अन्ध

andhaवि · adj.

In 14 kośas: 16 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 5 as a meaning of another word.

अभिधानचिन्तामणि Abhidhānacintāmaṇi · हेमचन्द्राचार्य मर्त्यकाण्डः Abhidhānacintāmaṇi 3.457 · p. 21

अन्धो गताक्ष उत्पश्य उन्मुखोऽधोमुखस्त्ववाङ् ॥ ४५७ ॥

अनुष्टुप्

अन्धवि गताक्षवि उत्पश्यवि उन्मुखवि अधोमुखवि अवाञ्च्वि

genderविadj.

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्ट Abhidhānacintāmaṇipariśiṣṭa · हेमचन्द्र जलकायः Abhidhānacintāmaṇipariśiṣṭa 4.2.1 · p. 6

जले दिव्यमिरा सेव्यं कृपीटं घृतमङ्कुरः ।विषं पिप्पलपातालमलिलानि च कम्बलम् ॥ १६२ ॥पावनं षड्रसं चापि पल्लूरं तु सितं पयः ।किट्टिमं तदतिक्षारं शालूकं पङ्कगन्धिकम् ॥ १६३ ॥अन्धं तु कलुषं तोयमतिस्वच्छं तु काचिमम् ।

अनुष्टुप्

दिव्यक्ली इरास्त्री सेव्यक्ली कृपीटक्ली घृतक्ली अङ्कुरपुं विषक्ली पिप्पलक्ली पातालक्ली अलिलक्ली कम्बलक्ली पावनक्ली षड्रसक्ली पल्लूरक्ली किट्टिमक्ली शालूकक्ली अन्धक्ली काचिमक्ली

genderक्लीneut.

नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह मनुष्यवर्गः Amarakośa 2.6.61

किलासी सिध्मलोऽन्धोऽदृङ्मूर्च्छाले मूर्तमूर्च्छितौ ॥ ६१ ॥

अनुष्टुप्

किलासिन्वि सिध्मलवि अन्धवि अदृश्वि मूर्च्छालवि मूर्तवि मूर्च्छितवि

genderविadj.doubtful

हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) · हलायुध भूमिकाण्डम् Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 2.609 · p. 68

अन्धो ह्यनेडमूकः स्यादेडो वधिर उच्यते ।जडः कडः स्मृतो मूकः कल्लमूकस्त्ववाक्श्रुतिः ॥ ६०९ ॥

अनुष्टुप्

अन्धवि अनेडमूकवि एडवि वधिरवि जडवि कडवि मूकवि कल्लमूकवि

genderविadj.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव नरादिप्रकाण्डः Kalpadrukośa 1.4.115 · p. 33

कर्णपर्यायशून्यार्थः कल्लो वर्कर इत्यथ ।अन्धः स्यादेडमूकोऽपि दृक्पर्यायविनार्थकः ॥ ११५ ॥

अनुष्टुप्

कल्लवि वर्करवि अन्धवि एडमूकवि

genderविadj.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव समुद्रादिप्रकाण्डः Kalpadrukośa 1.14.28 · p. 346

दोहलं कलुषं चान्धमाविलं तद्विपर्यये ।निर्मलं च त्रिषूत्तानात्पुंस्यगाधजले ह्रदः ॥ २८ ॥

अनुष्टुप्

दोहलवि कलुषवि अन्धवि आविलवि निर्मलवि ह्रदपुं

genderविadj.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ पातालवर्गः Koṣakalpataru 3.1.8 · p. 302

स्यान्नीलपङ्कं दिनकेसरान्ध-ध्वान्तानि तत्संतमसं प्रसारि ।गाढेऽन्धपूर्वं तमसं विहीनेत्वत्रावपूर्वं तमसं प्रदिष्टम् ॥ ८ ॥

इन्द्रवज्रा

नीलपङ्कक्ली दिनकेसरक्ली अन्धक्ली ध्वान्तक्ली संतमसक्ली अन्धतमसक्ली अवतमसक्ली

genderक्लीneut.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ नपुंसकाधिकारः Koṣakalpataru 4.3.1 · p. 106

वृन्दं [श्वा]पदमत्थ(?)दं च विरुदं चाच्छोद-तुन्दाङ्गदंगोर्दं गोद-कुसीद-मेद-कुसिदं तद्वत्ककुत्स्या*तम् ।आनद्धं मुरजादिकेषु तिमिरेऽन्धं वृद्धमप्यद्रिजे-ऽवष्टब्धं च महौषधं निगदितं तुल्यें ऽशकेऽर्धं तथा ॥ १ ॥

शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every linenearly शार्दूलविक्रीडितम्

वृन्दक्ली श्वापदक्ली मत्थदक्ली विरुदक्ली अच्छोदक्ली तुन्दक्ली अङ्गदक्ली गोर्दक्ली गोदक्ली कुसीदक्ली मेदक्ली कुसिदक्ली ककुद्क्ली आनद्धक्ली अन्धक्ली वृद्धक्ली अवष्टब्धक्ली महौषधक्ली अर्धक्ली

genderक्लीneut.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ पुंनपुंसकलिङ्गाधिकारः Koṣakalpataru 4.5.50 · p. 113

श्राद्धो[232b]त्सेध-कबन्ध-सौध-मधु चान्धं चायुधं चौषधंमौनं मानविमानयानपुलिनापीनोदपानासनम् ।उद्यानं नलिनं खलीनखलिनस्थानाभिधानौदन-ब्रह्मप्रेमसमानजानुनिधनप्रस्फोटनं पक्ष्म च ॥ ५० ॥

शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line

genderपुंक्लीm. n.

परमानन्दीयनाममाला Paramānandīyanāmamālā · मकरन्ददास चतुर्थः परिच्छेदः Paramānandīyanāmamālā 4.120 · p. 116

प्रलम्बाण्डो मुष्करः स्यादन्धोत्पश्यगताक्षकाः ।अधोमुखोन्मुखौ चैवोत्पश्यो मुण्डितकेशिनौ ॥ १२० ॥

अनुष्टुप्

प्रलम्बाण्डवि मुष्करवि अन्धवि उत्पश्यवि गताक्षकवि अधोमुखवि उन्मुखवि मुण्डितवि केशिन्वि

genderविadj.

सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि मर्त्यविभागः Suśīlanāmamālā 4.698 · p. 95

गताक्षोऽनेडमूकोऽन्धश्चक्षुर्विकल उच्यते ॥ ६९८ ॥

अनुष्टुप्

गताक्षवि अनेडमूकवि अन्धवि

genderविadj.

सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि अप्कायनामानि Suśīlanāmamālā 5.2.1860 · p. 303

क्षारं जलं किट्टिमं स्यात् शालूकं गन्धयुग्जलम् ।समलन्तु भवेदन्धमतिस्वच्छन्तु काचिमम् ॥ १८६० ॥

अनुष्टुप्

किट्टिमक्ली शालूकक्ली अन्धक्ली काचिमक्ली

genderक्लीneut.

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश सिंहादिवर्गप्रकाशः Śabdaratnāvalī 3.5.248 · p. 99

अथ न्युब्जो रुजा भुनेऽप्यन्धो दृग्नेत्रहीनके ।वृद्धनाभिस्तुन्दिभः स्यात्तुन्दिलोऽत्युच्चनाभिके ॥

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 भु (wrong syllable)

न्युब्जवि अन्धवि वृद्धनाभिवि तुन्दिभवि तुन्दिलवि

genderविadj.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वाचनाचार्यश्रीसाधुसुन्दरगणि द्वितीयः काण्डः Śabdaratnākara 2.39 · p. 180

सन्तमसा-ऽवतमसे अन्धातमसमन्धतः ।तमसं चाऽन्धकारान्धे भूच्छायमनृलिङ्गकम् ॥ ३९ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 म (wrong syllable)

सन्तमसक्ली अवतमसक्ली अन्धातमसक्ली अन्धतमसक्ली अन्धकारपुं अन्धक्ली भूच्छायस्त्रीक्ली

genderक्लीneut.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वामनभट्ट-बाण मनुष्याध्यायः Śabdaratnākara 3.1.1100 · p. 136

अन्धोऽचक्षुरतीसारी यः स एवातिसारकी ।न्युब्जो भुग्नः कुब्जो गडुलः कुकरः कुणिर्जडः स्तब्धः ॥ ११०० ॥

अनुष्टुप्metre not read in every line

अन्धवि अचक्षुस्वि अतिसारकिन्वि न्युब्जवि भुग्नवि कुब्जवि गडुलवि कुकरवि कुणिवि जडवि स्तब्धवि

genderविadj.

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश अर्थवल्लिङ्गाध्यायः Vaijayantī 5.4.13 · p. 202

केकरो वलिरोऽनेडमूकोऽन्धः काण एकदृक् ।एडस्तु वधिरः कण्व एडमूकस्त्ववाक्च्छ्रुतिः ॥ १३ ॥

अनुष्टुप्

केकरवि वलिरवि अनेडमूकवि अन्धवि काणवि एकदृश्वि एडवि वधिरवि कण्ववि एडमूकवि अवाक्छ्रुतिवि

genderविadj.

नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह नानार्थवर्गः Amarakośa 3.3.198

मधु मद्ये पुष्परसे क्षौद्रेऽप्यन्धं तमस्यपि ।

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 पु (wrong syllable)

meaningsतमस्

धरणिकोश Dharaṇikośa · धरणिदास धार्धश्लोकः Dharaṇikośa 18.2.5 · p. 101

राधो वैशाखमासे स्याद्राधा च कृष्णगोपिका ।अन्धो दर्शननिर्मुक्तो जन्तुरन्धं तमो मतम् ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)

meaningsदर्शननिर्मुक्त तमस्

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ धान्ताः Koṣakalpataru 6.20.56 · p. 240

धीरे च सौम्ये बुधिते पराभो-ऽथार्धं समेंऽशे शकले तु पुंसि ।अन्धं तमस्यप्सु विदृक्षु भेद्येबन्धस्तु चेतोरुजि बन्धने च ॥ ५६ ॥

इन्द्रवज्रा

meaningsतमस्अप्विदृश्भेद्य

नानार्थार्णवसंक्षेप Nānārthārṇavasaṃkṣepa · केशवस्वामिन् नानालिङ्गाध्यायः Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.38 · p. 46

पुमांस्तद्वति तु त्रि स्यादन्धं तु तिमिरे नपुम् ।त्रिषु नेत्रविहीनेऽथ स्यादर्धः शकले पुमान् ॥ ३८ ॥

अनुष्टुप्

meaningsतिमिर नेत्रविहीन

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश धान्ताः Śabdaratnāvalī 7.19.2 · p. 231

अन्धं क्लीबमन्धकारे नेत्रहीनेऽपि वाच्यवत् ।आधिर्ना चित्तपीडायां व्यसने बन्धनेऽपि च ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 ब (wrong syllable)

meaningsअन्धकार नेत्रहीन

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश नानालिङ्गाध्यायः Vaijayantī 6.5.6 · p. 230

अर्हन्तौ जिनसम्मान्यावर्वन्तौ हयकुत्सितौ ।अन्धोऽचक्षुस्तमोऽप्यन्धमर्चिर्भाज्वालयोर्न ना ॥ ६ ॥

अनुष्टुप्

meaningsअचक्षुस्तमस्

अन्ध as a meaning in nānārtha verses

नामलिङ्गानुशासनम् अनेडमूकअन्धेऽप्यनेडमूकः स्याट्टङ्कौ दर्पाश्मदारणौ ॥ Amarakośa 3.3.35
धरणिकोश दिव्यचक्षुस्अपभ्रंसस्तु पतने भाषाभेदापशब्दयोः । दिव्यचक्षुः सुगन्धः स्यादन्धो यश्च सुलोचनः ॥ Dharaṇikośa 31.2.24
नानार्थार्णवसंक्षेप अनेलमूकअनेलमूकः स्यादन्धे वक्तुं श्रोतुमशिक्षिते । श्रुतिवर्जित इत्येके शठे चाथौदनादिषु ॥ २ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 7.2
शब्दरत्नावली भूमिस्पृश्जीवितेशः प्राणनाथे यमे विधुविवस्वतोः । नागपाशः स्त्रीकरणे दुर्बुद्धौ वरुणायुधि ॥ पञ्चदशी पौर्णमास्यां अमावस्यातिथावपि । प्रतिष्कशः पुरोगे स्याद्वार्ताहरसहाययोः ॥ परिवेशः सूर्यपार्श्वमण्डले परिवेष्टने । पादपाशी खुतुक्कायां शृङ्खलायामपि स्त्रियाम् ॥ पुरोडाशो हविर्भेदे पिष्टके हुतशेषके । भूमिस्पृक्मानुषे वैश्ये चौरभेदेऽन्धखञ्जयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.30.30
शब्दरत्नावली दिव्यचक्षुस्दिव्यचक्षुः सुनेत्रेऽन्धसुगन्धभेदयोरपि । स्यान्नभश्चमसश्चन्द्रे चित्रापूपेन्द्रजालयोः ॥ कथ्यते हिङ्गुनिर्यासो निम्बे हिङ्गुरसेऽपि च । हिरण्यरेता मिहिरे वीतिहोत्रे हरेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.57