कांस्य
kāṃsyaक्ली · neut.In 16 kośas: 21 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 12 as a meaning of another word.
कांस्ये विद्युत्प्रियं घोषं प्रकाशं वङ्गशुल्वजम् ।घण्टाशब्दमसुराह्वं रवणं लोहजं मलम् ॥ १०४९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 सु (wrong syllable)
genderक्लीneut.
ताम्रे पवित्रं कांस्यं च सीसके तु महाबलम् ।चीनपिष्टं समेलूकं कृष्णं च त्रपुबन्धकम् ॥ १५७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उच्यते गैरिकं धातुस्ताम्रं शुल्वमुदुम्बरम् ।आरकूटः स्मृतो रीतिः कांस्यं सौराष्ट्रकं तथा ॥ १७० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पीतलोहस्तु रीतिः स्यादारकूटन्तु रोमणम् ।आरं पित्तलमित्युक्ते कांस्यं घण्टास्वनं विदुः ॥ १९७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कांस्यं तु कृत्तिमं नाट्यं प्रभा… मसुराह्वयम् ।घण्टास्वनं भूरिलोहं रवणं लोहजं मलम् ॥ ६४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शिरावृत्तं च वङ्गारि वप्रं चापि महाबलम् ।कांस्यं सौराष्ट्रकं घोषं कंसीयं ब्रह्मवर्द्धनम् ॥ ५५२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
रशनारसनाभ्यां च शंवतुंव महोदयैः ।मृगव्यकांस्यवीर्याणां वाष्पवाणिज्ययोरपि ॥ १३१ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीक्लीf. n.
सर्वं तु तै[16b]जसं लोहं तान्यष्टौ हेमरूप्यकम् ।ताम्रं रीतिः सीस-कांस्ये त्रपु पारशवं तथा ॥ ४८ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
ब्राह्मी स्यात्कपिला राज्ञी ब्रह्मरीतिरथानरि ।कांस्यं विद्युत्प्रियं पञ्चलोहं घोषं प्रकाशकम् ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
महोदयं कांस्यमृगव्यचव्य-वणिज्यवीर्याणि तमिस्र-शस्त्रे ।त्वक्क्षीरकादम्बर-मन्दिराणिमसूरनासीरयुतानि तद्वत् ॥ ८३ ॥
उपजातिः
genderस्त्रीक्लीf. n.
रङ्गताम्रोद्भवं कांस्यं घोषं सौदामिनीप्रियम् ।असुराह्वं प्रकाशं च पारदे सूतपारतौ ॥ ३२९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शुम्बं तुम्बं कांस्यजालस्थलानिस्थाली गोला छर्द्यलाबूडवोऽथ ।शास्त्रं गात्रं काहलं मन्दिरं चवीर्यं नासीरापरे पित्तलापि ॥ १७२ ॥
शालिनी
genderस्त्रीक्लीf. n.
सुवर्णं रजतं ताम्रं रितिः कांस्यं तथा त्रपु ।सीसं नदीवरं चैव अष्टौ लोहानि चक्षते ॥ ५४१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कांस्यं घण्टास्वनं ज्ञेयं रीतिः स्यात्पीतलोहकम् ।रङ्गं सीसं च योगेष्टं त्रपु स्यान्मुग्धभूषणम् ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कांस्यं कनीयसं शुल्वं वरिष्ठं ब्रह्मवर्धनम् ।म्लेच्छमुखं तथा म्लेच्छमौदुम्बरं च शावरम् ॥ १७९५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
कंसं कांस्यं प्रकाशञ्च घोषो विद्युत्प्रियं मलम् ।रवणमसुराह्वं लोहजं वङ्गशुल्वजम् ॥ १८१६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
अथ कांस्यञ्च कंसोऽस्त्री पानभाजनमित्यपि ।कुतूः चर्मस्नेहपात्रे सा स्वल्पा कुतुपस्त्वयम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अर्कमुदुम्बरं द्व्यष्टं सूर्याङ्गं लोहितायसम् ।कांस्यं कंसन्तु कंसास्थि ताम्रार्धं कास्यमित्यपि ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 मु (wrong syllable)
genderक्लीneut.
आरोऽस्त्री रिरी रीरी च कांस्यं स्याद्वङ्ग-शुल्वजे ।कंसं च पञ्चलोहे तु सौराष्ट्रं च सौराष्ट्रकम् ॥ ७९ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 री (wrong syllable); pāda 4, syllable 5 सौ (wrong syllable)
genderक्लीneut.
कांस्यं घण्टास्वनं नाट्यं सौरष्ट्रं रवणं मलम् ।कृत्रिमं लोहजं भूरिलोहं चासुरसंज्ञकम् ॥ ४२१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गुरुज्येष्ठं सिंहमलं पञ्चलोहान्यलोहके ।कांस्यं नु कृत्रिम नाट्यं प्रभासमसुराह्वयम् ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 म (wrong syllable)
genderक्लीneut.
दम्यं त्रिषु स्याद्दमितेऽनृतेऽन्त्ये (?)कश्यं तु मद्ये हयमध्यके च ।त्रय्यां कशार्हेऽप्यथ वाद्यपान-पात्रान्तरे कांस्यमनादिलिङ्गम् ॥ ४४ ॥
इन्द्रवज्रा
स्यात्तैजसद्रव्यविशेषके चमत्स्यो विराटे नरि राशिभेदे ।मीने तथा यादवमुख्यके चतिष्यस्तु पुष्ये कलिनामकश्च ॥ ४५ ॥
इन्द्रवज्रा
meaningsतैजसद्रव्यविशेष
doubtful
कांस्य as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु पात्रटीरमुक्ताधिकारसचिवे नरि पात्रटीरः स्याल्लोहकांस्यदहनानवभाजनेषु । स्यात्पिङ्गलेऽथ करकासु कणेऽम्भसश्च धाराङ्कुरो भवति सैन्यमुखे च तद्वत् ॥ २५ ॥ Koṣakalpataru 6.27.25
- कोषकल्पतरु कंसमन्त्रस्य भेदेऽपि शरीरवायु- भेदेऽथ कंसो दनुजान्तरे ना । न स्त्री तु कांस्येऽपि च कांस्यपात्रे मानान्तरेंऽसस्तु भवेत्स्त्रियां न ॥ ८१ ॥ Koṣakalpataru 6.31.81
- नानार्थार्णवसंक्षेप मलकांस्याख्यलोहे स्यात् त्वेष मर्त्यजात्यन्तरे द्वयोः । मालुकीशूद्रेजेऽथोक्तो मल्लो योधे परैः पुमान् ॥ ९३९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.939
- नानार्थार्णवसंक्षेप असुरद्वे तु दैत्ये गजे च क्ली पुनः कांस्याख्यलोहके । असितस्तु पुमान् ज्ञेय इक्ष्वाकुकुलजे नृपे ॥ ११५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.115
- नानार्थार्णवसंक्षेप कृत्रिमक्ली तु कांस्याह्वये लोहभेदे स्याद्भेद्यवत् पुनः । ज्ञेयः स्यात् कृतिनिर्वृत्ते कृसरस्तु पुमान् द्रुमे ॥ ५६६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.566
- नानार्थार्णवसंक्षेप रवणबल्लभे रभसः प्राह तस्य मूलं विचिन्त्यताम् । कांस्यसंज्ञकलोहे तु क्ली रुते रमसः पुनः ॥ १४९७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1497
- नानार्थार्णवसंक्षेप लोचकदुष्टबुद्धावथ प्राह निर्बुद्धावजयस्तथा । स्याल्लोचितर्यथ क्लीबं लोहे स्यात् कांस्यसंज्ञके ॥ १५८२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1582
- नानार्थार्णवसंक्षेप सौराष्ट्रआढकीति नपि त्वेतत् सौराष्ट्रं कांस्यसंज्ञके । लोहेऽथ हरितः पुंसि स्यान्मुद्गऋषिभेदयोः ॥ २०१५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.2015
- परमानन्दीयनाममाला घोषघर्मो ग्रीष्मोष्मतापे स्यात्तापे स्वेदजले तथा । घोषस्त्वाभीरपल्लौ स्यात्कांस्यघोषकयोरपि ॥ १७२ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.10.172
- परमानन्दीयनाममाला पात्रटीरपरिधायो नितम्बे स्यात्परिवारे जलाशये । पात्रटीरो जरत्पात्रे हुताग्नौ लोहकांस्ययोः ॥ ३२० ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.19.320
- शब्दरत्नावली पुष्पकपुष्पकं धननाथस्य विमाने रत्नकङ्कणे । रसाञ्जनमृदङ्गारलोहकांस्येऽपि न द्वयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.106
- शब्दरत्नावली कंसकंसस्तु तैजसे द्रव्ये कांस्ये मानान्तरेऽसुरे ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.2