All kośas › Koṣakalpataru

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru

विश्वनाथ · Kośakalpataru of Viśvanātha · Dr. H. D. Sankalia, for the Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Poona 6 · Fascicule I in 1957 A.D. and Fascicule II in 1966 A.D. · Madhukar Mangesh Patkar, K. V. Krishnamurthy Sarma

6,194 verses · 52,591 words tagged · 11,257 marked doubtful (dashed)

पातालकाण्डः · आतङ्कवर्गः (3/3)

उज्ज्वलं विमलं वीध्रं निर्माल्यं निर्मलं शुचि ।अवदातं विशुद्धं च विशदं स्यादनाविलम् ॥ ७२ ॥

3.3.72 · p. 19

अनुष्टुप्

उज्ज्वलवि विमलवि वीध्रवि निर्माल्यवि निर्मलवि शुचिवि अवदातवि विशुद्धवि विशदवि अनाविलवि

निर्णिक्तं शोधितं धौतं स[170b]मूढं क्षालितं तथा ।मृष्टं च पावितं चोक्षं निःशोध्यमनवस्करम् ॥ ७३ ॥

3.3.73 · p. 19

अनुष्टुप्metre not read in every line

निर्णिक्तवि शोधितवि धौतवि समूढवि क्षालितवि मृष्टवि पावितवि चोक्षवि निःशोध्यवि अनवस्करवि

असारं फल्गु सारं तु वरं क्लीबे ध्रुवं क्वचित् ।शून्यं शुन्यं रिक्तकं च वशिकं तुच्छमित्यपि ॥ ७४ ॥

3.3.74 · p. 19

अनुष्टुप्

असारवि फल्गुवि सारक्ली वरवि ध्रुववि शून्यवि शुन्यवि रिक्तकवि वशिकवि तुच्छवि

तलिनं चाथ मोघं स्यादन्तर्गडु निरर्थकम् ।निष्प्रयोजन-वन्ध्ये च निष्फलं च मुधाव्ययम् ।प्रभूतं प्रचुरं प्राज्यमदभ्रं बहुलं बहु ॥ ७५ ॥

3.3.75 · p. 19

अनुष्टुप्

तलिनवि मोघवि अन्तर्गडुवि निरर्थकवि निष्प्रयोजनवि वन्ध्यवि निष्फलवि मुधाअ प्रभूतवि प्रचुरवि प्राज्यवि अदभ्रवि बहुलवि बहुवि

पुरुहं पुरु च स्फारं स्फिरं भूरि च पुष्कलम् ॥ ७५ ॥

3.3.75 · p. 19

पुरुहवि पुरुवि स्फारवि स्फिरवि भूरिवि पुष्कलवि

बहोः स्फिरस्यातिशये बहुलस्य यथाक्रमम् ।भूयिष्ठ-भूयसी स्फेष्ठ-स्फेयसी च प्रकीर्तितः ॥ ७६ ॥

3.3.76 · p. 19

अनुष्टुप्

भूयिष्ठवि भूयस्वि स्फेष्ठवि स्फेयस्वि

बंहिष्ठं चापि बंहीयो भावे भूमा न च स्त्रियाम् ।स्फेमा च बंहिमा चाथ स्तोकमल्पं कृशं तनु ॥ ७६ ॥

3.3.76 · p. 19

अनुष्टुप्

बंहिष्ठवि बंहीयस्वि भूमन्पुं स्फेमन्पुं बंहिमन्पुं स्तोकवि अल्पवि कृशवि तनुवि

दभ्राणू तलिनं तुच्छं क्षुल्लकं क्षुद्रकं दरम् ।सूक्ष्मं श्लक्ष्णं पेलवं च लव-लेश-कणा नरि ॥ ७७ ॥

3.3.77 · p. 19

अनुष्टुप्

दभ्रवि अणुवि तलिनवि तुच्छवि क्षुल्लकवि क्षुद्रकवि दरवि सूक्ष्मवि श्लक्ष्णवि पेलववि लवपुं लेशपुं कणपुं

त्रुटिस्तुटिश्च मात्रा स्त्री ह्रस्वं तु लघु संस्मृतम् ।अत्यल्पेऽल्पिष्ठमल्पीयः कनीयोऽणीय इत्यपि ॥ ७८ ॥

3.3.78 · p. 19

अनुष्टुप्

त्रुटिस्त्री तुटिस्त्री मात्रास्त्री ह्रस्ववि लघुवि अल्पिष्ठवि अल्पीयस्वि कनीयस्वि अणीयस्वि

कणीयश्च तनीयश्च लघीयस्तु[171a] लघिष्ठवत् ।ह्रसिष्ठं च ह्रसीयश्च [ ह्रस्व ] स्यातिशये भवेत् ॥ ७९ ॥

3.3.79 · p. 20

अनुष्टुप्metre not read in every line

कणीयस्वि तनीयस्वि लघीयस्वि लघिष्ठवि ह्रसिष्ठवि ह्रसीयस्वि

क्रशिमा तनिमा भावे तानवं तनुता तथा ।लघिमा ह्रसिमा पुंसि लाघवं लघुता स्त्रियाम् ॥ ८० ॥

3.3.80 · p. 20

अनुष्टुप्

क्रशिमन्पुं तनिमन्पुं तानवक्ली तनुतास्त्री लघिमन्पुं ह्रसिमन्पुं लाघवक्ली लघुतास्त्री

करालमायतं दीर्घं तुङ्गमुन्नतमुद्धुरम् ।उच्च-प्रांशूच्छ्रितोदग्राण्यथ दीर्घातिशायने ॥ ८१ ॥

3.3.81 · p. 20

अनुष्टुप्

करालवि आयतवि दीर्घवि तुङ्गवि उन्नतवि उद्धुरवि उच्चवि प्रांशुवि उच्छ्रितवि उदग्रवि

द्राघीयः कथितं चापि द्राघिष्ठं च समार्थकम् ।द्राघिमा दीर्घता दैर्घ्यं क्रमाल्लिङ्गत्रये मताः ॥ ८२ ॥

3.3.82 · p. 20

अनुष्टुप्

द्राघीयस्वि द्राघिष्ठवि द्राघिमन्पुं दीर्घतास्त्री दैर्घ्यक्ली

ह्रस्वयल्लँघयन्द्राघयंश्च तत्तत्कराः स्मृताः ।खर्वं कुब्जं वामनं च न्यङ् नीचं मन्थरं तथा ॥ ८३ ॥

3.3.83 · p. 20

metre not recognised

ह्रस्वयत्वि लघयत्वि द्राघयत्वि खर्ववि कुब्जवि वामनवि न्यञ्च्वि नीचवि मन्थरवि

अधोमुखमवाग्रं स्यादुभे चावनतानतम् ।विशङ्कटं विशालं स्याद्विकटं पृथुलं पृथु ॥ ८४ ॥

3.3.84 · p. 20

अनुष्टुप्

अधोमुखवि अवाग्रवि अवनतवि आनतवि विशङ्कटवि विशालवि विकटवि पृथुलवि पृथुवि

उरु व्यूढं च विपुलं स्फारं गुरु ततं बृहत् ।महद्बहु च विस्तीर्णं वरीयस्तु वरिष्ठवत् ॥ ८५ ॥

3.3.85 · p. 20

अनुष्टुप्

उरुवि व्यूढवि विपुलवि स्फारवि गुरुवि ततवि बृहत्वि महत्वि बहुवि विस्तीर्णवि वरीयस्वि वरिष्ठवि

गरिष्ठं च गरीयश्च प्रथीयश्च प्रथिष्ठवत् ।वरिमा गरिमा भावे प्रथिमा पितृलिङ्गकः ॥ ८६ ॥

3.3.86 · p. 20

अनुष्टुप्

गरिष्ठवि गरीयस्वि प्रथीयस्वि प्रथिष्ठवि वरिमन्पुं गरिमन्पुं प्रथिमन्पुं

गरयन्प्रथयंश्च स्याद्वरयन्पृथुकारकः ।उच्चावचं नैकभेदं बन्धूरं ब[171b]न्धुरं समे ॥ ८७ ॥

3.3.87 · p. 20

अनुष्टुप्metre not read in every line

गरयत्वि प्रथयत्वि वरयत्वि उच्चावचवि नैकभेदवि बन्धूरवि बन्धुरवि

यदुन्नतं चानतं स्याद्विषमं स्थपुटं भवेत् ।वृत्तं तु वर्तुलं प्रोक्तं निस्तलं परिमण्डलम् ॥ ८८ ॥

3.3.88 · p. 20

अनुष्टुप्

विषमवि स्थपुटवि वृत्तवि वर्तुलवि निस्तलवि परिमण्डलवि

वक्रं तु कुटिलं भुग्नं कुटिलं कुञ्चितं नतम् ।आविद्धाराल-जिह्मोर्मिमद्-वङ्क-वृजिनानि च ॥ ८९ ॥

3.3.89 · p. 20

अनुष्टुप्

वक्रवि कुटिलवि भुग्नवि कुञ्चितवि नतवि आविद्धवि अरालवि जिह्मवि ऊर्मिमत्वि वङ्कवि वृजिनवि

भङ्गुरं वेल्लितं जैह्म्यं भावे कौटिल्यमित्यपि ।ऋजावजिह्म-प्रगुण-सरलाः परिकीर्तिताः ॥ ९० ॥

3.3.90 · p. 21

अनुष्टुप्

भङ्गुरवि वेल्लितवि जैह्म्यक्ली कौटिल्यक्ली अजिह्मवि प्रगुणवि सरलवि

ऋजिष्ठश्च ऋजीयांश्च ऋजोः स्यादतिशायने ।ऋजिमा त्वार्जवं भावे तत्रैव ऋजुता स्त्रियाम् ॥ ९१ ॥

3.3.91 · p. 21

अनुष्टुप्

ऋजिष्ठवि ऋजीयस्वि ऋजिमन्पुं आर्जवक्ली ऋजुतास्त्री

आकुलः स्यादप्रगुणो व्यस्तो लुभित इत्यपि ।विमोहितो लुभितवान्भावे त्वाकुलता स्त्रियाम् ॥

3.3.263 · p. 21

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 द (wrong syllable)

आकुलवि अप्रगुणवि व्यस्तवि लुभितवि विमोहितवि लुभितवत्वि आकुलतास्त्री

अशेष-निःशेष-समस्त-सर्वेकृत्स्नाखिलाखण्ड-समग्र-विश्वे ।अन्यून-पूर्णे सकलं समं चन्यक्षं तथाक्ष्णे( ? )न्निखिलं सिमं च ॥ ९२ ॥

3.3.92 · p. 21

उपजातिः

अशेषवि निःशेषवि समस्तवि सर्ववि कृत्स्नवि अखिलवि अखण्डवि समग्रवि विश्ववि अन्यूनवि पूर्णवि सकलवि समवि न्यक्षवि अक्ष्णवि निखिलवि सिमवि

द्वयोरेकस्य निर्द्धारप्रश्नार्थे कतरद्भवेत् ।कतमत्तु बहूनां चेत्कस्तु प्रश्नार्थको भवेत् ॥ ९३ ॥

3.3.93 · p. 21

अनुष्टुप्

कतरवि कतमवि किम्वि

निर्द्धारे स्वप्रकृत्यर्थवाचका यतरादयः ।त्वत्त्वमन्य[172a]च्चान्यतरदितरत्परमित्यपि ।एकं भिन्नं समार्थं स्यादैक्यभावे विनिर्दिशेत् ।परस्परस्तथान्योन्य इतरेतर इत्यपि ।कर्मणो व्यतिहारे स्यान्मिथ इत्यव्ययं तथा ॥ ९५ ॥

3.3.95 · p. 21

अनुष्टुप्metre not read in every line

यतरवि त्वत्वि त्ववि अन्यवि अन्यतरवि इतरवि परवि एकवि भिन्नवि परस्परवि अन्योन्यवि इतरेतरवि मिथस्अ

स्त्रीषण्ढे तु विशेष्ये स्यादन्योन्यां च परस्पराम् ।तथेतरेतरां सर्वविभक्तिषु विकल्पतः ॥ ९६ ॥ ९४ ॥

3.3.96 · p. 21

अनुष्टुप्

अन्योन्याम्अ परस्पराम्अ इतरेतराम्अ

पुंस्यादि-पूर्व-पौरस्त्य-प्रथमे चाद्य आदिमः ।अग्रं च मध्यमीयं तु मध्यमं माध्यमं तथा ॥ ९५ ॥

3.3.95 · p. 21

अनुष्टुप्

आदिपुं पूर्ववि पौरस्त्यवि प्रथमवि आद्यवि आदिमवि अग्रक्ली मध्यमीयवि मध्यमवि माध्यमवि

माध्यंदिनमथान्तोऽस्त्री जघन्यमवरान्तिमे ।पश्चिमापर-पाश्चात्त्याः पश्चात्तु चरमेऽव्ययम् ॥ ९६ ॥

3.3.96 · p. 21

अनुष्टुप्

माध्यंदिनवि अन्तपुंक्ली जघन्यवि अवरवि अन्तिमवि पश्चिमवि अपरवि पाश्चात्त्यवि पश्चात्अ चरमवि

उदीच्य उत्तरोऽनूर्ध्वस्त्वधरो विनिगद्यते ।अन्तरः परिधानीयस्त्य-इदौ बुद्धिगब्रुवौ ॥ ९७ ॥

3.3.97 · p. 21

अनुष्टुप्

उदीच्यवि उत्तरवि अनूर्ध्ववि अधरवि अन्तरवि परिधानीयवि त्यद्वि इदम्वि

यच्छब्दो विप्रकृष्टार्थेऽथेदमेतददोऽपि च ।बुद्धिस्थसंनिकृष्टार्थेऽथैकाकी ह्येक एककः ॥ ९८ ॥

3.3.98 · p. 22

अनुष्टुप्

यद्वि इदम्वि एतद्वि अदस्वि एकाकिन्वि एकवि एककवि

असहायो भवद्युष्मच्छब्दौ संबोध्यवाचकौ ।अस्मत्संबोधकार्थः स्यादस्मीत्यव्ययमत्र च ॥ २०० ॥

3.3.200 · p. 22

अनुष्टुप्

असहायवि भवत्वि युष्मद्वि अस्मद्वि अस्मिअ

सर्वाः स्युः सर्वसंज्ञा ये प्रियसर्वाः प्रिया[172b]खिलाः ।घनं निरन्तरं सान्द्रं नीरन्ध्रं बहलं दृढम् ॥ १ ॥

3.3.1 · p. 22

अनुष्टुप्metre not read in every line

सर्ववि घनवि निरन्तरवि सान्द्रवि नीरन्ध्रवि बहलवि दृढवि

निबिडं निबिरीसं च गाढं चाविरलं च तत् ।द्रढिष्ठं तु द्रढीयः स्याद्दार्ढ्यं तु द्रढिमा नरि ॥ २ ॥

3.3.2 · p. 22

अनुष्टुप्

निबिडवि निबिरीसवि गाढवि अविरलवि द्रढिष्ठवि द्रढीयस्वि दार्ढ्यक्ली द्रढिमन्पुं

विरलं पेलवं तच्च द्रवं( ? )तनु च संस्मृतम् ।नवं नवीनं नूत्नं च प्रत्यग्रं नव्य-नूतने ॥ ३ ॥

3.3.3 · p. 22

अनुष्टुप्

विरलवि पेलववि द्रववि तनुवि नववि नवीनवि नूत्नवि प्रत्यग्रवि नव्यवि नूतनवि

अयातयामं सद्यस्कं तरुणाभिनवे समे ।पुराणं प्रतनं प्रत्नं जरज्जीर्णं पुरातनम् ॥ ४ ॥

3.3.4 · p. 22

अनुष्टुप्

अयातयामवि सद्यस्कवि तरुणवि अभिनववि पुराणवि प्रतनवि प्रत्नवि जरत्वि जीर्णवि पुरातनवि

चिरंतनं यातयामं तत्पटच्चरमित्यपि ।अवशिष्टं च[शिष्टं]च तथोर्वरितमित्यपि ।अधिकं त्वतिरिक्तं स्यादूनं न्यूनं च हीनवत् ॥ ५ ॥

3.3.5 · p. 22

अनुष्टुप्metre not read in every line

चिरंतनवि यातयामवि पटच्चरवि अवशिष्टवि शिष्ठवि उर्वरितवि अधिकवि अतिरिक्तवि ऊनवि न्यूनवि हीनवि

समीपं सनीडं सवेशं सदेशंतथाभ्यर्णमभ्याशमभ्यासमुक्तम् ।समर्यादमासन्नमभ्यग्रमस्मिं-स्त[था]संनिकृष्टं भवेदन्तिकं च ॥ ६ ॥

3.3.6 · p. 22

भुजङ्गप्रयातम्

समीपक्ली सनीडक्ली सवेशक्ली सदेशक्ली अभ्यर्णक्ली अभ्याशक्ली अभ्यासक्ली समर्यादक्ली आसन्नक्ली अभ्यग्रक्ली संनिकृष्टक्ली अन्तिकक्ली

निकटं सविधमुपान्तं तथोपकण्ठं च संनिधानं च ।पार्श्वं च संनिकर्षः पुंसि तथा संनिधिश्चात्र ॥ ७१ ॥

3.3.71 · p. 22

आर्या

निकटक्ली सविधक्ली उपान्तक्ली उपकण्ठक्ली संनिधानक्ली पार्श्वक्ली संनिकर्षपुं संनिधिपुं

अविदूरं च नेदिष्ठं नेदीयोऽत्यन्तमन्तिकम् ।भवेदङ्गुलिषङ्गं तत्सक्तमङ्गुलिभिर्हि यत् ॥ ८ ॥

3.3.8 · p. 22

अनुष्टुप्

अविदूरक्ली नेदिष्ठक्ली नेदीयस्क्ली अत्यन्तक्ली अन्तिकक्ली अङ्गुलिषङ्गवि

अनन्तरं स्यादपटान्तरं चसंसक्तमत्रा[173a]व्यवधानलग्ने ।स्याद्विप्रकृष्टं च परं च दूरंदवीय उक्तं च दविष्ठतुल्यम् ॥ ९ ॥

3.3.9 · p. 23

उपजातिःmetre not read in every line

अनन्तरवि अपटान्तरवि संसक्तवि विप्रकृष्टवि परवि दूरवि दवीयस्वि दविष्ठवि

स्याद्दूरान्तिकयोर्भावे दविमा नेदिमा क्रमात् ।स्फुटं स्पष्टं प्रकाशं च प्रकटं व्यक्तमुल्बणम् ॥ १० ॥

3.3.10 · p. 23

अनुष्टुप्

दविमन्पुं नेदिमन्पुं स्फुटवि स्पष्टवि प्रकाशवि प्रकटवि व्यक्तवि उल्बणवि

उद्धतं चोत्कटं च स्यादुद्रिक्तं स्पाशितं च तत् ।आविष्कृतं प्रकटितं दर्शितं च प्रकाशितम् ॥ ११ ॥

3.3.11 · p. 23

अनुष्टुप्

उद्धतवि उत्कटवि उद्रिक्तवि स्पाशितवि आविष्कृतवि प्रकटितवि दर्शितवि प्रकाशितवि

आवृतं संवृतं छन्नं संवीतमपवारितम् ।पिहितं स्थगितं चापिहितमन्तर्हितं तथा ॥ ११ ॥

3.3.11 · p. 23

अनुष्टुप्

आवृतवि संवृतवि छन्नवि संवीतवि अपवारितवि पिहितवि स्थगितवि अपिहितवि अन्तर्हितवि

तिरोहितं गूहितं च रुद्धमाच्छादितं च तत् ।अवकी[लित?]मुत्तालमुच्चण्डमवलम्बितम् ।अनश्वरं तु शाश्वतं सनातनं सदातनंध्रुवं च नित्यमक्षयं स्थिरं त्वकम्पमुच्यते ॥

3.3.285 · p. 23

अनुष्टुप्two metres in one verse

तिरोहितवि गूहितवि रुद्धवि आच्छादितवि अवकीलितवि उत्तालवि उच्चण्डवि अवलम्बितवि अनश्वरवि शाश्वतवि सनातनवि सदातनवि ध्रुववि नित्यवि अक्षयवि स्थिरवि अकम्पवि

स्थाणुः स्थिरतरः स्थेयान्स्थविष्ठश्च निगद्यते ।स्थेमा तु स्थिरभावे स्यात्स्थापकः स्थैर्यकारकः ॥ १२ ॥

3.3.12 · p. 23

अनुष्टुप्

स्थाणुवि स्थिरतरवि स्थेयस्वि स्थविष्ठवि स्थेमन्पुं स्थापकवि स्थैर्यकारकवि

एकरूपतया कालव्यापी कूटस्थ उच्यते ।जङ्गमान्यत्स्थावरं स्याज्जङ्गमं तु त्रसं चरम् ॥ १३ ॥

3.3.13 · p. 23

अनुष्टुप्

कूटस्थवि स्थावरवि जङ्गमवि त्रसवि चरवि

चराचरं च[रि]ष्णु स्यादिङ्गं जगदपि स्मृतम् ।चपलं[173b] तरलं लोलं चञ्चलं [च] चलाचलम् ॥ १४ ॥

3.3.14 · p. 23

अनुष्टुप्metre not read in every line

चराचरवि चरिष्णुवि इङ्गवि जगत्वि चपलवि तरलवि लोलवि चञ्चलवि चलाचलवि

चलनं चञ्चलं कम्प्रं कम्पनं चटुलास्थिरे ।एजनं वेपनं वेपि पारिप्लव-परिप्लवे ॥ १५ ॥

3.3.15 · p. 23

अनुष्टुप्

चलनवि चञ्चलवि कम्प्रवि कम्पनवि चटुलवि अस्थिरवि एजनवि वेपनवि वेपिन्वि पारिप्लववि परिप्लववि

ईषत्करं तु सुकरं दुष्करं दुर्विधं च तत् ।दुष्प्रापं दुर्लभं तुल्ये सुप्रापं सुलभं समे ॥ १६ ॥

3.3.16 · p. 24

अनुष्टुप्

ईषत्करवि सुकरवि दुष्करवि दुर्विधवि दुष्प्रापवि दुर्लभवि सुप्रापवि सुलभवि

स्याद्दुराढ्यंभवं च्व्यर्थे दुराढ्यंकरमित्यपि ।ईषदाढ्यंकरं तु स्यात्तथा स्वाढ्यंकरं भवेत् ॥ १७ ॥

3.3.17 · p. 24

अनुष्टुप्

दुराढ्यंभववि दुराढ्यंकरवि ईषदाढ्यंकरवि स्वाढ्यंकरवि

उपस्थितं तूपनतमुपसंपन्नमित्यपि ।संहतं दृढसंधि स्याच्छ्लथं तु शिथिलं मतम् ॥ १६ ॥

3.3.16 · p. 24

अनुष्टुप्

उपस्थितवि उपनतवि उपसंपन्नवि संहतवि दृढसंधिवि श्लथवि शिथिलवि

मूर्तिमत्तु भवेन्मूर्तं प्रवृद्धं प्रौढमेधितम् ।अन्वगन्वक्षमनुगेऽनुपदं क्लीबमव्ययम् ॥ १७ ॥

3.3.17 · p. 24

अनुष्टुप्

मूर्तिमत्वि मूर्तवि प्रवृद्धवि प्रौढवि एधितवि अन्वक्अ अन्वक्षवि अनुपदअ

एकतानोऽ[न]न्यवृत्तिरेकाग्रैकायनावपि ।अप्येकसर्ग ऐकाग्रोऽप्येकायनगतोऽपि सः ॥ १८ ॥

3.3.18 · p. 24

अनुष्टुप्

एकतानवि अनन्यवृत्तिवि एकाग्रवि एकायनवि एकसर्गवि ऐकाग्रवि एकायनगतवि

निरर्गलं त्वबाधं स्यादुद्दामोच्छृङ्खले अपि ।अयन्त्रितानङ्कुशे चानुकूलं त्वनुलोमवत् ॥ १९ ॥

3.3.19 · p. 24

अनुष्टुप्

निरर्गलवि अबाधवि उद्दामवि उच्छृङ्खलवि अयन्त्रितवि अनङ्कुशवि अनुकूलवि अनुलोमवि

प्रसव्यं प्रतिकूलं स्यात्प्रतिलोममपष्ठुरम् ।विलोममपसव्यं च प्रतीपं वाममित्य[174a]पि ॥ २० ॥

3.3.20 · p. 24

अनुष्टुप्metre not read in every line

प्रसव्यवि प्रतिकूलवि प्रतिलोमवि अपष्ठुरवि विलोमवि अपसव्यवि प्रतीपवि वामवि

अपष्ठ्वव्ययमत्राथ सव्यं स्याद्वाममङ्गकम् ।दक्षिणं त्वपसव्यं स्यात्संबाधः पुंसि संकटम् ॥ २१ ॥

3.3.21 · p. 24

अनुष्टुप्

अपष्ठुअ सव्यवि वामवि दक्षिणवि अपसव्यवि संबाधपुं संकटक्ली

विसंष्ठुलं संकुचितं कलिलं गहनं समे ।करम्बः कबरो मिश्रः संपृक्तः खचितश्च सः ॥ २२ ॥

3.3.22 · p. 24

अनुष्टुप्

विसंष्ठुलवि संकुचितवि कलिलवि गहनवि करम्बवि कबरवि मिश्रवि संपृक्तवि खचितवि

संकीर्णं कीर्णमाकीर्णमाकुलं च प्रकीर्णवत् ।पूनं विनष्टमाबर्हितं तून्मूलितमुद्धृतम् ॥ २३ ॥

3.3.23 · p. 24

अनुष्टुप्

संकीर्णवि कीर्णवि आकीर्णवि आकुलवि प्रकीर्णवि पूनवि विनष्टवि आबर्हितवि उन्मूलितवि उद्धृतवि

उत्पाटितमथ च्छिन्नं छितं छातं च खण्डितम् ।दातं दितं च त्रुटितं छेदितं वृक्णमित्यपि ॥ २४ ॥

3.3.24 · p. 24

अनुष्टुप्

उत्पाटितवि छिन्नवि छितवि छातवि खण्डितवि दातवि दितवि त्रुटितवि छेदितवि वृक्णवि

कृत्तं चावर्जितं तु स्याद्यत्करादिभिरानतम् ।अवदीर्णं विलीनं स्याद् द्रुतं विद्रुतमित्यपि ॥ २५ ॥

3.3.25 · p. 25

अनुष्टुप्

कृत्तवि अवर्जितवि अवदीर्णवि विलीनवि द्रुतवि विद्रुतवि

अभिश्यानं चाभिशीनं शीनं प्रस्तीममित्यपि ।प्रस्तीतं च द्रवद्रव्यकठिनीभाव ईरितम् ॥ २६ ॥

3.3.26 · p. 25

अनुष्टुप्

अभिश्यानवि अभिशीनवि शीनवि प्रस्तीमवि प्रस्तीतवि

व्युष्टं विवर्तितं वृत्तं वृतं चावृत्तमित्यपि ।निष्पन्नं सिद्ध निर्वृत्ते संपन्नं राद्धमित्यपि ॥ २७ ॥

3.3.27 · p. 25

अनुष्टुप्

व्युष्टवि विवर्तितवि वृत्तवि वृतवि आवृत्तवि निष्पन्नवि सिद्धवि निर्वृत्तवि संपन्नवि राद्धवि

ग्रन्थितं ग्रथितं दृब्धं गुम्फितं संदितं च तत् ।संगूढं स्यात्संकलितं विसृतं विस्तृतं ततम् ॥ २८ ॥

3.3.28 · p. 25

अनुष्टुप्

ग्रन्थितवि ग्रथितवि दृब्धवि गुम्फितवि संदितवि संगूढवि संकलितवि विसृतवि विस्तृतवि ततवि

अ[174b]न्तर्गतं विस्मृतं स्यात्प्राप्त-प्रणिहिते समे ।प्रेङ्खोलितं प्रेङ्खितं च धुतं धूतं च कम्पितम् ॥ २९ ॥

3.3.29 · p. 25

metre not recognisednearly अनुष्टुप्

अन्तर्गतवि विस्मृतवि प्राप्तवि प्रणिहितवि प्रेङ्खोलितवि प्रेङ्खितवि धुतवि धूतवि कम्पितवि

आन्दोलितं तरलितं लुलितं वेल्लितं तथा ।न्यञ्चितं स्यादधः क्षिप्त[मूर्ध्वक्षिप्त]मुदञ्चितम् ॥ ३० ॥

3.3.30 · p. 25

अनुष्टुप्

आन्दोलितवि तरलितवि लुलितवि वेल्लितवि न्यञ्चितवि उदञ्चितवि

परिक्षिप्तं वलयितं निवीतं परिवेष्टितम् ।निवृतं स्यात्संवलितं वलितं च समार्थकम् ।परिष्कृतं परीतं च त्यक्तं तूत्सृ[ष्ट]मुज्झितम् ॥ ३१ ॥

3.3.31 · p. 25

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 त्सं (wrong syllable)

परिक्षिप्तवि वलयितवि निवीतवि परिवेष्टितवि निवृतवि संवलितवि वलितवि परिष्कृतवि परीतवि त्यक्तवि उत्सृष्टवि उज्झितवि

धूतं हीनं विधूतं च मुक्तं हापितमित्यपि ।करम्बितं तूत्खचितमाच्छिन्नं तु बलाद्धृतम् ॥ ३२ ॥

3.3.32 · p. 25

अनुष्टुप्

धूतवि हीनवि विधूतवि मुक्तवि हापितवि करम्बितवि उत्खचितवि आछिन्नवि

प्रतारितं वञ्चितं स्यादतिसंहितमित्यपि ।नुन्न-नुत्तास्त-निष्ठ्यूताविद्ध-क्षिप्तेरिताः समाः ॥ ३३ ॥

3.3.33 · p. 25

अनुष्टुप्

प्रतारितवि वञ्चितवि अतिसंहितवि नुन्नवि नुत्तवि अस्तवि निष्ठ्यूतवि आविद्धवि क्षिप्तवि ईरितवि

मुषितं मूषितं च स्यात्स्तेनितं चोरितं च तत् ।प्रवृद्धं प्रसृतं स्फीतं न्यस्तं निहितमाहितम् ॥ ३४ ॥

3.3.34 · p. 25

अनुष्टुप्

मुषितवि मूषितवि स्तेनितवि चोरितवि प्रवृद्धवि प्रसृतवि स्फीतवि न्यस्तवि निहितवि आहितवि

निसृष्टं स्थापितं चाथ पिण्डितं गुणिताहते ।पुष्टे निदिग्धोपचिते[पू]षितं छुरितं पुनः ।लिप्तं दिग्धं चाभ्रलिप्ती त्वेकदेशेन तादृशी ॥ ३५ ॥

3.3.35 · p. 25

अनुष्टुप्metre not read in every line

निसृष्टवि स्थापितवि पिण्डितवि गुणितवि आहतवि पुष्टवि निदिग्धवि उपचितवि पूषितवि छुरितवि लिप्तवि दिग्धवि अभ्रलिप्तीस्त्री

रूषितं गुण्डितं च स्याद् गुठितं च समार्थकम् ॥ ३६ ॥

3.3.36 · p. 26

रूषितवि गुण्डितवि गुठितवि

गूढं गु[175a]प्तं तेजितं तु निशातं निशितं शितम् ।क्ष्णुतं शातं कुण्ठितं तु कुण्ठं च स्यादतेजितम् ॥ ३७ ॥

3.3.37 · p. 26

metre not recognised

गूढवि गुप्तवि तेजितवि निशातवि निशितवि शितवि क्ष्णुतवि शातवि कुण्ठितवि कुण्ठवि

शिक्ये धृतं काचितं स्याच्छिक्यितं चोद्धृतं पुनः ।समुदक्तं च निःसारितं च निष्काशितं च तत् ॥ ३८ ॥

3.3.38 · p. 26

अनुष्टुप्

काचितवि शिक्यितवि उद्धृतवि समुदक्तवि निःसारितवि निष्काशितवि

रुग्णं भुग्नं च वङ्क्यं च पक्वं नाशोन्मुखं समे ।निष्पक्वं क्वथितं पाके क्षीराज्यहविषी शृतम् ॥ ३५ ॥

3.3.35 · p. 26

अनुष्टुप्

रुग्णवि भुग्णवि वङ्क्यवि पक्ववि निष्पक्ववि क्वथितवि शृतवि

श्राणं तु श्रपितं चान्यत्संयोजितमुपाहितम् ।आरोपितं च मिलितं ध्मातं तु धमितं समम् ॥ ४० ॥

3.3.40 · p. 26

अनुष्टुप्

श्राणवि श्रपितवि संयोजितवि उपाहितवि आरोपितवि मिलितवि ध्मातवि धमितवि

घ्राणं घ्रातं निष्कुषितं पुनर्निष्कुषितवत् समम् ।अवकीर्णं त्ववध्वस्तमपध्वस्तं विचूर्णितम् ॥ ४० ॥

3.3.40 · p. 26

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्

घ्राणवि घ्रातवि निष्कुषितवि अवकीर्णवि अवध्वस्तवि अपध्वस्तवि विचूर्णितवि

छिद्रितं वेधितं विद्धं तष्ट-त्वष्टे तनूकृते ।पाटितं दारितं भिन्नं भेदितं तु समार्थकम् ॥ ४१ ॥

3.3.41 · p. 26

अनुष्टुप्

छिद्रितवि वेधितवि विद्धवि तष्टवि त्वष्टवि पाटितवि दारितवि भिन्नवि भेदितवि

भिन्नकं त्वेकदेशे तदूतं तु प्रोतमुच्यते ।दान्तं तु दमितं तुल्ये क्षुभितं तु विलोडिते ।ऊतं स्यूतमुतं चेति त्रितयं तन्तुसंतते ॥ ४२ ॥

3.3.42 · p. 26

अनुष्टुप्

भिन्नकवि ऊतवि प्रोतवि दान्तवि दमितवि क्षुभितवि विलोडितवि स्यूतवि उतवि

पन्नं पतितं गलितं स्रस्तं ध्वस्तं च्युतं भ्रष्टम् ।स्कन्नं स्यन्नं तु भवेत्स्रुतं स्नुतं तत्र[175b]रीणं च ॥ ४३ ॥

3.3.43 · p. 26

metre not recognised

पन्नवि पतितवि गलितवि स्रस्तवि ध्वस्तवि च्युतवि भ्रष्टवि स्कन्नवि स्यन्नवि स्रुतवि स्नुतवि रीणवि

आर्द्रं सार्द्रं क्लिन्नं तिमितं स्तिमितं समुन्नमुत्तं च ।ज्ञप्तं ज्ञपितं शान्तं शमितं क्षान्तं तु मर्षितं सोढम् ॥ ४४ ॥

3.3.44 · p. 26

गीतिः

आर्द्रवि सार्द्रवि क्लिन्नवि तिमितवि स्तिमितवि समुन्नवि उत्तवि ज्ञप्तवि ज्ञपितवि शान्तवि शमितवि क्षान्तवि मर्षितवि सोढवि

पूर्णं तु पूरितं स्याद्भरितं निचितं तथोभितं व्याप्तम् ।आचितमप्याच्छन्नं स्यात्पुनरुद्वान्तमुद्गतं तुल्यम् ॥ ४५ ॥

3.3.45 · p. 26

गीतिः

पूर्णवि पूरितवि भरितवि निचितवि उभितवि व्याप्तवि आचितवि आछन्नवि उद्वान्तवि उद्गतवि

अस्तमितो निर्वाणो निर्वातः स्याद्गते वाते ।दस्तं दासितमुदितं प्रार्थितमर्दितं च तत्तुल्ये ॥ ४६ ॥

3.3.46 · p. 27

उपगीतिःmetre not read in every line

अस्तमितवि निर्वाणवि निर्वातवि दस्तवि दासितवि उदितवि प्रार्थितवि अर्दितवि

संघुषितं संघुष्टं स्वनितं ध्वनितं तथा स्वान्तम् ।आस्वनितमुक्तमुदितं व्याहृतमाख्यातमीरितं गदितम् ॥ ४७ ॥

3.3.47 · p. 27

उद्गीतिः

संघुषितवि संघुष्टवि स्वनितवि ध्वनितवि स्वान्तवि आस्वनितवि उक्तवि उदितवि व्याहृतवि आख्यातवि ईरितवि गदितवि

लपितं भणितं कथितं जल्पित-रणिते तथाभिहितम् ।बुद्धं बुधितं विदितं मनितं प्रतिपन्नमवसितावगते ॥ ४८ ॥

3.3.48 · p. 27

उद्गीतिः

लपितवि भणितवि कथितवि जल्पितवि रणितवि अभिहितवि बुद्धवि बुधितवि विदितवि मनितवि प्रतिपन्नवि अवसितवि अवगतवि

कलितं ज्ञातं चाथ प्राप्यं गम्यं समासाद्यम् ।पाक्यं स्यात्पचनीयं त्ववश्यपाच्यं त्ववश्यपाकार्हे ॥ ४९ ॥

3.3.49 · p. 27

उद्गीतिः

कलितवि ज्ञातवि प्राप्यवि गम्यवि समासाद्यवि पाक्यवि पचनीयवि अवश्यपाच्यवि

वृष्यं वर्ष्यं शस्यं शस्यं मृज्यं तु मार्ग्यं स्यात् ।मृग्यं गवेषणीयं गुह्यं गोह्यं च गोप्यं च ॥ ५० ॥

3.3.50 · p. 27

उपगीतिः

वृष्यवि वर्ष्यवि शस्यवि मृज्यवि मार्ग्यवि मृग्यवि गवेषणीयवि गुह्यवि गोह्यवि गोप्यवि

विन्नं विचारितं स्याद्विभावितं[176a] तत्र वित्तं च ।क्लिशितं क्लिष्टं न्यर्णं समर्णके प्रोषितं प्रुष्टम् ॥ ५१ ॥

3.3.51 · p. 27

metre not recognised

विन्नवि विचारितवि विभावितवि वित्तवि क्लिशितवि क्लिष्टवि न्यर्णवि समर्णवि प्रोषितवि प्रुष्टवि

प्लुष्टं दग्धं लब्धं त्वधिगतमासादितं च विन्नं च ।प्राप्तं भावित-भूते अन्विष्टं मार्गितं मृगितम् ॥ ५२ ॥

3.3.52 · p. 27

आर्या

प्लुष्टवि दग्धवि लब्धवि अधिगतवि आसादितवि विन्नवि प्राप्तवि भावितवि भूतवि अन्विष्टवि मार्गितवि मृगितवि

अन्वेषितं गवेषितमथ हृष्टः प्रमुदितः प्रीतः ।प्रह्लन्न-तृप्त-मत्तानन्दित-संतुष्ट-निर्वृतास्तुल्याः ॥ ५३ ॥

3.3.53 · p. 27

उद्गीतिः

अन्वेषितवि गवेषितवि हृष्टवि प्रमुदितवि प्रीतवि प्रह्लन्नवि तृप्तवि मत्तवि आनन्दितवि संतुष्टवि निर्वृतवि

संतापितस्तु तप्तो धूपितमवमतमवहेलितं च परिभूतम् ।अवगणितमनादृतवच्चावज्ञातापहस्तिते चात्र ॥ ५५ ॥

3.3.55 · p. 27

metre not recognised

संतापितवि तप्तवि धूपितवि अवमतवि अवहेलितवि परिभूतवि अवगणितवि अनादृतवि अवज्ञातवि अपहस्तितवि

ऊरीकृतमुररीकृतमुरीकृतं चाश्रुतं प्रतिज्ञातम् ।अङ्गीकृतमभ्युपगतमुपश्रुतं संश्रुतोपगते ॥ ५६ ॥

3.3.56 · p. 27

आर्या

ऊरीकृतवि उररीकृतवि उरीकृतवि आश्रुतवि प्रतिज्ञातवि अङ्गीकृतवि अभ्युपगतवि उपश्रुतवि संश्रुतवि उपगतवि

संगीर्ण-विदित-समाहित-संस्कृतवाच्यव्ययं त्वाम्स्यात् ।दृष्टं वीक्षितमालोकित-रूपित-निभालिता[नि] स्युः ॥ ५७ ॥

3.3.57 · p. 28

metre not recognised

संगीर्णवि विदितवि समाहितवि संस्कृतवि आम्अ दृष्टवि वीक्षितवि आलोकितवि रूपितवि निभालितवि

श्रुतमाकर्णितवसिता( ? )दूर्णुतच्छादितानि संदिग्धम् ।प्रहितं प्रस्थापितकं प्रतिशिष्टं प्रेषितं चात्र ॥ ५८ ॥

3.3.58 · p. 28

आर्याmetre not read in every line

श्रुतवि आकर्णितवि वसितवि ऊर्णुतवि छादितवि प्रहितवि प्रस्थापितकवि प्रतिशिष्टवि प्रेषितवि

गूनं हन्नं च समं मीढं स्यान्मूत्रितं तुल्यम् ।विरतं सितमवसि[176b]तं प्रत्तं दत्तं वितीर्णं च ॥ ५९ ॥

3.3.59 · p. 28

metre not recognised

गूनवि हन्नवि मीढवि मूत्रितवि विरतवि सितवि अवसितवि प्रत्तवि दत्तवि वितीर्णवि

सूत्तं तु साधु दत्तं पीतं धीतं च लिप्तं तु ।भक्षित-चर्वित लीढ-प्रत्यवसित-गिलित-खादित-प्सातम् ॥ ६० ॥

3.3.60 · p. 28

उद्गीतिः

सूत्तवि पीतवि धीतवि लिप्तवि भक्षितवि चर्वितवि लीढवि प्रत्यवसितवि गिलितवि खादितवि प्सातवि

अभ्यवहृतान्न-जग्ध-ग्रस्त ग्लस्ताशितं भुक्तम् ।उदितमुदीतं तुल्यं द्युतितं द्योतितमप्यभिन्नार्थम् ॥ ६१ ॥

3.3.61 · p. 28

उद्गीतिःmetre not read in every line

अभ्यवहृतवि अन्नवि जग्धवि ग्रस्तवि ग्लस्तवि अशितवि भुक्तवि उदितवि उदीतवि द्युतितवि द्योतितवि

स्तुतं पणितमीलितं पनितमीडितं वर्णितंपणायित-पनायित-प्रणुतमप्युपश्लोकितम् ।प्रशंसितमभिष्टुतं भवति कीर्तितं गीर्णवत्पतत्तु यदिहावृतं भवति तत्प्रतीष्टं भवेत् ॥ ६२ ॥

3.3.62 · p. 28

पृथ्वी

स्तुतवि पणितवि ईलितवि पनितवि ईडीतवि वर्णितवि पणायितवि पनायितवि प्रणुतवि उपश्लोकितवि प्रशंसितवि अभिष्टुतवि कीर्तितवि गीर्णवि प्रतीष्टवि

नमसितं तु नमस्यितमर्चितं महित-मर्हित-पूजित-वन्दितम् ।अपचितं ह्यपचायितं भवति तु श्रित सेवित शी[लि]तम् ॥ ६३ ॥

3.3.63 · p. 28

द्रुतविलम्बितम्metre not read in every line

नमसितवि नमस्यितवि अर्चितवि महितवि अर्हितवि पूजितवि वन्दितवि अपचितवि अपचायितवि श्रितवि सेवितवि शीलितवि

वरिवसितं वरिवस्यितमुपासितं चोपचरितं च ।ध्यातं चिन्तितमुक्तं निदर्शितं स्यादुदाहृ***त् ॥ ६४ ॥

3.3.64 · p. 28

metre not recognised

वरिवसितवि वरिवस्यितवि उपासितवि उपचरितवि ध्यातवि चिन्तितवि उक्तवि निदर्शितवि उदाहृतवि

समः समानः सदृशः सदृक्षःसदृक् सधर्मापि सरूप-तुल्यौ ।सवर्ण-साधारण-संनिभाश्चतथानुरूपश्च समार्थकाः[177a] स्युः ॥ ६५ ॥

3.3.65 · p. 28

उपेन्द्रवज्राmetre not read in every line

समवि समानवि सदृशवि सदृक्षवि सदृश्वि सधर्मन्वि सरूपवि तुल्यवि सवर्णवि साधारणवि संनिभवि अनुरूपवि

प्रख्य-प्रतीकाश-निभोपमानो-पमा-प्रकार-प्रतिम-प्रकाशाः ।संकाश-नीकाश-सनाभि-भूतरूपादयश्चोत्तरगाः समार्थाः ॥ ६६ ॥

3.3.66 · p. 29

उपजातिः

प्रख्यवि प्रतीकाशवि निभवि उपमानवि उपमावि प्रकारवि प्रतिमवि प्रकाशवि संकाशवि नीकाशवि सनाभिवि भूतवि रूपवि

धर्मासाधारणा अन्ते स्थिताः सादृश्यबोधकाः ।घनश्यामः स्वर्णगौरः सुधांशुधवलो यथा ॥ ६७ ॥

3.3.67 · p. 29

अनुष्टुप्

व्यंसकाद्यास्त्वभेदेन सादृश्यप्रतिपादकाः ।मयूरव्यंसको विप्रबको यतिवृको यथा ॥ ६८ ॥

3.3.68 · p. 29

अनुष्टुप्

औपम्यबोधकः क्वापि प्रत्ययोऽप्युत्तरस्थितः ।वास्तेयं स्याद्वस्तिरिव शाख्यं शाखेव यद्गुरु ॥ ६९ ॥

3.3.69 · p. 29

अनुष्टुप्

तद्वच्छ्वेतपौण्डरिकं शार्करं शर्करेव यत् ।तथाङ्गुलिकमङ्गुल्या समं कार्कीकमित्यपि ॥ ७० ॥

3.3.70 · p. 29

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 त (wrong syllable)

सीतेव प्रतिमा सीता पूजार्थे चित्रकेतुगा ।एवं रामः शिवोऽपण्ये पण्यो भवति रामकः ॥देवपथप्रतिकृतौ भवेद्देवपथस्तथा ।द्रव्यं भवेत्क्लीबमेव यथा द्रव्यमसौ द्विजः ॥ ७२ ॥

3.3.72 · p. 29

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 प (wrong syllable)

लपन्पिक इव प्रोक्तः पिकलापीत्यथाच[177b]रन् ।शिष्यं पुत्रमिवासौ स्यात्पुत्रीय( ? )थयंस्तथा ॥ ७३ ॥

3.3.73 · p. 29

metre not recognised

आचरेत्स च पुत्रायमाणो यस्त्वजवत्क्षणात् ।विनश्यत्यजनाशं स विनष्टः परिकीर्तितः ॥ ७४ ॥

3.3.74 · p. 29

अनुष्टुप्

सहरि स्याद्धरेः साम्यं ससखीत्यमुना समः ।इत्यादावव्ययीभावो णमुलन्तं तथाव्ययम् ॥ ७६ ॥

3.3.76 · p. 29

अनुष्टुप्

नानारूपं विविधं पृथग्विधं स्यात्तथा बहुविधं च ।अन्यादृशं विलक्षणमन्यादृक्षं तथान्यादृक् ॥ ७७ ॥

3.3.77 · p. 29

आर्या

नानारूपवि विविधवि पृथग्विधवि बहुविधवि अन्यादृशवि विलक्षणवि अन्यादृक्षवि अन्यादृश्वि