क्षत्र
kṣatraपुं · masc.In 14 kośas: 18 synonym verses, 2 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.
क्षत्रः स्यात् क्षत्रिये दूत्यं दौलं चारश्चरः समौ ।अपसर्पोऽवसर्पश्च चामरा चामरं समे ॥ २०२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
राजन्यो बाहुपर्यायजन्मार्थः क्षत्रियो विराट् ।राड्राजा स्यादपि क्षत्रं राज्ञि भूपार्थपार्थिवौ ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
राजन्यकं च नृपतिः क्षत्रमस्त्रीगणे क्रमात् ।महामात्रो धी सचिवो मन्त्री सचिव इत्यपि ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
गोमयाव्ययकुल्यानां परिहार्यस्य चैव हि ।कचियक्षत्रशिखरावराणां कूवरस्य च ॥ १७४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
[106a] क्षत्रमस्त्री क्षत्रियः स्याद्राजन्यो बाहुजो विराट् ।भार्यो द्वितीयवर्णश्च नाभिः क्षात्रं तु तस्य यत् ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
साम्राज्योऽन्यस्तु साम्राजो विश्वाराट् सर्वभूपतिः ।सुराजा यः प्रजापोषी कुराजा तु प्रजाहरः ॥द्विषन्तं तापयन्राजा द्विषंतप उदीरितः ।द्विषन्तीं तापय[106b]न्नेष द्विषतीतापनामकः ॥परंतपः परोत्तापी राजघो राजघातकः ।श्वैतच्छत्रिक उक्तोऽसौ यः श्वेतच्छत्रमर्हति ॥एवं शत्रुंसहः शत्रुंतपाद्या नाम्नि भेद्यवत् ।राजन्यकं राजकं च क्षत्रं राजगणे क्रमात् ॥राजन्यानां तु विषयो भवेद्राजन्यकः पुमान् ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
कोटरकुटीरवस्त्रं केसरकासारसंसाराः ।क्षत्रं चक्रं चुक्रं तक्रं सूत्रान्तरे पद्रम् ॥ ६१ ॥
उपगीतिः
genderपुंक्लीm. n.
वेषजीवकृतान्ताद्यैस्तेषां भेदाः परः शतम् ।क्षत्रं बाहुजरादन्यौ भूशक्रः क्षत्रियो विराट् ॥ १५३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वैश्यशूद्रद्विजक्षत्राश्चातुर्वर्ण्यं नृणां मतम् ।ब्रह्मचारी गृही तस्माद्वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ॥ ४०१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हिञ्जीरस्तुबरः सूत्रकूरालिञ्जरकूबराः ।वस्त्रोपवस्त्रनीहाराः क्षत्रपद्रान्तराण्यपि ॥ १५३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
क्षत्रियो बाहुजः क्षत्रं राजन्यो राजवंशजः ।राजा राट् पार्थिवः क्ष्माभृन्महीक्षिन्नृपतिर्नृपः ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चातुर्वर्ण्यं विप्रक्षत्रवैश्यशूद्रा नृणां भिदः ।ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुरिति क्रमात् ॥ १३४४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 वि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
क्षत्रस्तु क्षत्रियो राजा राजन्यो बाहुसंभवः ॥ १४४३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्षत्रियो बाहुजः क्षत्रो द्विजलिङ्गी नृपो विराट् ।राजा मूर्धाभिषिक्तश्च राजन्यो मूर्धकोऽपि च ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बाहुसंभवे राजन्यो राजा च क्षत्र-क्षत्रियौ ।आर्ये विड्-वैश्यौ वेतने वृत्तिर्वार्तापि जीविका ॥ ३१५ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
मूर्धाभिषिक्तबाहुजराजन्यक्षत्रियविराजः ।क्षत्रमथ राण्महीभृत्पार्थिवनृपराजभूपनरदेवाः ॥ १२६६ ॥
उद्गीतिः
genderक्लीneut.
द्विजलिङ्गी नृपः क्षत्रः क्षत्रियोऽथ प्रजेश्वरः ।राजाधिपौ मण्डलेश एकजन्मा भयापहः ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्षत्रं बाहुजराजन्यौ भूशक्रः क्षत्रियो विराट् ।राजा तु पार्थिवो भूभुग्राड्भूपो नृपतिर्नृपः ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
इति सांवत्सराः प्राहुस्त्रि तु स्यात् खण्डिते हते ।क्षत्रं तु स्याद्धने तोये क्षत्त्रिये च नपुंसकम् ॥ १५३ ॥
अनुष्टुप्
पुंसि त्वमरदत्तोऽमुं क्षत्त्रिये प्राब्रवीदथ ।कंसो ना पूर्वभूपालभेदे कृष्णस्य मातुले ॥ १५४ ॥
अनुष्टुप्
meaningsक्षत्त्रिय
क्षत्र as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश भीष्मभीष्मो भयानके क्षत्रे रश्मिः स्यात्प्रग्रहे घृणौ । क्रमः शक्तौ परिपाट्यां भौमावङ्गारकाम्बरौ ॥ Dharaṇikośa 24.1.2
- कोषकल्पतरु मूर्धाभिषिक्तमूर्धाभिषिक्तः पृथिवीपतौ स्या- त्क्षत्रे प्रधानेऽथ वसन्तदूतः । चूते पिके पञ्चम[2a]रागके च स्त्री पाटलायामतिमुक्तके च ॥ ९० ॥ Koṣakalpataru 6.17.90
- शब्दरत्नावली द्विजद्विजो ना ब्राह्मणक्षत्रवैश्यदन्तेन्दुपक्षिषु । स्त्रियां हरेणौ भार्यायां वीणाभेदे च कुत्रचित् ॥ Śabdaratnāvalī 7.8.10
- शब्दरत्नावली मूर्धाभिषिक्तगिरिकर्णी जया दुर्गाशनपर्ण्यपराजिता । विधूपितासन्नमृत्योस्तप्ते स्यादुपधूपितः ॥ शङ्करेऽपिच हेरम्बे गणाधिपतिरित्यपि । पतनेच्छौ विहङ्गे च भवेत्पिपतिषन्निति ॥ ऋषभौषधिभेदे स्यान्नृपतौ पृथिवीपतिः । भूपाले मन्त्रिणि क्षत्रे मूर्धाभिषिक्त इत्यपि ॥ अम्भोनिधौ च वरुणे स्यात्पुमान् यादसांपतिः । रागभेदपिकाम्रेषु वसन्तदूत इत्यपि ॥ पाटलीमाधवीवल्ल्योर्वसन्तदूत्यपि स्त्रियाम् । Śabdaratnāvalī 7.16.178
- त्रिकाण्डशेष नाभिमुख्यराट्क्षत्रयोः पुंसि नाभिः प्राण्यङ्गके द्वयोः । चक्रमध्ये प्रधाने च स्त्रियां कस्तूरिकामदे ॥ २८८ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.288
- वैजयन्ती नाभिग्राहाभ्राहिगजा नागा नाभिः क्षत्रे महानृपे । न्यंकुर्गुरुकुलेवासी शिष्यो मुनिमृगावपि ॥ ३० ॥ Vaijayantī 6.1.30