दुर्विध

durvidhaवि · adj.

In 14 kośas: 11 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 2 as a meaning of another word.

अभिधानचिन्तामणि Abhidhānacintāmaṇi · हेमचन्द्राचार्य मर्त्यकाण्डः Abhidhānacintāmaṇi 3.26 · p. 18

दरिद्रो दुर्विधो दुःस्थो दुर्गतो निःस्वकीकटौ ।अकिंचनोऽधिपस्त्वीशो नेता परिवृढोऽधिभूः ॥ ३५८ ॥पतीन्द्रस्वामिनाथार्याः प्रभुर्भर्तेश्वरो विभुः ।ईशितेनो नायकश्च नियोज्यः परिचारकः ॥ ३५९ ॥डिङ्गरः किंकरो भृत्यश्चेटो गोप्यः पराचितः ।दासः प्रेष्यः परिस्कन्दो भुजिष्यपरिकर्मिणौ ॥ ३६० ॥परान्नः परिपिण्डादः परजातः परैधितः ।

अनुष्टुप्

दरिद्रवि दुर्विधवि दुःस्थवि दुर्गतवि निःस्ववि कीकटवि अकिंचनवि अधिपपुं ईशपुं नेतृपुं परिवृढपुं अधिभूपुं पतिपुं इन्द्रपुं स्वामिन्पुं नाथपुं आर्यपुं प्रभुपुं भर्तृपुं ईश्वरपुं विभुपुं ईशितृपुं इनपुं नायकपुं नियोज्यपुं परिचारकपुं डिङ्गरपुं किंकरपुं भृत्यपुं चेटपुं गोप्यपुं पराचितपुं दासपुं प्रेष्यपुं परिस्कन्दपुं भुजिष्यपुं परिकर्मिन्पुं परान्नपुं परिपिण्डादपुं परजातपुं परैधितपुं

genderविadj.

नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह विशेष्यनिघ्नवर्गः Amarakośa 3.1.90

निःस्वस्तु दुर्विधो दीनो दरिद्रो दुर्गतोऽपि सः ।

अनुष्टुप्

निःस्ववि दुर्विधवि दीनवि दरिद्रवि दुर्गतवि

genderविadj.

हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) · हलायुध भूमिकाण्डम् Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 2.348 · p. 41

क्षुद्रदरिद्राकिञ्चनदुर्विधदुःस्थाश्च दुर्गताः प्रोक्ताः ।इतरप्राकृतपामरपृथग्जना वर्वराश्च तुल्यार्थाः ॥ ३४८ ॥

गीतिः

क्षुद्रवि दरिद्रवि अकिञ्चनवि दुर्विधवि दुःस्थवि दुर्गतवि इतरवि प्राकृतवि पामरवि पृथग्जनवि वर्वरवि

genderविadj.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव विशेष्यनिघ्नकाण्डः Kalpadrukośa 1.9.90 · p. 224

दृढमुष्टिर्बद्धकरो निस्वो दुस्थश्च दुर्विधः ।दुस्थितो दुर्गतो दीनो दरिद्रोऽकिंचनोऽपि च ॥ ९० ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 र्ब (wrong syllable)

दृढमुष्टिवि बद्धकरवि निस्ववि दुस्थवि दुर्विधवि दुस्थितवि दुर्गतवि दीनवि दरिद्रवि अकिंचनवि

genderविadj.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ आतङ्कवर्गः Koṣakalpataru 3.3.24 · p. 3

उदीर्णः स्यादुदात्तोऽपि महेच्छोदारकोद्भटाः ।निःस्वस्तु दुर्विधो दीनो दुःस्थाकिंचन-कीकटाः ॥ २४ ॥

अनुष्टुप्

उदीर्णवि उदात्तवि महेच्छवि उदारकवि उद्भटवि निःस्ववि दुर्विधवि दीनवि दुःस्थवि अकिंचनवि कीकटवि

genderविadj.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ आतङ्कवर्गः Koṣakalpataru 3.3.16 · p. 24

ईषत्करं तु सुकरं दुष्करं दुर्विधं च तत् ।दुष्प्रापं दुर्लभं तुल्ये सुप्रापं सुलभं समे ॥ १६ ॥

अनुष्टुप्

ईषत्करवि सुकरवि दुष्करवि दुर्विधवि दुष्प्रापवि दुर्लभवि सुप्रापवि सुलभवि

genderविadj.

परमानन्दीयनाममाला Paramānandīyanāmamālā · मकरन्ददास चतुर्थः परिच्छेदः Paramānandīyanāmamālā 4.24 · p. 104

दरिद्रोऽकिंचनो निःस्वो निर्धनः कीकटश्च सः ।दुर्गतो दुर्विधो दुःस्थो नायकोऽथाधिभूः प्रभुः ॥ २४ ॥

अनुष्टुप्

दरिद्रपुं अकिंचनपुं निःस्वपुं निर्धनपुं कीकटपुं दुर्गतपुं दुर्विधपुं दुःस्थपुं नायकपुं अधिभूपुं प्रभुपुं

genderपुंmasc.

पर्यायशब्दरत्न Paryāyaśabdaratna · धनञ्जयभट्ट मध्यमलोकसर्गः Paryāyaśabdaratna 2.671 · p. 113

दरिद्रे दुर्विधो दीनो भाग्यवैरी च दुर्गतिः(तः?) ।मलिनः पापकारी च पापी दौर्भाग्यदुर्मती ॥ ६७१ ॥

अनुष्टुप्

दुर्विधवि दीनवि भाग्यवैरिन्वि दुर्गतवि मलिनवि पापकारिन्वि पापिन्वि दौर्भाग्यवि दुर्मतिवि

genderविadj.

सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि मर्त्यविभागः Suśīlanāmamālā 4.530 · p. 67

स्याद्दरिद्रस्तथा दुःस्थः क्षुद्रो दुर्विधदुर्गतौ ।कीकटोऽकिञ्चनो निःस्वो दीनो नीचोऽपि कथ्यते ॥ ५३० ॥

अनुष्टुप्

दरिद्रवि दुःस्थवि क्षुद्रवि दुर्विधवि दुर्गतवि कीकटवि अकिञ्चनवि निःस्ववि दीनवि नीचवि

genderविadj.

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश प्राणिवर्गप्रकाशः Śabdaratnāvalī 4.1.66 · p. 163

दरिद्रो दुर्विधो दीनो निस्वो दुर्गत इत्यपि ।याचकोऽर्थी याचनको मार्गणश्च वनीयकः ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 या (wrong syllable)

दरिद्रवि दुर्विधवि दीनवि निस्ववि दुर्गतवि याचकपुं अर्थिन्पुं याचनकपुं मार्गणपुं वनीयकपुं

genderविadj.

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश अर्थवल्लिङ्गाध्यायः Vaijayantī 5.4.60 · p. 206

अपि दुस्स्थक्रूरदीननीचदुर्गतदुर्विधाः ।मार्गणः स्याद्याचनको याचकोऽर्थी वनीपकः ॥ ६० ॥

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 द्या (wrong syllable)

दुस्स्थवि क्रूरवि दीनवि नीचवि दुर्गतवि दुर्विधवि मार्गणवि याचनकवि याचकवि अर्थिन्वि वनीपकवि

genderविadj.

धरणिकोश Dharaṇikośa · धरणिदास धपादः Dharaṇikośa 18.1.7 · p. 100

संनद्धो वर्मिते व्यूढे दुर्विधो दुर्गते खले ।प्रसिद्धो भूषिते ख्याते निरोधो नाशरोधयोः ॥

अनुष्टुप्

meaningsदुर्गत खल

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ धान्ताः Koṣakalpataru 6.20.69 · p. 242

पुमांस्तथा स्याद्विवधोऽथ देशेशैले कठोरे निषधो नृपे च ।संबाध उक्तो भगसंकटार्थेस्याद्दुर्विधो दुर्गतधूर्तयोश्च ॥ ६९ ॥

उपजातिः

meaningsदुर्गत धूर्त

नानार्थार्णवसंक्षेप Nānārthārṇavasaṃkṣepa · केशवस्वामिन् वाच्यलिङ्गाध्यायः Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.4.25 · p. 43

सदेवासत्कृतं सभ्यैर्यत् तत्राप्यथ दुर्विधः ।नीचे दरिद्रे दोषज्ञः पुनर्भिषजि पण्डिते ॥ २५ ॥

अनुष्टुप्

meaningsनीच दरिद्र

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश धान्ताः Śabdaratnāvalī 7.19.27 · p. 233

जले क्लीबं पुंसि कुक्षौ राहौ च राक्षसान्तरे ।दुर्विधः पिशुने मूर्खे दुर्गते वाच्यलिङ्गकः ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)

meaningsपिशुन मूर्ख दुर्गत

त्रिकाण्डशेष Trikāṇḍaśeṣa · पुरुषोत्तमदेव नानार्थवर्गः Trikāṇḍaśeṣa 3.3.218 · p. 166

दोग्धा गोपे कवौ वत्से दुग्धं क्षीरे प्रपूरिते ।दिग्धं लिप्ते विषाक्ते च दुर्विधौ खलदुर्गतौ ॥ २१८ ॥

अनुष्टुप्

meaningsखल दुर्गत

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश अर्थवल्लिङ्गाध्यायः Vaijayantī 7.4.13 · p. 255

दुर्विधो निर्धने नीचे निहतो न्यक्स्वरे हते ।निर्ग्रन्थः श्रमणे निस्स्वे निरस्तस्तु निराकृते ॥ १३ ॥

अनुष्टुप्

meaningsनिर्धन नीच

दुर्विध as a meaning in nānārtha verses

कोषकल्पतरु इत्वरछत्वरो मन्दिरे स्यान्निकुञ्जे तथा- ऽथेत्वरो दुर्विधे नीचके चाध्वगे । क्रूरकर्मण्यपि प्रोच्यते वाच्यव- त्पीवरः कच्छपे वारिधौ पीव्नि च ॥ ३० ॥ Koṣakalpataru 6.27.30
शब्दरत्नाकर दोषमानभेदे पितर्यश्वत्थाम्नो गुल्मान्तरेऽपि च । स्याद्गुणेतरवाताद्योर्दोष एनसि दुर्विधौ ॥ १९३८ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1938