भृत्य
bhṛtyaपुं · masc.In 14 kośas: 15 synonym verses, 3 as a nānārtha head word, 15 as a meaning of another word.
दरिद्रो दुर्विधो दुःस्थो दुर्गतो निःस्वकीकटौ ।अकिंचनोऽधिपस्त्वीशो नेता परिवृढोऽधिभूः ॥ ३५८ ॥पतीन्द्रस्वामिनाथार्याः प्रभुर्भर्तेश्वरो विभुः ।ईशितेनो नायकश्च नियोज्यः परिचारकः ॥ ३५९ ॥डिङ्गरः किंकरो भृत्यश्चेटो गोप्यः पराचितः ।दासः प्रेष्यः परिस्कन्दो भुजिष्यपरिकर्मिणौ ॥ ३६० ॥परान्नः परिपिण्डादः परजातः परैधितः ।
अनुष्टुप्
दरिद्रविदुर्विधविदुःस्थविदुर्गतविनिःस्वविकीकटविअकिंचनविअधिपपुंईशपुंनेतृपुंपरिवृढपुंअधिभूपुंपतिपुंइन्द्रपुंस्वामिन्पुंनाथपुंआर्यपुंप्रभुपुंभर्तृपुंईश्वरपुंविभुपुंईशितृपुंइनपुंनायकपुंनियोज्यपुंपरिचारकपुंडिङ्गरपुंकिंकरपुंभृत्यपुंचेटपुंगोप्यपुंपराचितपुंदासपुंप्रेष्यपुंपरिस्कन्दपुंभुजिष्यपुंपरिकर्मिन्पुंपरान्नपुंपरिपिण्डादपुंपरजातपुंपरैधितपुं
genderपुंmasc.
भृत्ये दासेरदासेयदासगोप्यकचेटकाः ।नियोज्यकिङ्करप्रैष्यभुजिष्यपरिचारकाः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्थापत्यः सौविदोऽथ स्याद्भृत्यो भृतक इत्यपि ।सेवकोर्थानुजीवी स्याद्वैर्यरिर्द्वेषणो द्विषत् ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आखुस्वपरचक्राणि सप्तैता ईतयः पुमान् ।भृत्यैर्मित्रैश्च मन्त्रैश्च बलं त्रिविधमुच्यते ॥ ११९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भृत्यः कडारो मन्दस्तु तुन्दोनुष्णोलसोपि च ।आलस्यः स्यात्परिमृजः शीतो दक्षस्तु पेलवः ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नेताधिपः परिवृढोऽधिकर्द्धिस्तु समृद्धकः ।डिङ्गरः किङ्करो भृत्यो दासः प्रेष्यः पराचितः ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
भृत्योऽथ भृतकः पत्तिः पदातिः पदगोऽनुगः ।भटोऽनुजीव्यनुचरः शस्त्रजीवी च किङ्करः ॥ २९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भृत्यो गोप्यो नियोग्यश्च दासे डिङ्गरकिंकरौ ।चेटः प्रेष्यभुजंगौ च परिस्कन्दपरैधितौ ॥ २६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भटोऽनुजीव्यनुचरः पदातिः पदगोऽनुगः ।पत्तिर्भृत्यः शस्त्रजीवी किङ्करः सेवको जनः ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सेवकः किंकरो भृत्योऽनुजीव्यनुचरोऽनुगः ।दासः प्रेक्षो भृतकश्च चेटः कर्मकरोऽपि च ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 त (wrong syllable)
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
नीचे निहीनहीनापसदजान्मपृथग्जनाः ।विवर्णः प्राकृतक्षुल्लक्षुल्लकेतरपामराः ।भृत्ये भुजिष्यदासेयदासेरपरिचारकाः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दासे तु भृत्यदासेयदासेरप्रेष्यकिंकराः ।नियोज्यो गोप्यकश्चेटो भुजिष्यः परिचारकः ॥ १५६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दासे भृत्यः परिस्कन्दः परजातः परैधितः ।नियोज्यचेटकप्रेष्यभुजिष्यपरिचारकाः ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
त्वक्पत्रसंज्ञभैषज्ये भृत्यो दासे द्वयोः स्त्रियाम् ।भृत्या स्याद्वेतनेऽथो ना (भू ? भृ)मिर्वायौ जलेऽपि च ॥ ९१८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
meaningsदास
भृत्य as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश कुर्वाणकुर्वाणः कारके भृत्ये धर्मणोऽहिद्रुभेदयोः । संकीर्णौ निचिताशुद्धौ द्रविणे वित्तविक्रमौ ॥ Dharaṇikośa 14.1.7
- धरणिकोश कुर्वत्अर्हंस्तु बुद्धे पूज्ये च पतन्पक्षिणि पातुके । कुर्वन्कर्मकरे भृत्ये अर्वन्स्यात्कुत्सिताश्वयोः ॥ Dharaṇikośa 15.1.14
- कोषकल्पतरु जीमूततृप्तौ च शक्ते त्रिषु वारणेऽन्त्ये- ऽथेन्द्रे घने भूभृति देवताडे । भृत्ये च जीमूतमुशन्ति सन्तः स्यादेधतुर्विष्णुहुताशपुंस्सु ॥ १५ ॥ Koṣakalpataru 6.16.15
- कोषकल्पतरु कर्मकरकर्मकरः कीनाशे वेतनवृत्तौ तथा भृत्ये । मूर्वायामपि बिम्ब्यां स्त्रियामथारुष्करं षण्ढे ॥ ९० ॥ Koṣakalpataru 6.27.90
- कोषकल्पतरु भडिलशूरे च[72a] भृत्ये भडिलोऽथ दूते स्याद्भण्डिलो भद्रगतस्तु षण्ढे । स्याद्द्रोणकाके नरि कुम्भकारे काकोलमस्त्री विष[वाच]कं [स्यात्] । स्त्री शङ्कुला क्रीडनकन्दुके स्या- दिर्वांरुकायामपि शस्त्रभेदे ॥ ३७ ॥ Koṣakalpataru 6.28.37
- कोषकल्पतरु दासदानस्य पात्रे वृषले च भृत्ये कैवर्तके योषिति झिण्टिकायाम् ॥ ७६ ॥ Koṣakalpataru 6.31.76
- नानार्थार्णवसंक्षेप दासवराहे मूषिके व्याघ्रेऽप्यथ दंष्ट्रावति त्रिषु । दासो भृत्ये द्वयोः स्त्री तु षडश्रासंज्ञवीरुधि ॥ ५८५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.585
- नानार्थार्णवसंक्षेप दाशस्याद्दासी नीलझिण्ट्यामप्यथ दाशो द्वयोरयम् । भृत्यकैवर्तयोस्तत्र स्त्र्यर्थे दाश्यथ नृस्त्रियोः ॥ ५८६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.586
- नानार्थार्णवसंक्षेप करोटद्वे तु भृत्ये घनाम्लायां य्वागुल्यां स्यात् करोटिका । कपटो ना वर्णभेदे त्रिस्तु तद्वत्यथ द्वयोः ॥ ३६६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.366
- शब्दरत्नावली सेवकसूतकः पारदेऽस्त्री स्यादुत्पत्तावपि न द्वयोः । सृदाकुः पुंसि वज्रेऽग्नौ समीरे प्रतिसूर्यके । सेवको वाच्यवद्भृत्ये भवेत् पुंसि प्रसेवके ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.152
- शब्दरत्नावली कुर्वाणकुर्वाणः कारके भृत्ये कृपणः कुत्सिते कृशे । कृमौ तु कृपणः पुंसि चान्यत्र द्वितये त्रिषु । कृपाणः पुंसि खङ्गे स्याच्छुरिकायामपि स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.15.31
- शब्दरत्नावली जन्यजया जयन्त्यां पार्वत्यां तत्सख्यां तिथिवृक्षयोः । पुमान् जयन्ते विजयेऽप्यग्निमन्थे युधिष्ठिरे ॥ जन्यं युद्धे परीवादे हहेऽपि च नपुंसकम् । जन्या स्त्री मातृसख्याञ्च जनके तु भवेत्पुमान् ॥ वरस्निग्धोत्पाद्यभृत्य नवीदाज्ञातिषु त्रिषु । जन्युः पुमान् वीतिहोत्रे शरीरिणि विधातरि ॥ तार्क्ष्ये शालेह्ये स्वर्णे गरुडे गरुडाग्रजे । पुमान् रसाञ्जने क्लीबं तार्क्ष्यी वनलतादिषु ॥ तिष्यो ना कलिनक्षत्रे तिष्योधात्र्यामपि स्त्रियाम् । द्रव्यं लेपे च पृथ्यादौ क्लीबं पित्तलवित्तयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.26.17
- शब्दरत्नावली कडारकच्छुरा स्त्री शूकशिम्ब्यां शटीदुष्पर्शयोरपि । कवरी स्त्री भवान्यां ना धक्षः पापौषधीषु च (?) ॥ कर्मारः पुंसि वंशे स्याज्जातिभेदेऽपि कीर्त्तितः । कर्करो दर्पणे स्त्री तु मृद्भाण्डे कठिने त्रिषु ॥ कडारः पिङ्गले भृत्ये दानमानविधावपि । कलत्रं नृपातदुर्गस्थानेऽपि श्रौणिभार्ययोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.61
- शब्दरत्नावली कर्मकरउपकारस्तूपकृतौ विकीर्णकुसुमादिके । औदुम्बरो रोगभेदे भवेद्वैवस्वते पुमान् । कर्मकरो यमे भृत्ये वेतनाजीवितेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.119
- शब्दरत्नावली दासदासो भृत्ये धीवरे च शूद्रे ज्ञातार्थयोरपि । नासाद्वारोर्द्धकाष्ठे स्यान्नासिकायामपि स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.4