अम्बुद
ambudaपुं · masc.In 9 kośas: 7 synonym verses, 1 as a nānārtha head word, 12 as a meaning of another word.
गूथयूथमोथतीर्थपुलिन्दानां ततः पुनः ।ककुदाम्बुदयोः कुन्दपदयोः ककुदस्य च ॥ १६१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 थ (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
उदवाह-बलाहक-मेघ-घन-स्तनयि[18a]त्नु-सरण्यु-नभःकरिणः ।नुदनुर्मुदिरो वनजो गगन-ध्वज-वारिध्वजाम्बुद-वारिमुचः ॥ ५ ॥
metre not recognisednearly तोटकम्: pāda 2, syllable 4 रि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
स्थूणोर्ण इति । स्थूणा चोर्णा च स्थूणोर्णे स्त्रीयोगे स्तः स्त्रीलिङ्गे भवत इत्यर्थः । इयं स्थूणा काष्ठमयी द्विकर्णिका । इयमूर्णा मेषलोमा । तयोरेव स्थूणोर्णयोर्यथासङ्ख्यगृहशशपूर्वकयोर्नपुंसकत्वम् । इदं गृहस्थूणम् । इदं शशोर्णम् । शशपूर्वकयोरिति किम् । इह मा भूत् इयं स्थालास्थूणा । इयं मेषोर्णा । सर्वशब्दो निर्विशेषवाची । सर्वमक्षिनाम जलनाम च नपुंसके भवति । अक्षिनाम तावत् । इदमक्षि लोचनं नेत्रं नयनं चक्षुर्दृगम्बकमीक्षणादि ।जलपर्याय इदं जलं तोयं सलिलमम्बु नीरं वार्वारि काननमुदकं वनमित्येवमादि । जलशब्दत्वादप्शब्दस्यापि नपुंसकत्वं प्राप्नोतीत्याह मुक्त्वापः अप्शब्दं वर्जयित्वेत्यर्थः । अस्य हि स्त्र्यधिकारात्स्त्रीत्वम् । इमा आपः बहुवचनान्तः सदैव ।जलकुसुमनाम सर्वं नपुंसकं स्यात्पद्मस्तु विभाषया ।अभ्रादृतेऽम्बुदाख्या हि केशनखदन्तसञ्ज्ञाश्च ॥ १४ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
जलकुसुमनाम सर्वं निर्विशेषं नपुंसकलिङ्गं भवति । तद्यथा । इदं कमलं पङ्कजं कोकनदं कह्लारं कुशेशयमित्यादि । जलकुसुमद्वारेण नपुंसकत्वे प्राप्ते पद्मस्य विभाषा क्रियते । इदं पद्मम् । अयं पद्म इति उक्तं च । "वसन्ते शीतभीतेन कोकिलेन वने रुतम् । अन्तर्ज्जलगताः पद्माः श्रोतुकामा इवोत्थिताः ॥" ऋतेशब्दो वर्जनार्थे वर्त्तते । अभ्रशब्दमेकं वर्जयित्वा अम्बुदा मेघास्तेषामाख्या सञ्ज्ञा पर्याया इत्यर्थः तेऽम्बुदाख्याः शब्दाः पुंसि भवन्ति तद्यथा । इमे अम्बुदा मेघाः पयोधरा घनजीमूता जलधरा बलाहकाः कन्धरा इत्येवमादयः । इमे केशाः । इमे दन्ताः । इमे नखाः ।
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
शम्बरं कमलं नीरं कीलालं पुष्करं नलम् ।जलपर्यायपतिः पाशी जनपर्यायधरोऽम्बुदः ॥ २८१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
जीमूतो मुदिरो मेघो घनो धाराधरोऽम्बुदः ।कादम्बरी मेघमाला जैमूतं मेघसम्भवम् ॥ ३०५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जीमूतो वारिदो नभ्राट् पर्जन्योऽम्भोधरोऽम्बुदः ।विद्युत्सौदामिनी शम्पा चञ्चला चपला तडित् ॥ ८८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अम्बुद as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश घनघनं सान्द्रं घनं वाद्यं घनो मुस्ते घनोऽम्बुदः । [62]घनौ काठिन्यसंघातौ घनौ विस्तारणाम्बरौ ॥ Dharaṇikośa 19.3.1
- धरणिकोश वराहप्रवाहो जलवेगेऽपि पारम्पर्यानुवर्तने । वराहः शूकरे विष्णौ मानभेदेऽम्बुदे गिरौ ॥ Dharaṇikośa 32.2.9
- कोषकल्पतरु नागरूपार्धके चावयवे च भाग्ये [भागो]ऽथ नागोऽहिघनाम्बुदेषु । पुंनागके मुस्तकनागदन्त- क्रूरस्वभावेष्वहिकेसरे च ॥ ९४ ॥ Koṣakalpataru 6.3.94
- कोषकल्पतरु श्यामश्यामः प्रयागस्य वटेऽम्बुदे च पिके हरि-चकवल्लरीषु । क्लीबं मरीचे लवणे च कृष्णे स्त्रियां निशासोमलताकणासु ॥ ६१ ॥ Koṣakalpataru 6.25.61
- नानार्थार्णवसंक्षेप अद्रिव्याधौ शशाङ्केऽप्यद्रिस्तु शैले सूर्ये द्रुमेऽम्बुदे । अङ्घ्रिः पादपमूले च प्राणिनां चरणेऽपि च ॥ ९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.9
- नानार्थार्णवसंक्षेप दृतिदावो दवाग्नावग्नौ च द्रुमस्त्वखिलशाखिषु । नान्दिवृक्षे पारिजाते दृतिस्त्वम्बुदजिह्वयोः ॥ ६३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.63
- नानार्थार्णवसंक्षेप अहिचिक्रोडाख्ये प्राणिभेदे द्वयोर्ना त्वहिरम्बुदे । वृत्रासुरे च द्वे तु स्यात् पन्नगे स्त्री त्वही गवि ॥ ५० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.50
- नानार्थार्णवसंक्षेप श्यामचौरपुष्पसमाख्येऽथ शङ्खी शङ्खवति त्रिषु । श्यामो ना हरिते वर्णे वर्णे कृष्णे तथा(र्बु?म्बु)दे ॥ १३३६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1336
- नानार्थार्णवसंक्षेप पयोधररविवह्योरथो पङ्करसः शीधौ तथा रसे । पङ्कस्याथाम्बुदे स्त्रीणां स्तने मु(क्ते ? स्ते) पयोधरः ॥ ८१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.81
- शिवकोष जलकरङ्कभवेज्जलकरङ्कस्तु पुटोदकफलेऽम्बुदे । कम्बौ जललतायां च पुंस्यथ प्रतिविष्णुकः ॥ ७३ ॥ Śivakoṣa 1.5.73
- शिवकोष ?भद्रानन्तारसागोपीकृष्णाहिंस्राम्ललोणिषु । सारिण्यां कट्फले क्लीबं बिम्बाम्बुदमहोत्पले ॥ ३८६ ॥ Śivakoṣa 22.2.386
- त्रिकाण्डशेष घनगहनं गह्वरे दुःखे वनेऽथाम्बुदमुस्तयोः । घनः युवा घनं वाद्यं चर्म स्यात्फलकत्वचोः ॥ २३७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.237