नाट्य
nāṭyaक्ली · neut.In 17 kośas: 27 synonym verses, 4 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.
गीतनृत्तवाद्यत्रयं नाट्यं तौर्यत्रिकं च तत् ।
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
गीतं गानं गेयं गीतिर्गान्धर्वमथ नर्तनम् ।नटनं नृत्यं नृत्तं च लास्यं नाट्यं च ताण्डवम् ॥ २८० ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 गे (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 त्यं (wrong syllable)
genderक्लीneut.
ताण्डवं नटनं नाट्यं लास्यं नृत्यं च नर्तने ।
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
genderक्लीneut.
गीतं गानमिति प्रोक्तं वाद्यमातोद्यमिष्यते ।नृत्यं तु ताण्डवं लास्यं त्रितयं नाट्यमुच्यते ॥ ९३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ताण्डवं नटनं नाटयं लास्यं नृत्तं च नर्तनम् ।जायाजीवस्तु शैलूषः शैलालिभरतो नटः ॥ ११७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नृत्तं गीतं वाद्यमिति नाट्यत्तौर्यत्रिकं त्रिकम् ।शृङ्गारवीरबीभत्सहास्याद्भुतभयानकाः ॥ १२६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कांस्यं तु कृत्तिमं नाट्यं प्रभा… मसुराह्वयम् ।घण्टास्वनं भूरिलोहं रवणं लोहजं मलम् ॥ ६४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चमत्कारावहा लोके कलाः स्युश्चतुरुत्तराः ।षष्टिर्गीतं वाद्यनृत्ये नाट्यमालेख्यमेव च ॥ ५०२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
एकमात्रिकतालेन सूडाद्याः स्युरनेकधा ।नाट्यं तौर्यत्रिकं गीतं नृत्तं वाद्यं त्रयं च तत् ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ग्रामसंदिग्धमित्येवं दशधा गीतदुष्टता ।नर्त्तनं नटनं नाट्यं नृत्यं नृत्तं च ताण्डवम् ॥ ४८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नाट्यं तौर्यत्रिकं तच्च गीतवादित्रनर्तनैः ।संगीतं प्रेक्षणीयं तच्छास्त्रोक्तं नाट्यधर्मिका(कैः?) ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
करताली करर्द्धिः स्त्री तालमध्ये तु कुक्कुटी ।स्त्रियां गुणनिका च स्यात्ताण्डवं तु न योषिति ।नृत्यं नृत्तं नर्तनं च नाट्यं नटनं लास्ययुक् ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
गीतं वाद्यं तथा नृत्तं तौर्यं नाट्यं प्रकीर्तितम् ।संगीतमथ गीतं तु गेयं गान्धर्वमेव तत् ॥ १९५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नृत्तं लास्यं तथा नृत्यं ताण्डवं नाट्यनर्तने ।नटनं चोच्चताले स्यात्पानगोष्ठ्यामपि स्मृतम् ॥ १९६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नाट्यविन्नटको नाट्यो नर्त्तको लास्यकृन्नटः ।चित्रविच्चित्रकृच्चित्रकर्मा चित्रविलेखकः ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
लास्यं नृत्तं नर्त्तनकं नाट्यं नर्त्तनताण्डवे ।विपञ्ची तुंबिनी तन्त्री वीणा सप्तस्वरस्वना ॥ २३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नर्तनं नाटकं नृत्यं लास्यं नाट्यं च ताण्डवम् ।अङ्गहारोऽङ्गविक्षेपो व्यञ्जकोऽभिनयो लयः ॥ १०४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अङ्गीकारोऽभ्युपायश्च स्यादभ्युपगमस्तथा ।गीतनृत्यवाद्ययुक्तं नाट्यं तौर्यत्रिकं भवेत् ॥ ४०३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 त्य (wrong syllable)
genderक्लीneut.
नर्तनं नटनं नृत्यं नृत्तं नाट्यं च ताण्डवम् ।लास्यञ्चेति हि वामानि कथ्यन्ते कोविदैः किल ॥ ४०५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अक्षराणि चवर्गादिपञ्चेत्युक्तं मनीषिभिः ।नृत्यं नृत्तञ्च नटनं नाट्यं नाटश्च नर्तनम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
लासो लासं लास्यकञ्च ताण्डवोऽस्त्री नृतिः स्त्रियाम् ।लास्यताण्डवयोर्भेदो नृत्यशास्त्रे प्रकाशितः ।अथ वाद्यनृत्यगीतं नाट्यं तौर्यत्रिकं विदुः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
नाट्यं नटनमङ्गविक्षेपेऽङ्गाद्धारि-हारकौ ।आतोद्ये वाद्यं वादित्रं, तूरं तूर्यं च वल्लकी ॥ ११२ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 ङ्ग (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 द्यं (wrong syllable)
genderक्लीneut.
कांस्यं घण्टास्वनं नाट्यं सौरष्ट्रं रवणं मलम् ।कृत्रिमं लोहजं भूरिलोहं चासुरसंज्ञकम् ॥ ४२१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
समाने गीतगान्धर्वे रागास्तु ललितादयः ।नटनं नर्तनं नाट्यं नृत्तं लास्यं तु तन्मृदु ॥ ९४४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गुरुज्येष्ठं सिंहमलं पञ्चलोहान्यलोहके ।कांस्यं नु कृत्रिम नाट्यं प्रभासमसुराह्वयम् ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 म (wrong syllable)
genderक्लीneut.
वेणुध्माः स्युर्वैणविकाः पाणिवादास्तु पाणिघाः ।नृत्तं गीतं वाद्यमिति नाट्यं तौर्यत्रिकं त्रिकम् ॥ ७१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
क्ली तु रन्ध्रे च शेफे च नादो ना स्तोतरि ध्वनौ ।नदसम्बन्धिनि त्रिः स्यान्नाट्यं घोषाख्यलोहके ॥ ६८० ॥
अनुष्टुप्
meaningsघोषाख्यलोहक
नृत्ते तौर्यत्रिके च क्ली त्रि तु नाटयितव्यके ।नारं क्ली भारताद्वर्षाद् दक्षिणे प्रतिजानके ॥ ६८१ ॥
अनुष्टुप्
भेषजे द्रुविकारे च भव्ये भाविनि वाच्यवत् ।दस्युश्चौरे रिपौ पुंसि महासाहसिकेऽपि च ॥दायः सोल्लुण्ठभाषायां भक्तव्यपितृवस्तुति ।दाने च हरणे स्थाने खण्डनेऽपि च कुत्रचित् ॥दिव्यं लवङ्गे स्त्रीधात्र्यां चारौ दिविभवे त्रिषु ।दूष्यं वस्त्रगृहे क्लीबं दूषणीये तु वाच्यवत् ॥दूत्यं दूतस्वभावे च भावे कर्मणि न द्वयोः ।दैत्योऽसुरे स्त्रियां गन्धकूट्यां चण्डौषधावपि ॥धन्याधात्र्यामामलक्यां धन्यं पुत्रवति त्रिषु ।धान्यं त व्रीहिधन्याकनीवारादिषु द द्वयो ॥धिष्ट्यं स्थाने गृहे शक्तावृक्षे च न द्वयोः ।नाट्यं तौर्यत्रिके लास्ये ताण्डवेऽपि च न द्वयोः ।नित्यन्तु सतते क्लीबं शाश्वते त्रिषु कीर्त्यते ॥पथ्या स्त्रियां हरीतक्यां हिते पथभवे त्रिषु ।पद्यं श्लोके तु शूद्रे ना स्त्रियां पद्या तु वर्त्मनि ॥पाक्यं विड्लवणे क्लीबं यवक्षारे भवेत्पुमान् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
नेत्रं नाड्यां तरोर्मूले वस्त्रे दृशि मथो गुणे ।नाट्यं तौर्यत्रिके नृत्ते नालं विवरशेपसोः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
नाट्य as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु लास्यवेश्यं तु वेशस्य गृहे स्त्रियां तु वाराङ्गनायां, वदने तथास्यम् । स्याद्वक्रमध्ये स्थितिवाचकं स्त्री लास्यं तु तौर्यत्रिकनाट्ययोः स्यात् ॥ ४३ ॥ Koṣakalpataru 6.26.43
- कोषकल्पतरु लक्ष्यस्यादश्वकर्माख्यतरौ तुरङ्गे रसाञ्जने तु प्रथितो द्वयोनः । लक्ष्यं शरव्ये कपटे तु न स्त्री संख्यासु नाट्ये भरणीषु याम्या ॥ ४८ ॥ Koṣakalpataru 6.26.48
- नानार्थार्णवसंक्षेप कुतपदर्पेऽप्यह्नोऽष्टमे भागे तिले छागजकम्बले । वाद्यवादकसामग्र्यां नाट्यस्येत्याह यादवः ॥ ४९५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.495
- शब्दरत्नावली ईश्वरआशरो राक्षसे पुंसि तथा वैश्वानरेऽपि च । इत्वरी कुलटायां स्त्री पथिकक्रूरयोस्त्रिषु ॥ ईश्वरः शङ्करे कामे नाट्ये स्वामिनि वाच्यवत् । ईश्वरा चेश्वरी गौर्य्यां लक्ष्मीवाण्यादिशक्तिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.58
- शब्दरत्नावली शृङ्गारशुषिरं मूषिके च्छिद्रवंश्यादिवाद्यभेदयोः । शुविराप्योषधीभेदे भवेद्रन्ध्रान्विते त्रिषु ॥ शृङ्गारः सुरते नाट्ये रसे ना गजभूषणे । क्लीबं चूर्णे च सिन्दुरे लवङ्गेऽपि च कुत्रचित् ॥ सम्बरो दैत्यभिच्छैलमृगभिन्मीनभित्सु च । बुद्धभेदे पुमान् क्लीबं जले बौद्धव्रतेऽपि च ॥ सङ्करोऽग्निचटत्कारे समार्जन्यवपुञ्जिते ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.107
- त्रिकाण्डशेष ईहामृगजङ्गमेङ्गितयोरिङ्गो नाड्य ईहामृगो वृके । फलं पूगस्य चोद्वेगमुत्सर्गो न्यायदानयोः ॥ ५६ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.56