वजसनातनाः ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विष्टपं भुवनं विश्वं जगल्लोको जगत्यपि ।जीवः स्यात्पुरुषः क्षेत्रज्ञात्मानावसुमानथ ॥ २५५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मनुष्यो मानवो मर्त्यो मनुजः पुरुषो नरः ।भूस्पृक्पूरुषो विट् स्यात्पुमानन्पञ्चजनो नरि ॥ २ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 षो (wrong syllable)
genderपुंmasc.
मनुष्यो मानुषो मर्त्यो मनुजो मानवो नरः ।ना पुमान् पुरुषो गोध्मः पाञ्चजन्यजपूरुषौ? ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मनुष्यो मानवो मर्त्यो मनुजो मानुषो नरः ।ना विट् पञ्चजनो भूस्पृक् पुरुषः पूरुषः पुमान् ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आत्मा जीवोंऽशुमाञ्जन्तुर्देही प्राणी च चेतनः ।जन्युः शरीरी पुरुषो हंसः सत्त्वं पुनर्भवा (?) ॥ २१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कश्च कमलजन्मा च नाभिभूः पद्मभूस्तथा ।आत्मभूः आत्मयोनिश्च पुरुषः पुरुषासनः ॥ २७३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 क (wrong syllable)
genderपुंmasc.
उपेन्द्रः पुण्डरीकाक्षः पुरुषः पुरुषोत्तमः ।पीताम्बरः पराविद्धः पुराणपुरुषस्तथा ॥ २७८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मनुष्यो मानुषो मर्त्यो मनुजो मानवो नरः ।भूस्पृक् पञ्चजनो ना विट् पूरुषः पुरुषः पुमान् ॥ ४९६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्षेत्रज्ञः पुरुष आत्मा चेतनः कथ्यते तथा ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ष (wrong syllable)
genderपुंmasc.
पीताम्बरो मधुरिपुर्मधुभिन्मधुसूदनः ।दैवकीनन्दनः कान्तः पुरुषः पुरुषोत्तमः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आदिकारणमित्येतन्निदानं तत् प्रकीर्तितम् ।आत्मा स्वो जीवः पुरूषः क्षेत्रज्ञः पुरुषोऽपि च ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्यात् पाण्डुनागः पुरुषस्तुङ्गस्तुङ्गक इत्यपि ॥
genderपुंmasc.
मनुष्यो मानवो मर्त्यो नरो ना मानुषः पुमान् ।मनुर्मन्तुः पञ्चजनः पूरुषः पुरुषोऽपि च ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्यात् पुमान् पुरुषो ना च पूरुषः पुंसि कीर्तितः ।मानुषी मनुषी नारी मानवी मानुषस्त्रियाम् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुंसि पूरुष-पुरुषौ पुलषो ना नरोऽपि च ।मुनुष्यो मानुषो मर्त्यो मर्तोऽपि बालिशः शिशौ ॥ १ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 रु (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 पि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
आत्मा क्षेत्रज्ञपुरुषौ निदानं त्वादिकारणम् ।निमित्तं कारणं बीजं हेतुरर्थ उपधिवत् ॥ २७६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 प (wrong syllable)
genderपुंmasc.
सर्जश्च क्षारवृक्षस्तु मुष्ककश्च विषापहः ।पुंनागो पुरुषस्तुङ्गः केसरो देववल्लभः ॥ ४९८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मानवा मनुजा मर्त्या मनुष्या मानुषा नराः ।पुरुषाः स्युः पञ्चजनाः पुमांसः पूरुषा नरः ॥ १०३१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 प (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अथात्मा कर्मभुग्देही जीवः पुरुषपुद्गलौ ।अन्तर्यामीश्वरश्चान्तःकरणं तु मनो निगु ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उदीच्यां यक्षहेरम्बौ तौ च पिङ्गगजौ क्रमात् ।प्राच्यां तु रुद्ररेवन्तौ तौ दण्डिपुरुषौ क्रमात् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शतानन्दः शतधृतिः स्वयंभूः सर्वतोमुखः ।परमेष्ठी विश्वरेताः पुरुषो हंसवाहनः ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्वेदजा दंशयूकाद्या नृपश्वाद्या जरायुजाः ।अण्डजाः पक्षिसर्पाद्याः पुमांस्तु पुरुषो वृषः ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्यात्सूक्ष्मकाले परुषं तु रूक्षेचित्रेऽन्यवन्निष्ठुरभाषके च ।स्यात्पूरुषाभः पुरुषो नरे चक्षेत्रज्ञपुंनागकवृक्षयोश्च ॥ ४७ ॥
इन्द्रवज्रा
पुरुषस्तु द्वयोर्मर्त्ये ना तु जन्तौ सशेफके ।पुन्नागवृक्षे द्रुहिणे क्षेत्रज्ञे साङ्ख्यवेदिनि ॥ ११९५ ॥
अनुष्टुप्
पीयूषममृते सप्तदिवसावधिदुग्धके ।पुरुषः सांख्यतत्त्वज्ञे पुन्नागभूरुहात्मनोः ।पौरुषं पुरुषस्यैव प्रभावे कर्मभावयोः ।ऊर्द्धविस्तृत …मारिषी दक्षमातरि ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
पुरुषोऽश्वस्थितौ पुंसि पुंनागे परमात्मनि ।प्रग्राहोऽश्वादिरज्ज्वंशुबन्दिषु प्रग्रहोऽपि च ॥ २१२३ ॥
अनुष्टुप्
पुमांसौ पुरुषात्मानौ मासौ मासनिशाकरौ ।
meaningsपुंस्
पुरुष as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश अण्डीरप्रस्तरौ मणिपाषाणौ संस्तरौ प्रस्तराध्वरौ । अण्डीरौ शक्तपुरुषौ प्रवीरौ सुभटोत्तमौ ॥ Dharaṇikośa 26.1.12
- नानार्थार्णवसंक्षेप करिअङ्गुलित्रे खलीने च करिस्तु पुरुषे गजे । द्वयोः कर्तरि तु त्रि स्यात् कटुस्तु नरि गुग्गुलौ ॥ १६४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.164
- नानार्थार्णवसंक्षेप खरुपिण्याके खरुशब्दस्तु गीतभेदे स्मरे हरे । दर्पे च ना द्वे पुरुषे कश्चिद्दृप्ते तु स त्रिषु ॥ ३१६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.316
- नानार्थार्णवसंक्षेप रण्डन्यग्रोधीसंज्ञकस्तम्बे स्त्री ना तु पुरुषेऽथ नप् । स्वसम्बन्धार्थशून्येऽन्तःकरणे ना तु रङ्गवाक् ॥ १०८८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1088
- नानार्थार्णवसंक्षेप वाश्रवाश्रस्तु पुरुषे शब्दे सङ्घाते च पुमानथ । वाश्रा धेनौ स्त्रियां वातः पुनर्वायौ नरि त्रि तु ॥ १२२७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1227
- नानार्थार्णवसंक्षेप अण्डीरअण्डीरः पुरुषे पुंसि सज्जने मुष्कवत्पशौ । त्रि तु शक्तेऽथाण्डुको ना मुष्के स्याद्द्वे तु टिट्टिभे ॥ १२८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.128
- नानार्थार्णवसंक्षेप एधतुइन्द्रे चन्द्रे तथाध्वर्यौ द्वयोस्तु स्यात् तुरङ्गमे । एधतुस्तु स्त्रियां लक्ष्भ्यां ना त्वग्नौ पुरुषेऽपि च ॥ २९४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.294
- नानार्थार्णवसंक्षेप ललामललामस्त्वस्त्रियां ज्ञेयः प्रभावे पुरुषे नृपे । ध्वजे चिह्ने च पुच्छे च पशुशृङ्गे च भूषणे ॥ १५४६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1546
- नानार्थार्णवसंक्षेप शिखण्डिन्ऋषिभेदे क्वचिच्चापि पुरुषे भारतश्रुते । शिखण्डवति तु त्रि स्याच्छिखरी तु पुमान् गिरौ ॥ १८३५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1835
- नानार्थार्णवसंक्षेप वृधसानवृधसानस्तु पुरुषे मृत्यौ भूमिधनेऽपि च । वेशवारः पिष्टमांसविशेषे चाप्युपस्करे ॥ ११५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.115
- नानार्थार्णवसंक्षेप भट्टारकभट्टारको ना नाट्योक्तौ राज्ञि पूज्ये च पूरुषे । स्त्री तु भट्टारिका ज्ञेया नाट्योक्तावेव मातरि ॥ ४३१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.431
- नानार्थार्णवसंक्षेप तुलापुरुषएकैकस्य त्र्यहं यत् स्यात् तुलायाः पुरुषे तथा । दशनोच्छिष्ट उच्छ्वासे चुम्बने दशनच्छदे ॥ ८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 7.8
- शब्दरत्नावली एधतुएधतुः स्याद्वीतिहोत्रे वर्द्धिते पुरुषे पुमान् । कलितं विदिते चाप्ते गणिते भेदितेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.95
- शब्दरत्नावली पौरुषेयआश्रये सदसि स्थाने प्रसिद्धे च प्रतिश्रयः । हुताशने विष्णुशङ्खे पाञ्चजन्यः समीरितः ॥ पुंसा कृते तद्विकारे पौरुषेयो भवेत्त्रिषु । पुंसि बृन्दे वधे चापि पुरुषस्य पदान्तरे ॥ प्रावृज्जे त्रिषु नीपे ना प्रावृषेण्यो निगद्यते । लाभे सुरालये हर्षे भवेत्पुंसि फलोदयः ॥ परमात्मनि तीर्थे च विहारे च महालयः । अपवर्गे चाधिपत्ये कान्यकुब्जे महोदयः ॥ शुद्धौ तु कायशोधे स्यान्मार्जनीयो भवेत्पुमान् । बलरामे बुधे पुंसि रौहिणेयो भवेदिवृ ॥ कर्कटे मूषिके सर्गे पुंलिङ्गे स्याद्विलेशयः । युद्धेऽप्यायदुत्तरे स्यात्सम्परायः पुमानयम् ॥ पशुपक्षियुधि द्यूते चाह्वाने च समाह्वयः ॥ Śabdaratnāvalī 7.26.57
- शब्दरत्नावली हिण्डीरवर्णसङ्करसम्भूतस्त्रीमहल्लिकयोरपि । हिण्डीरः फनवार्ताकुपुरुषेष्वपि पुंस्ययम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.112
- शब्दरत्नाकर अक्षरअक्षरः पुरुषे ब्रह्मवर्णनिःश्रेयसेऽक्षरम् । आलोकौ दर्शनद्योतावाहवौ समराध्वरौ ॥ २०४३ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2043
- तन्त्राभिधान ममः काली क्लेशितः कालो महाकालो महान्तकः । वैकुण्ठो वसुधा चन्द्रो रविः पुरुषवाचकः ॥ १३५ ॥ Tantrābhidhāna 2.42.135
- वैजयन्ती उत्तरउत्तरं प्रतिवाक्ये स्यादुदीच्ये प्रवरोर्ध्वयोः । स्त्रीलिङ्गत्वे धनुर्लक्ष्म्यां पुरुषे पावके च ना ॥ १८ ॥ Vaijayantī 7.5.18