श्याम
śyāmaवि · adj.In 17 kośas: 23 synonym verses, 10 as a nānārtha head word, 5 as a meaning of another word.
अरुणो बालसंध्याभः पीतरक्तस्तु पिञ्जरः ।कपिलः पिङ्गलः श्यावः पिशङ्गः कपिशो हरिः ॥ १३९६ ॥बभ्रुः कद्रुः कडारश्च पिङ्गे कृष्णस्तु मेचकः ।स्याद्रामः श्यामलः श्यामः कालो नीलोऽसितः शितिः ॥ १३९७ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
genderपुंmasc.
असितं शिति कृष्णं च कालं नीलं च मेचकम् ।श्यामं तु श्यामलं रामं पालाशं हरितं हरित् ॥ ७३४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
खर्जूघ्नः कालहा पुष्पः खरकण्टफलोऽपि सः ।मोहनो मातुलः श्यामः शैवः कलभमत्तकौ ॥ २२८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
एते ज्ञेया अथ पुनः शृङ्गारोऽस्त्र्युज्ज्वलः शुचिः ।कैशिकः श्यामपर्यायः स च ज्ञेयश्चतुर्विधः ॥ ९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पालाशो हरित-हरित्-पलाश-पीत-नीलाः स्युः स च हरितालसंनिभोऽपि ।श्या[36b]म-श्यामल-शिति-काल-कृष्ण-रामाःनीलोऽस्त्री त्वसित इहास्ति मेचकोऽपि ॥ ३० ॥
प्रहर्षिणीmetre not read in every linenearly प्रहर्षिणी
genderविadj.
तीर्थराजः प्रयागोऽथ श्यामोऽक्षय्यो वटोऽत्रगः ।पूर्वगङ्गेन्दुजा रेवा नर्मदा मेकलाद्रिजा ॥ ५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
श्यामो भुजो दीपनोऽथ पाके पीलुकुणं भवेत् ।सोऽद्रिजोऽक्षोट आक्षोटः स्वादुमज्जा पृथुच्छदः ॥ ९५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विडूरजे विडुरजं प्रावृड्जं वालवायजम् ।श्यामं मरकतं पक्ष्यं स्निग्धं मसृणमुच्यते ॥ २६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
श्यामे च तिलकं तस्मिन् टङ्कणो रसशोधनः ।मालतीतीरजोऽथ स्याद्यवक्षारश्च पाचनः ॥ २३४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कापोतस्तु कपोताभः कालः कृष्णोऽसितः शितिः ।श्याममेचकरामास्तु नीलः श्यामलकः समौ ॥ २८८ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
शूद्रोऽन्त्यवर्णोऽङ्घ्रिभवः श्यामः सेवनजीवनः ।भिल्लः किरातः शबरो निषादो वेणुकल्मषः ॥ ७७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नीलः श्यामः शितः कृष्णः पीतो गौरोऽतिपिङ्गलः ।अरुणो लोहितो रक्तः कृष्णलोहितधूम्रकौ ॥ ३२६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
गदाधरश्चक्रधरो गोवर्धनधरो विधुः ।गोपीप्रियो गिरिधरः श्यामो गरुडवाहनः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पीतो गौरो हरिद्राभः पालाशो हरितो हरित् ।कालः श्यामः सितिः कृष्णः श्यामलो मेचकोऽसितः ॥ ८२ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
कृष्णः कालस्तथा नीलः श्यामश्च श्यामलोऽसितः ।शितिश्च मेचको रामो नव नामानि सन्ति वै ॥ २५३७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
य ईषद्धवलो वर्णः कीर्तितः स च धूसरः ।कृष्णो नीलः शितिः कालः श्यामल-श्याम-मेचकाः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हरिद्वर्णे तु पालाशः श्यामश्च हरितो हरित् ।रक्तोत्पलनिभः शोणो रक्तो लोहित-रोहितौ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पिङ्गः कपिलः कविलः, कृष्णे तु स्याम-श्यामलौ ।श्यामालश्च शिति-शिनी, रक्तश्यामे तु धूमलः ॥ १८ ॥
metre not recognised
genderविadj.
कालश्यामश्यामलकृष्णासितनीलमेचकास्तु समाः ।रक्तो रोहितलोहितताम्रारुणशोणपाटलाश्च समाः ॥ ८८८ ॥
गीतिः
genderविadj.
भूर्जपत्रे भुजो भूर्जो मृदुत्वक् चर्मिचर्मिकौ ।पीलौ गुडफलः स्रंसी श्यामश्चाथात्र शैलजे ॥ ४५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मरीचं तु विरावृत्तमुषणं धर्मपत्तनम् ।(मरिचं) पलितं श्यामं वेल्लनं पेलवं कटु ॥ ७९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
काले कृष्णासितश्यामनीलश्यामलमेचकाः ।रोहिते लोहितो रक्तो हारिद्रे पीतपीतले ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
श्यामो दमनके श्यामे क्षौमं पट्टदुकूलयोः ।प्रक्रमोऽवसरे क्रान्तौ विभ्रमो भ्रान्तिहावयोः ॥
अनुष्टुप्
meaningsदमनक
स्त्रीव्यञ्जनकृतायां च कन्यायां विहगान्तरे ।पोतकीसंज्ञकेऽथ क्ली मरीचे व्योम्नि च त्रि तु ॥ १३३८ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
उक्तवर्णवतोः श्यावः पुनर्ना सवितुर्हये ।वर्णे च कपिशे त्रिस्तु तद्वति त्रिस्तु शान्तवाक् ॥ १३३९ ॥
अनुष्टुप्
meaningsउक्तवर्णवत्
प्रयागस्य वटे पुंसि स्यादयं तद्वति त्रिषु ।सैन्धवे मरिचे क्लीबं स्त्रियान्तु सारिवोषधौ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 न्तु (wrong syllable)
doubtful
नीलिकायां त्रियामायां यमुनायाञ्चवागुजौ ।प्रियङ्गौ त्रिवृतौषध्यामप्रसूताङ्गनासु च ॥
अनुष्टुप्
doubtful
श्याम as a meaning in nānārtha verses
- शब्दरत्नावली मेचकमेचकस्तिमिरे श्यामे श्यामवर्णयुतेऽपि च । मयूरचन्द्रके धूमे मेघे शोभाञ्जनेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.123
- शब्दरत्नावली ध्यामहिंसोपमाक्रतुन्याये ना धनुर्यमसोमपे । ध्यानं श्यामे त्रिषु क्लीबं दमने गन्धखटके । नेमिः कूपत्रिकाचक्रान्तयोः स्त्री तिनिशे पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.25.13
- शब्दरत्नावली नीलनीलः पुंसि कयौ श्याम नीली रागद्रुमेऽपि च । पलन्तु मानके मांसे पल्लं स्थूलकुशूलयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.22
- शब्दरत्नावली वसुप्रसूर्मातरि कन्दल्यामश्वायां विरुधि स्त्रियाम् । वसुरत्ने धने क्लीबं दीप्तौ वृद्ध्यौषधे स्त्रियाम् । नाग्नौ देवे बके श्यामे योक्तभूपालसाधुषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.5
- शब्दरत्नाकर हरितयौतकादि हृतिस्तप्तशीतल(वा?)र्यथ हिंसनम् । हरितस्तु मुनौ श्यामे हारीतो मुनिपक्षिणोः ॥ २१९० ॥ Śabdaratnākara 4.1.2190