नायक
nāyakaपुं · masc.In 16 kośas: 26 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 7 as a meaning of another word.
दरिद्रो दुर्विधो दुःस्थो दुर्गतो निःस्वकीकटौ ।अकिंचनोऽधिपस्त्वीशो नेता परिवृढोऽधिभूः ॥ ३५८ ॥पतीन्द्रस्वामिनाथार्याः प्रभुर्भर्तेश्वरो विभुः ।ईशितेनो नायकश्च नियोज्यः परिचारकः ॥ ३५९ ॥डिङ्गरः किंकरो भृत्यश्चेटो गोप्यः पराचितः ।दासः प्रेष्यः परिस्कन्दो भुजिष्यपरिकर्मिणौ ॥ ३६० ॥परान्नः परिपिण्डादः परजातः परैधितः ।
अनुष्टुप्
दरिद्रविदुर्विधविदुःस्थविदुर्गतविनिःस्वविकीकटविअकिंचनविअधिपपुंईशपुंनेतृपुंपरिवृढपुंअधिभूपुंपतिपुंइन्द्रपुंस्वामिन्पुंनाथपुंआर्यपुंप्रभुपुंभर्तृपुंईश्वरपुंविभुपुंईशितृपुंइनपुंनायकपुंनियोज्यपुंपरिचारकपुंडिङ्गरपुंकिंकरपुंभृत्यपुंचेटपुंगोप्यपुंपराचितपुंदासपुंप्रेष्यपुंपरिस्कन्दपुंभुजिष्यपुंपरिकर्मिन्पुंपरान्नपुंपरिपिण्डादपुंपरजातपुंपरैधितपुं
genderपुंmasc.
नायकस्तरलो हारान्तर्मणिर्मुकुटं पुनः ॥ ६५० ॥मौलिः किरीटकोटीरमुष्णीषं पुष्पदाम तु ।मूर्ध्नि माल्यं माला स्रक्स्वगर्भकः केशमध्यगम् ॥ ६५१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 मा (wrong syllable)
genderपुंmasc.
इभ्य आढ्यो धनी स्वामी त्वीश्वरः पतिरीशिता ॥ १० ॥अधिभूर्नायको नेता प्रभुः परिवृढोऽधिपः ।
अनुष्टुप्
genderविadj.
अर्यः परिवृढः स्वामी प्रभुर्नेता च नायकः ।अधिभूरधिपः प्रोक्तो ह्यधीशोऽधिपतिस्तथा ॥ ३४३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हारामध्यस्थितं रत्नं नायकं तरलं विदुः ।चूडामणिं च विद्वांसो वदन्ति शिरसि स्थितम् ॥ ५६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मन्त्रपारिषदः पौरव्यावहारिकनायकौ ।आटविको दुर्गपालो दण्डेश इति षट् त्रिकाः ॥ १११ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 वि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अग्रेसरोग्रे भविता पुरोगो नायकोऽपि च ।पुरोगमः पुरोगामी स चैवाग्राग्रतः सरः ॥ २४१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आढ्योस्तिमान् धनी स्वामीभ्येश्वरौ पतिरीशिता ।भर्त्तेशेनेन्द्रनाथार्या नायकस्त्वधिभूः प्रभुः ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भर्ता भरण्डो नेतार्यः प्रभुः परिवृढोऽधि[160b]पः ।अधिभूर्नायको नाथः स्वामीन्द्रो विभ्विनौ प्रभुः ॥ ३६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
दरिद्रोऽकिंचनो निःस्वो निर्धनः कीकटश्च सः ।दुर्गतो दुर्विधो दुःस्थो नायकोऽथाधिभूः प्रभुः ॥ २४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हारमध्यस्थिते तस्मिन्नायकस्तरलः समौ ।कोटीरमुकुटे मौलिः किरीटोष्णीष इत्यपि ॥ ३०१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्युरुत्तरपदे चन्द्रपुङ्गवर्षभनायकाः ।मत्तेभव्याघ्रशार्दूलनागराजमुखादयः ॥ ६८७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मुक्तावली हारलता हारो माला प्रसूनस्रक् ।तरलो मध्यमाणिक्यं नायको हारभूपतिः ॥ १०३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 न (wrong syllable)
genderपुंmasc.
प्राणेशः प्रणयी प्रेयान्प्रेष्ठः प्राणसमोऽधिकः ।प्रीतः प्रियतमः सेक्ता आर्यपुत्रश्च नायकः ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हारमध्यमणिः प्रोक्तो नायकस्तरलोऽपि च ।केयूरमङ्गदं बाहुरक्षकं करभूषणम् ॥ ५० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नाथः प्रभुः पतिः स्वामी विभुः परिवृढोऽधिपः ।ईश्वरो नायको नेता भर्तेन्द्र इन ईशिता ॥ १० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अथ स्वामी विभुः भर्ताः परिवृढः प्रभुः पतिः ।अधिपश्चाऽधिभूरर्यो नेता नाथश्च नायकः ॥ ५३१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 वृ (wrong syllable)
genderपुंmasc.
चूडारत्नं चूडामणिः शिरोरत्नं शिरोमणिः ।तरलो नायकश्चापि हारान्तर्मणि उच्यते ॥ १०५३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 डा (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अथ सारसपत्नी तु लक्ष्मणा लक्षणापि च ।चक्रवाको द्वन्द्वचारी रथाङ्गाह्वयनायकः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नाभिनाराट् च भूमीन्द्रो नरेन्द्रो नायकोऽधिपः ।प्रणताश्रेषसामन्तो भूपालः स्यादधीश्वरः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
धनयुक्ते तु धनवान् इभ्य आट्यो धनीत्यपि ।ईश्वरो नायकः स्वामी प्रभुः परिवृटोऽपि च ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
तरलो नायकश्चोभौ हारमध्यस्थिते मणौ ।ग्रैवेयं कण्ठभूषाथ लम्बनं तु ललन्तिका ॥ ११६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्यान्नायकाग्रेसरिकौ नासीरं दर्प ऊष्मणि ।शस्त्रमायुधमुद्घातः स्थावरं तु धनुर्गुणी ॥ ५० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शिथिलोवोद आर्द्रः स्याच्चिरस्थो नायकः स्मृतः ।स्यादायःशूलिकस्तीक्ष्णकर्माशोचोनहङ्कृतिः ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
हारमध्यस्थितं रत्नं तरलो नायकोऽपि च ।केयूरमंगदं भूषा दोर्मूले कंकणं करे ॥ १४३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
समृद्धः स्यादुपचितो धनवानस्तिमान् समौ ।आढ्यस्त्विभ्यो धनी नेता त्वीश्वरो नायकः प्रभुः ॥ ५७ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
नायकः श्रेष्ठपुरुषे हारमध्यमणावपि ।कीचकः कथितः प्राज्ञैर्वेणुदानवभेदयोः ॥
अनुष्टुप्
हारमध्यगमणौ तु नायको[250b]नेतरि त्रिषु बुधैरुदीरितः ।पावकस्त्वरणिचित्रकाग्निषुत्रिष्वयं विमलशीलशालिनि ॥ ४५ ॥
रथोद्धताmetre not read in every line
नायको हारमध्यस्थमणौ श्रेष्ठे च नेतरि ।निर्मोको व्यम्नि सन्नाहमोचने सर्पकञ्चुके ॥
अनुष्टुप्
नायक as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश नियामकवृन्दारकाः श्रेष्ठमनोज्ञनिर्जराः शालावृकाः स्युः श्वशृगालवानराः । नियामकौ नायकपोतवाहौ विनायको बुद्धगणाधिपौ स्मृतौ ॥ Dharaṇikośa 1.1.17
- कोषकल्पतरु नेतृखे त्वन्तिमे मानकृतित्रये च पिता तु तातेऽप्यभयादिदे च । भर्ता प्रभौ धातरि चाथ नेता [289a] स्यान्नायके प्राप्तिकरे च भेद्ये ॥ ४१ ॥ Koṣakalpataru 6.16.41
- कोषकल्पतरु अज्रस्यात्कण्टकार्यामपि मक्षिकायां क्षौद्रं जले स्यान्मधुनि द्वयोनम् । अज्रोऽन्यवद्गन्तरि नायकेऽथ वध्रो द्वयोश्चार्मणरज्जुवाची ॥ ४८ ॥ Koṣakalpataru 6.27.48
- नानार्थार्णवसंक्षेप ऋजुऋश्यः पुंस्यृषिभेदे स्यान्मृगजात्यन्तरे द्वयोः । ऋजुस्त्रिर्नायकेऽर्थे ना हिंस्रे त्वृष्वो महत्यपि ॥ ११७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.117
- नानार्थार्णवसंक्षेप ग्रामणीगायत्रीसंज्ञकच्छन्दो ग्रामणीस्तु पुमानयम् । नापिते भोगितेऽप्याह रभसस्त्रिस्तु नायके ॥ ६७५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.675
- शब्दरत्नावली रमतिरजतं स्यात्त्रिषु श्वेते क्लीबन्तु रूप्यहारयोः । रमतिः पुंसि काके स्यान्नायकेऽपि निगद्यते ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.127
- शब्दरत्नावली पीठमर्दपीठमर्दो नायके स्यात्सचिवे चातिधृष्टके । पुटभेदो नदीवक्रे आतोद्ये पत्तने पुमान् ॥ महानादो वर्षुकाब्दे कुञ्जरे स्यान्महास्वने । मेघनादस्त्विन्द्रजिति प्रचेतसि भवेत्पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.18.28