केश
keśaपुं · masc.In 19 kośas: 20 synonym verses, 7 as a nānārtha head word, 43 as a meaning of another word.
तज्जाः केशास्तीर्थवाकाश्चिकुराः कुन्तलाः कचाः ॥ ५६७ ॥वालाः स्युस्तत्पराः पाशो रचना भार उच्चयः ।हस्तः पक्षः कलापश्च केशभूयस्त्ववाचकाः ॥ ५६८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
केशाः शिरसिजमूर्धजकचचिकुरशिरोरुहाः स्मृता वालाः ।तद्बन्धविशेषाः स्युर्वेणी धम्मिल्लकुन्तलकवर्यः ॥ ५३० ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
द्वयोर्वाला वेल्लिताग्राः केशकन्तारकुन्तलाः ।हस्तः पक्षः कलापश्च भार उच्चय इत्यपि ॥ १३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुंलिङ्गमृतुहस्तौष्ठकोष्ठाधूनां नखस्य च ।कपोलकेशदिवसरसानां स्तनगुच्छयोः ॥ ४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
निर्यासगुल्फकेशानां पतद्ग्रहकुठारयोः ।रथाशनिश्वेतकण्टकफासीनामरेरपि ॥ ४८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शीर्षं स्यात्करणत्राणं मुण्डं मूर्द्धा कमव्ययम् ।चिकुरश्चिहुरः केशो मूर्द्धजो वृजिनोऽङ्गजः ॥ २० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्थूणोर्ण इति । स्थूणा चोर्णा च स्थूणोर्णे स्त्रीयोगे स्तः स्त्रीलिङ्गे भवत इत्यर्थः । इयं स्थूणा काष्ठमयी द्विकर्णिका । इयमूर्णा मेषलोमा । तयोरेव स्थूणोर्णयोर्यथासङ्ख्यगृहशशपूर्वकयोर्नपुंसकत्वम् । इदं गृहस्थूणम् । इदं शशोर्णम् । शशपूर्वकयोरिति किम् । इह मा भूत् इयं स्थालास्थूणा । इयं मेषोर्णा । सर्वशब्दो निर्विशेषवाची । सर्वमक्षिनाम जलनाम च नपुंसके भवति । अक्षिनाम तावत् । इदमक्षि लोचनं नेत्रं नयनं चक्षुर्दृगम्बकमीक्षणादि ।जलपर्याय इदं जलं तोयं सलिलमम्बु नीरं वार्वारि काननमुदकं वनमित्येवमादि । जलशब्दत्वादप्शब्दस्यापि नपुंसकत्वं प्राप्नोतीत्याह मुक्त्वापः अप्शब्दं वर्जयित्वेत्यर्थः । अस्य हि स्त्र्यधिकारात्स्त्रीत्वम् । इमा आपः बहुवचनान्तः सदैव ।जलकुसुमनाम सर्वं नपुंसकं स्यात्पद्मस्तु विभाषया ।अभ्रादृतेऽम्बुदाख्या हि केशनखदन्तसञ्ज्ञाश्च ॥ १४ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
जलकुसुमनाम सर्वं निर्विशेषं नपुंसकलिङ्गं भवति । तद्यथा । इदं कमलं पङ्कजं कोकनदं कह्लारं कुशेशयमित्यादि । जलकुसुमद्वारेण नपुंसकत्वे प्राप्ते पद्मस्य विभाषा क्रियते । इदं पद्मम् । अयं पद्म इति उक्तं च । "वसन्ते शीतभीतेन कोकिलेन वने रुतम् । अन्तर्ज्जलगताः पद्माः श्रोतुकामा इवोत्थिताः ॥" ऋतेशब्दो वर्जनार्थे वर्त्तते । अभ्रशब्दमेकं वर्जयित्वा अम्बुदा मेघास्तेषामाख्या सञ्ज्ञा पर्याया इत्यर्थः तेऽम्बुदाख्याः शब्दाः पुंसि भवन्ति तद्यथा । इमे अम्बुदा मेघाः पयोधरा घनजीमूता जलधरा बलाहकाः कन्धरा इत्येवमादयः । इमे केशाः । इमे दन्ताः । इमे नखाः ।
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
केशं शिरोरुहं वालं कचं चिकुरमीहयेत् ।चूडापाशं च धम्मिल्लं कबरी केशबन्धनम् ॥ १९५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शुक्रो विभावसुः केशश्चित्रभानुरुषर्बुधः ।वृषाकपिः शमीगर्भो रोहिताश्वो विरोचनः ॥ ६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मुण्डं मौलिः कचाः केशास्तीर्थवाकाश्च कुन्तलाः ।वालाः स्युश्चिकुरास्तुल्या रचना भार उच्चयः ॥ २३३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बालः केशस्तनुरुहो रोम लोमाङ्गजात्मजाः ।कूर्चं वक्त्रा शिखाश्मश्रु गुम्फः पुंस्त्वद्रुमाङ्कुरः ॥ ७९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
केशा बालाश्च चिकुरा अलकाः कुन्तलाः कचाः ।शिरोरुहास्तीर्थवाका मूर्धजास्तत्समुच्चये ॥ २४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शिरसिजाः कचाः केशाः तीर्थवाकाश्च कुन्तलाः ।वालाश्च वेल्लिताग्रोऽस्रः चिकुराश्चिहुरास्तथा ॥ ९०८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 सि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
उत्तमाङ्गं कं शिरञ्च कञ्चापि मान्तव्ययम् ।चिकुरः कचवालौ च केशकुन्तलकुञ्जराः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 4 मा (syllables merged)
genderपुंmasc.
मूर्धाथ कुन्तलं केशो वालः शिरसिजः कचः ।शिरोरुहोऽथ तंद्वृन्दे कौशिकं कैश्यमित्युमे ॥ १०८८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
देवकोटिः कोटिवर्षं काकन्दी वारणावतम् ।अवन्ती स्यात्तक्षशिला स्यात्तु केशं कुशस्थलम् ॥ १८१२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
जटुले कालकः पिप्लुस्तिलके तिलकालकः ।तनूरुहं रोम लोम केशाः शिरसिजाः कचाः ॥ ९७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
काशस्तृणे योषिति[ नाथ ]वा[81a]रा-णस्यां स्त्रियां स्याद्वरुणे तु केशः ।ह्रीबेरबालासुरभित्सु कीशःशाखामृगे पुंसि दिगम्बरे च ॥ ७ ॥
इन्द्रवज्राmetre not read in every line
meaningsवरुण
कुशा रज्वां कुशं नीरे कुशी फाले कुथेऽस्त्रियाम् ।पुमान् रायसुते द्वीपे त्रिषु पापिष्ठमत्तयोः ।केशः सुगन्धिबालायां वरुणे कुन्तले हरौ ॥
अनुष्टुप्
रूप्यस्यांजनभेदे स्युरटव्यां जलमुस्तके ।षण्डाः केशस्य बर्हिष्ठे शिरसः शिखरे तरोः ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
meaningsबर्हिष्ठ
केश as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् वृजिनकेशेऽपि वृजिनो विश्वकर्मार्कसुरशिल्पिनोः । Amarakośa 3.3.207
- नामलिङ्गानुशासनम् मौलिचूडा किरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः ॥ १९३ ॥ Amarakośa 3.3.193
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) वृजिनवृजिनः केशेऽप्युक्तः स्थाणुः कीलेऽपि कुञ्जरे नागः । गञ्जो भाण्डागारे गोमुखमुपलेपनेऽपि स्यात् ॥ ७९७ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.797
- धरणिकोश ककं केशे कं च नारीणां करणे च तयोर्गणे । शुल्कं घट्टे विवाहार्थे जामातुर्गृह्यते च यत् ॥ Dharaṇikośa 1.2.2
- धरणिकोश कचरुचिर्दीप्तौ च शोभायामभिष्वङ्गाभिलाषयोः । कचः केशे च विख्यातो ह्रीबेरासुरभेदयोः ॥ Dharaṇikośa 5.2.2
- धरणिकोश चिकुरचिकुरो द्रुमभेदे स्याच्चिकुरौ केशचञ्चलौ । प्रखरोऽश्वादिसंनाहे प्रखरः स्याद्भृशं खरः ॥ Dharaṇikośa 26.2.29
- धरणिकोश कुञ्जरमाठरो विप्रभेदे स्याद्व्यासे भास्करपार्श्वगे । कुञ्जरो द्विरदे केशे कुञ्जरी धातकी मता ॥ Dharaṇikośa 26.2.35
- धरणिकोश बालहाला सुरा समुद्दिष्टा हालः स्याच्छालवाहनः । बालः केशाज्ञडिम्भेषु ह्रीबेरेऽश्वेभपुच्छयोः ॥ Dharaṇikośa 27.2.11
- धरणिकोश कुन्तलकुन्तलः कल्पितः केशे यवे जनपदान्तरे । शौष्कलश्चामिषाशी स्याच्छुष्कमांसपणायकः ॥ Dharaṇikośa 27.2.25
- कल्पद्रुकोशः बालकंसोऽपुंसि कुशो बर्हौ बालो ह्रीवेरकेशयोः । द्वापरः संशये छेदे पिप्पलो विटपोऽतरोः ॥ १३६ ॥ Kalpadrukośa 3.5.136
- कोषकल्पतरु वालकस्त्री तु वस्त्र भिदि भेद्यगतस्तु वालको जडमतौ च शिशौ च । पुंसि केशहयवारणपुच्छे- ऽथोर्मिकानलदयोरपि न स्त्री ॥ ४७ ॥ Koṣakalpataru 6.1.47
- कोषकल्पतरु कञ्जसञ्जो विरिञ्चौ च हरेऽथ कञ्जः । केशे विरिञ्चे[267b]चरमे तु पद्मे- ऽमृतेऽथ कामे च[हरे]हरौ च ॥ २० ॥ Koṣakalpataru 6.7.20
- कोषकल्पतरु अङ्गजपुंसि द्विपे च तनये केशेऽथाश्वे च पुंनागे । काम्बोजः सितखदिरे माषदलायां तु हिङ्गुपत्र्यां स्त्री ॥ ३९ ॥ Koṣakalpataru 6.7.39
- कोषकल्पतरु कुन्तलपित्तला तोयपिप्पल्यां निस्तलं वृत्तलोलयोः । स्यात्कुन्तलः पुंसि यवे लाङ्गले देशकेशयोः ॥ १२ ॥ Koṣakalpataru 6.28.12
- नानार्थार्णवसंक्षेप अस्रक्ली ना तु केशे यत् त्वेतदजयेन प्रमादिना । अस्रः कोण इति प्रोक्तं तन्नादृत्यं मनीषिभिः ॥ ४७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.47
- नानार्थार्णवसंक्षेप कचक्षप इत्येवमेतस्य लिङ्गं रूपं च चिन्त्यताम् । कचो बृहस्पतेः पुत्रे केशे चापि नृलिङ्गकः ॥ १४६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.146
- नानार्थार्णवसंक्षेप वालवालस्तु ना संवरणे चलने केशपुच्छयोः । केचित्तु करिणः पुच्छे केचित् त्वश्वस्य वालधौ ॥ १२१७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1217
- नानार्थार्णवसंक्षेप अङ्गजसप्तमी तासु या सङ्ख्या सा ज्ञेयाथाङ्गजः स्मरे । केशे च ना द्वे तु पुत्रे क्ली तु रोगेऽपि शोणिते ॥ ७६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.76
- नानार्थार्णवसंक्षेप कुन्तलबहुष्वथ स्त्र्यपत्ये तु कुन्तली स्त्री पुमान् पुनः । केशेऽथ रभसः प्राह कालेऽपि बहुशब्दवित् ॥ ५३२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.532
- नानार्थार्णवसंक्षेप चिकुरत्रि तु चित्रशरीरे स्याच्चिकुरस्तु पुमानयम् । केशे वृक्षे वृक्षभेदे रभसः प्रोक्तवानमुम् ॥ ७४६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.746
- नानार्थार्णवसंक्षेप वृजिनस्याल्लातरि वृषार्थस्य वृजिनं तु बले नपि । पापे च ना तु केशे स्यात् कुटिले त्वभिधेयवत् ॥ १७३९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1739
- नानार्थार्णवसंक्षेप शीर्षण्यशीर्षण्यं तु शिरस्त्राणे योधानां शीर्षकाह्वये । केशे तु विशदे त्रि स्यान्मुख्ये मूर्धभवेऽपि च ॥ १८४४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1844
- नानार्थार्णवसंक्षेप शिरोरुहकेशे तु ना सुवर्णे तु क्लीबलिङ्गं शिलोद्भवम् । पूर्ववत् स्यात् समासादि श्रीवत्साङ्कः पुनः पुमान् ॥ ६१४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.614
- परमानन्दीयनाममाला अस्रअस्रः कोणे तथा केशेऽथाश्रं रक्ताश्रुणोर्मतम् । अर्थः कार्ये धने वस्त्वभिप्रायविषयेषु च ॥ १० ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.1.10
- परमानन्दीयनाममाला कचकोकस्तु चक्रवाके स्थाद्वृके खर्जूरिकाद्रुमे । कचो वाक्पतिपुत्रे स्यात्केशे बन्धे व्रणान्तरे ॥ ८६ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.7.86
- परमानन्दीयनाममाला तन्डुरीणतुमुलं तु महायुद्धे तुमुलस्तु बिभीतके । तन्डुरीणः स्मृतः केशे तन्डुलोदककीटयोः ॥ २३३ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.15.233
- शब्दरत्नावली कचअर्चा स्यात् प्रतिमा पूजा जातकशुश्कषणेऽपि च । कचः बृहस्पतिसुते केशे शुष्कव्रणेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.6.2
- शब्दरत्नावली कञ्जऊर्ज उत्साहबलयोः प्राणने कार्त्तिकेऽपि च । कज्जं सुधापङ्कजयोः कञ्जः केशविरिञ्चयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.8.4
- शब्दरत्नावली बहुरूपपिण्डपुष्पं सरोजे स्याज्जवातगरवञ्जुले । बहुरूपी(?) स्मरे विष्णौ शिवे च केशबुद्धयोः ॥ मेघपुष्पः शक्रह्ये क्लीबं पिण्डाभ्रवारिणोः । विप्रलापोऽपार्थवाक्ये विरोधवचनेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.21.22
- शब्दरत्नावली चिकुरचिकुरः केशचिष्काहि-वि-द्रुमिच्यपलाद्रिषु (?) । छित्वरस्त्रिषु धूर्ते स्याच्छेदनद्रव्यवैरयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.73
- शब्दरत्नावली वर्वरमुर्मुरः सूर्यतुरगे तुषाग्नौ च मनोभवे । रुधिरं कुङ्कुमे रक्ते स्यात्पुमान् मङ्गलग्रहे ॥ वटरः कुक्कुटे वेष्टे शठे चोरे च चञ्चले । वर्वरः पामरे केशे चक्रले शाकभिद्यपि ॥ पुष्पभेदे देशभेदे वर्वरा मक्षिकाभिदि । वर्करः स्याद्युवपशौ स्याच्छागपरिहासयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.97
- शब्दरत्नावली बालबालः केशे शिशौ मूर्खे वालधौ वालमौषधौ । बालाऽलङ्कारभेदे स्याद्योषिति स्त्रीत्रुटावपि ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.28
- शब्दरत्नावली कुन्तलकुन्तलेश्चषके केशे ह्रीवेरयवयोरपि । कुलालः कुम्भकारे स्यात्कौशिके कुक्कुभेऽपि च । कुम्भिलः शालमत्स्ये स्याच्चौरश्लोकार्यचौरयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.54
- शब्दरत्नाकर कचकचः केशे जीवपुत्रे कृष्णो नीलेऽनले हरौ । व्यासेऽर्जुने च कृष्णा तु पिप्पली द्रुपदात्मजा ॥ १९०० ॥ Śabdaratnākara 4.1.1900
- शब्दरत्नाकर चिकुरचपले त्रिषु केशे ना चिकुरश्चपलो रसे । तडिति स्त्री द्रुते क्लीबश्चत्वरस्तु चतुष्पथे ॥ २०८९ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2089
- तन्त्राभिधान थकृष्णो बुद्धिर्विकर्मा(र्णा) च दक्षनासाधिपोऽमरः । वरदा भोगदा केशो वामजानू रसो(पो)ऽनलः ॥ १०७ ॥ Tantrābhidhāna 2.34.107
- त्रिकाण्डशेष कचइभ्यां स्त्री गुरुपुत्रे ना केशे शुष्कव्रणे कचः । देशभेदेऽपि काञ्ची स्यात्तथा स्थासकतर्कयोः ॥ ७५ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.75
- त्रिकाण्डशेष अङ्गजस्यादङ्गजः स्मरे केशे पुत्रे रक्ते नपुंसकम् । उत्साहकार्तिकावूर्जौ कम्बोजो देशशङ्खयोः ॥ ८२ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.82
- त्रिकाण्डशेष कुन्तलकर्म्मरङ्गतरौ कर्म्मफलं दुःखे सुखेऽपि च । करालो धूनतैलेऽपि देशे केशे च कुन्तलः ॥ ३८९ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.389
- त्रिकाण्डशेष बालफेणिलं बदरेऽरिष्टे बालो ह्रीवेरकेशयोः । बलिर्जराश्लथत्वे स्त्री गृहदार्वमुरौ बली ॥ ४०२ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.402
- वैजयन्ती झल्लरीजगती विष्टपे मह्यां वास्तुच्छन्दोविशेषयोः । छत्रान्तालंबिवस्त्रेऽपि झल्लरी केशवाद्ययोः ॥ ९ ॥ Vaijayantī 7.2.9
- वैजयन्ती चिकुरचपलः पारदे शीघ्रे दुर्विनीते चले कपौ । चले केशे च चिकुरो जराय्वस्त्र्यंबुजेऽपि च ॥ ३९ ॥ Vaijayantī 7.5.39
- वैजयन्ती वृजिनपापेऽपि वृजिनं केशे पुमानिन्दुस्तु शर्वरः । स्त्री रात्रिसन्ध्याशर्वर्यो र्दैत्ये ना शंबरोऽप्सु षण् ॥ ८४ ॥ Vaijayantī 7.5.84