दास
dāsaपुं · masc.In 17 kośas: 22 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 12 as a meaning of another word.
दरिद्रो दुर्विधो दुःस्थो दुर्गतो निःस्वकीकटौ ।अकिंचनोऽधिपस्त्वीशो नेता परिवृढोऽधिभूः ॥ ३५८ ॥पतीन्द्रस्वामिनाथार्याः प्रभुर्भर्तेश्वरो विभुः ।ईशितेनो नायकश्च नियोज्यः परिचारकः ॥ ३५९ ॥डिङ्गरः किंकरो भृत्यश्चेटो गोप्यः पराचितः ।दासः प्रेष्यः परिस्कन्दो भुजिष्यपरिकर्मिणौ ॥ ३६० ॥परान्नः परिपिण्डादः परजातः परैधितः ।
अनुष्टुप्
दरिद्रविदुर्विधविदुःस्थविदुर्गतविनिःस्वविकीकटविअकिंचनविअधिपपुंईशपुंनेतृपुंपरिवृढपुंअधिभूपुंपतिपुंइन्द्रपुंस्वामिन्पुंनाथपुंआर्यपुंप्रभुपुंभर्तृपुंईश्वरपुंविभुपुंईशितृपुंइनपुंनायकपुंनियोज्यपुंपरिचारकपुंडिङ्गरपुंकिंकरपुंभृत्यपुंचेटपुंगोप्यपुंपराचितपुंदासपुंप्रेष्यपुंपरिस्कन्दपुंभुजिष्यपुंपरिकर्मिन्पुंपरान्नपुंपरिपिण्डादपुंपरजातपुंपरैधितपुं
genderपुंmasc.
भृत्ये दासेरदासेयदासगोप्यकचेटकाः ।नियोज्यकिङ्करप्रैष्यभुजिष्यपरिचारकाः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दासो दासेरकश्चेटो भुजिष्यः किङ्करो मतः ।श्लक्ष्णो मधुरवाक् प्रोक्तः स्थूललक्षो बहुव्ययी ॥ ३६५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कैवर्तो धीवरो दासो मत्स्यबन्धी तु जालिकः ।आनायः कथ्यते जालं कुवेणी मत्स्यबन्धनी ॥ ५९४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दासी च दासिका प्रोक्ता प्रेष्यः(ष्य?)प्रैष्यावुभौ समौ ।दासेरदासदासेयास्तुल्याः कुक्कुरकुर्करौ ॥ २५२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शून्यस्कन्धातकौ शूद्रे यज्रो दासो महत्तरः ।ग्रामकूटोऽवरवर्णो वृषलश्च जघन्यजः ॥ १ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
प्राकृतोऽपसदो जाल्मो निहीनश्च पृथग्जनः ।क्षुल्लकप्रैष्यदासेयदासदासेरचेटकाः ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नेताधिपः परिवृढोऽधिकर्द्धिस्तु समृद्धकः ।डिङ्गरः किङ्करो भृत्यो दासः प्रेष्यः पराचितः ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
भृत्ये तु किंकरो दासो गोप(प्य?)कश्चेटकस्तथा ।पराजितः परिस्कन्द्यः परा(र?)जातश्च किंकरः ॥ ५८७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विषवैद्यो जाङ्गलिको गारुडिः सर्पमन्त्रवित् ।गोपो दासेरको दासो दासेयः परिचारकः ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 जा (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कैवर्तो धीवरो दासो नौका नौस्तरणिस्तरिः ।नौवाहकः कर्णधारो नाविकोऽरित्रचालकः? ॥ ३०० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सेवकः किंकरो भृत्योऽनुजीव्यनुचरोऽनुगः ।दासः प्रेक्षो भृतकश्च चेटः कर्मकरोऽपि च ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 त (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कैवर्तो धीवरो दासो वागुरिकस्तु जालिकः ।लुब्धको मृगयुर्व्याधो मृगयाखेटकौ समौ ॥ ६६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 रि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
अस्थारमिति पर्यायो भवेदतिगभीरके ।कोवर्तो जालिको दासः कैवर्तो धीवरोऽपि च ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शूद्रो जघन्यजो दासः पादजोऽवरवर्णजः ।अन्त्यजन्मा च वृषलो जघन्यो द्विजसेवकः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नियोज्य गोप्यकप्रैष्यदासकिङ्करचेटकाः ।परैधितपरास्कन्दपरजातपराचिताः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वटारक-वटारौ द्वौ वटस्त्रिषु तु दोरवत् ।दवरश्च तन्तुगुणे, दाशो दासश्च धीवरे ॥ ३५१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
पौलिन्दास्तु जलाजीवा जालिको दासधीवरौ ।कैवर्तो जालमानायः पवित्रं शणसूत्रकम् ॥ ३३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शुद्रः स्यात्पादजो दासो ग्रामकूटो महत्तरः ।मालिकः पुष्पलावः स्याकुम्भकारस्तु मृत्करः ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दासे भृत्यः परिस्कन्दः परजातः परैधितः ।नियोज्यचेटकप्रेष्यभुजिष्यपरिचारकाः ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दानस्य पात्रे वृषले च भृत्येकैवर्तके योषिति झिण्टिकायाम् ॥ ७६ ॥
इन्द्रवज्रा
doubtful
चेट्यां च[87b]रासस्तु रवे च भाषा-सच्छृङ्खलाभीरकखेलयोश्च ।कोलाहलेऽथोऽयुजि भाप्रभावेतथा मयूखे च पुमांस्तु माः स्यात् ॥ ७७ ॥
उपजातिःmetre not read in every line
meaningsचेठी
doubtful
वराहे मूषिके व्याघ्रेऽप्यथ दंष्ट्रावति त्रिषु ।दासो भृत्ये द्वयोः स्त्री तु षडश्रासंज्ञवीरुधि ॥ ५८५ ॥
अनुष्टुप्
meaningsभृत्य
मणिदोषे दरे त्रासो दासो वित्तात्मचेटयोः ।झिण्ट्याञ्च दासी दीर्घायुरृषिः काकश्च शाल्मलिः ॥ ४४७ ॥
अनुष्टुप्
दास as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश भृत्यभृत्यो दासे भूतिर्भृत्या पुष्यः कलियुगर्क्षयोः । पद्यं श्लोके सृतिः पद्या लभ्यं लब्धव्ययुक्तयोः ॥ Dharaṇikośa 25.1.6
- कोषकल्पतरु भृत्यचण्डौषधौ स्त्री सतते ध्रुवे च नित्यं पराभं प्रवदन्ति सन्तः । भृत्यस्तु दासे भृतिवाचकं स्त्री चान्त्योऽधमे चान्तभवे पराभः ॥ ४२ ॥ Koṣakalpataru 6.26.42
- कोषकल्पतरु कडारदासे कडारः कपिलेऽन्यवत्स्यात् संभार ओघे नरि संभृतौ च । केनार उक्तो नरकान्तरेऽपि शिरःकपालस्थितसन्धिगश्च ॥ ५० ॥ Koṣakalpataru 6.27.50
- नानार्थार्णवसंक्षेप प्रेतप्रेङ्खा प्रेङ्खोलने च स्यादासन्द्यां च द्वयोः पुनः । दासे प्रेतस्तु मृतके त्रि द्वे भूतान्तरेऽथ नप् ॥ ८१७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.817
- नानार्थार्णवसंक्षेप प्रेष्यस्नेहे केलौ च दासे तु प्रेष्यो द्वे भेद्यवत् पुनः । प्रेषितव्येऽथ पोतो ना यानपात्रे द्वयोः पुनः ॥ ८२० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.820
- नानार्थार्णवसंक्षेप भृत्यत्वक्पत्रसंज्ञभैषज्ये भृत्यो दासे द्वयोः स्त्रियाम् । भृत्या स्याद्वेतनेऽथो ना (भू ? भृ)मिर्वायौ जलेऽपि च ॥ ९१८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.918
- नानार्थार्णवसंक्षेप कडारविषमीभूतदशने निःसारेऽपि द्वयोः पुनः । आचष्टे रभसो दासे शब्दवेद्यथ नप्यदः ॥ ३५७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.357
- नानार्थार्णवसंक्षेप भुजिष्यपुंस्यप्येके विदुर्लोके क्लीबमेव जले विदुः । भुजिष्यस्तु द्वयोर्दासे वने तु स क्ली पुमान् पुनः ॥ १३०१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1301
- नानार्थार्णवसंक्षेप परजातअप्रत्तौ(?) परजातस्तु द्वे दासे सादि पूर्ववत् । परैधितस्तु द्वे दासे लिङ्गाद्यत्रापि पूर्ववत् ॥ ३५७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.357
- नानार्थार्णवसंक्षेप सञ्चारितदासे सङ्क्रमिते तु त्रिरथ सङ्घातिका स्त्रियाम् । अरणौ सङ्घातकस्तु सङ्घातयितरि त्रिषु ॥ ६३५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.635
- नानार्थार्णवसंक्षेप परिचारकयस्य पञ्च सुगन्धाः स्युस्तत्र स्याद्वाच्यलिङ्गकम् । परिचारकशब्दोऽयं दासे द्वे भेद्यवत् पुनः ॥ ६४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 7.64
- शब्दरत्नावली भुजिष्यपानीयं सलिले क्लीबं पातव्ये पुनरन्यवत् । पौलस्त्यो ना धनाधीशे दशकण्ठे विभीषणे ॥ वलयं कङ्कणे क्लीबं कण्ठरोगे पुमानयम् । वालेयं स्याद्वलिहिते मृदौ त्रिषु खरे पुमान् ॥ ब्राह्मण्यं ब्रह्मवृन्दे स्यात्ब्राह्मणत्वेऽपि न द्वयोः । भरण्युर्ना चण्डभानौ मृगाङ्के च विभावसौ ॥ भुजिष्यः पुंसि दासे स्यात्स्वन्त्रहस्तसूतत्रके । स्त्रियां दासीगणिकयोः स्वतन्त्रायामपि क्वचित् ॥ मलयो ना चलारामदेशेषु स्त्री तथौषधे । मङ्गल्यो ना त्रायमानामसूराश्वत्थबिल्वके ॥ स्त्रियात्तु रोचनाशुक्लवचाशमीमिमीषु च । अधःपुष्प्यां स्त्रियां दध्नि क्लीबं शिवकरे त्रिषु ॥ मृगयुर्ना शृगाले स्याद् व्याधे पितामहेऽपि च । रहस्या स्त्री सरिद्भदे गोपनीयेऽभिधेयवत् ॥ विजया पार्वतीसख्यां तिथिभेदेऽपि च स्त्रियाम् । विजयस्तु जये पुंसि तथा गाण्डीवधन्वनि ॥ विस्मयः पुंसि दर्ये स्यात्स्यन्देहाश्चर्ययोरपि । विषयो यस्य यो ज्ञातस्तत्रदेशे च गोचरे ॥ रूपादौ स्याज्जनपदे कान्तादौ च भवेत्पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.26.46