तीर्थ
tīrthaक्ली · neut.In 14 kośas: 16 synonym verses, 15 as a nānārtha head word, 19 as a meaning of another word.
करमध्ये सौम्यं तीर्थमथ स्यान्नियमे तपः ॥ १५० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
अङ्गुल्यग्रे तीर्थं दैवं स्वल्पाङ्गुल्योर्मूले कायम् ॥ ५० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
तीर्थानि शत्रुपक्षे स्युर्येषु चारः प्रयुज्यते ।समाहर्तृप्रशास्तारौ नायकं चापवर्त्त्य तु ॥ ११२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अतः स्वपक्षे तीर्थानि भवन्ति दश पञ्च च ।चरन्ति पुरुषाः शत्रुपक्षे चेति चरास्त्रयः ॥ ११४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पृषन्ति विन्दु पृषतः पुमांसो विप्रुषः स्त्रियाम् ।तीर्थोऽस्त्रियां पुंसि घट्टः स्नानपानावतारके ॥ ५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
गूथयूथमोथतीर्थपुलिन्दानां ततः पुनः ।ककुदाम्बुदयोः कुन्दपदयोः ककुदस्य च ॥ १६१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 थ (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
तीर्थं त्वर्दवज्जलं(?)काजलं स्यात्काम्भः कोदकमित्यपि ।* * * * * * * * त्वर्थं त्रिष्वत्र देयके ।अपां विकार आप्यं स्यादापमप्सव्यमम्मयम् ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
आवालमालवालोऽस्त्री पुंसि त्वावाप उच्यते ।द्वयोः प्रणाल्यम्बुपथो घट्टः स्यात्तीर्थमस्त्रियाम् ॥ ५२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
एते शब्दाः पुंसि भवन्ति । अयं शेखरः पुष्पसङ्घातः उत्तुङ्गो वा । यूपो यज्ञभाण्डम् । पुरोडाशो यज्ञपिण्डकिः । कूपोऽवटः । सूपो व्यञ्जनम् । लवो लेशः । शष्पो बालतृणम् । धर्म उपवासादिः । मयो वेश्म । वासांसि वस्त्राणि तेषां दशाः । दाराः स्त्रियश्च पुंसि भवन्ति बहुत्वं चैषां सदा भवति । इमे वासोदशाः वस्त्रान्तसूत्रम् । इमे दाराः स्त्रियः । वास इति किम् । दशा अवस्था ।मांसविवराभिधानं नपुंसके विद्धि तीर्थतुण्डे च ।यवमाषाद्या व्रीहयः पुंसि प्रियङ्गवश्च स्त्रियामेव ॥ ५६ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
मांसाभिधानं विवराभिधानं च तीर्थतुण्डे च नपुंसके विद्धि जानीहि । यथा मांसं पलं पललं क्रव्यमित्यादि । इदं विवरं बिलं छिद्रं रन्ध्रं कुहरं सुषिरमित्यादि । इदं तीर्थं पुण्यस्थानम् । तुण्डं वक्त्रम् । यवमाषाद्या व्रीहयः पुंसि । यथा इमे माषाः मुद्गाः कुलत्थाः सोष्टाः गोधूमाः तिलाः कलापाः मसूराः सर्षपाः । प्रियङ्गवश्च स्त्रियामेव । इमाः प्रियङ्गवः ।पल्लव उक्तः पुंसि नपुंसके किसलयं स्त्रियां लाक्षा ।ऋग्रोचना पिडका कण्डूः क्षपा चैव ॥ ५७ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
घट्टस्तीर्थोऽवतारोऽम्बुवृद्धौ पूरः प्लवोऽपि च ।वक्राणि पुटभेदाः स्युर्भ्रमास्तु जलनिर्गमाः ॥ ३६७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऐरावतं दैवतमक्षतं चहस्तोपवीतव्रतपुस्तबुस्तम् ।द्यूतायुतध्वान्तवसन्तयूथ-वरूथगूथानि मुहूर्ततीर्थे ॥ १४१ ॥
उपजातिः
genderपुंक्लीm. n.
अवतारस्तथा तीर्थो घट्टोऽपि कथ्यते पुनः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 पि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
आकाशकुञ्जकुतपौदनवारवाणप्रस्थावतंसनखमण्डपकच्छपुच्छाः ।कान्तारकङ्कणतडागकिरीटराष्ट्रतीर्थव्रणस्तबकसङ्क्रमपीठकानि ॥ १२ ॥
वसन्ततिलका
genderपुंक्लीm. n.
गंभीरञ्चाथ नौतार्यं नाव्यं स्यात्ते नव त्रिषु ।घट्टोऽवतारस्तीर्थोऽस्त्री प्रणाल्यक्ली पयोवहा ॥ २० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
करशाखाथ करभो मध्यं मणिकनिष्ठयोः ।तीर्थानि हस्तावयवा नखरस्तु नखोऽस्त्रियाम् ॥ ७५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तीर्थमस्री पुण्यजले पुण्यक्षेत्रेऽध्वरे भगे ।जलावगाहमार्गे च मन्त्राद्यष्टादशस्वपि ॥ ५४२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 पु (wrong syllable)
शास्त्रे निदाने योग्ये च स्त्रीपुष्पे दर्शनेष्वपि ।उपाध्यायेऽप्युपाये च प्राहाचार्यकुलेऽपरः ॥ ५४३ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
नदीष्वन्योऽथ तीक्ष्णोऽस्त्री विषे क्लीबं तु संयुगे ।गरे चाप्यजयोऽवादील्लोहे कालायसाह्वये ॥ ५४४ ॥
अनुष्टुप्
meaningsनदी
doubtful
देवतानिलये पुण्यक्षेत्रे योन्यवतारयोः ।त्राणं वीर्ये वने त्रायमाणभेषजनाम च ॥ २१५ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
गन्थः शास्त्रे धने वर्णसंख्याते ग्रथनेऽपि च ।ग्रन्थिर्ना पर्वरुग्भेदग्रन्थिपर्णेषु वल्कले ॥गाथा श्लोकगेपवृत्तसंस्कृतेतरभाषिते ।तीर्थं शास्त्रे कृतौ(?) क्षेत्रे पात्रे नारीरजस्यपि ॥उपाध्यायोपायमन्त्रितटषिजुष्टजलेष्वपि ।तुत्थं क्लीबमञ्जने स्यान्नीलीसूक्ष्मैलयोः स्त्रियाम् ॥दुःस्थो मूर्खे दुर्गते स्यात्पुंसि दुःखस्थिते त्रिषु ।प्रस्थोऽस्त्रियां मितद्रव्ये सानुमानभिदोरपि ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 क (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 1 तट (syllable split); pāda 3, syllable 4 ब (wrong syllable)
पात्रोपायावतारेषु स्त्रीपुष्पे योनियज्ञयोः ।तेजः पराक्रमे प्राणे वर्चस्यर्चिषि तेजसि ॥ १९३२ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
पात्रोपायावतारेषु स्त्रीपुष्पे योनियज्ञयोः ।तेजो बले प्रभावेऽन्ने ज्योतिष्यर्चिषि रेतसि ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
तीर्थ as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् पुष्करपुष्करं करिहस्ताग्रे वाद्यभाण्डमुखे जले ॥ १८६ ॥ व्योम्नि खड्गफले पद्मे तीर्थौषधिविशेषयोः । Amarakośa 3.3.351
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) पुष्करद्विरदकराग्रे पद्मे खड्गफले व्योम्नि वाद्यभाण्डमुखे । अगदे जले च तीर्थे पुष्करमष्टासु निर्दिष्टम् ॥ ८५८ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.858
- धरणिकोश प्रयागनिषङ्गौ सङ्गतूणीरावनङ्गो व्यङ्गमन्मथौ । प्रयागौ तीर्थयज्ञौ तु जिह्मगौ सर्पमन्दगौ ॥ Dharaṇikośa 3.1.5
- धरणिकोश पुष्करपुष्कराणि विदुरोषधीतीर्थ- द्वीपनागविहगोरगभेदान् । पद्मवारिगगनानि च भेरी खड्गकाण्डमिभमुण्डमुखं च ॥ Dharaṇikośa 26.3.39
- कोषकल्पतरु धाराङ्गगुह्ये गुडत्वचि शिरोगजयोर्वराङ्गं पत्राङ्गमाहुरिह पद्मकभूर्जयोश्च । कोके रथाङ्ग उदितश्चरमे तु चक्रे धाराङ्ग आदिमगतोऽप्यसितीर्थवाची ॥ २२ ॥ Koṣakalpataru 6.3.22
- कोषकल्पतरु गोपीथअस्त्रीवरूथो रथगोपने स्या- त्तद्वत्तनुत्रे सदने प्रदिष्टः । गोपीथ उक्तो नरि सोमपाने तीर्थार्थकं चापि वदन्ति षण्ढे ॥ ६ ॥ Koṣakalpataru 6.18.6
- कोषकल्पतरु महालयवार्ते तथा वीतगदे विशेष्ये समाह्वयो द्यूतविधौ हयाद्यैः । रणे, विहारे तु महालयः स्या- त्तीर्थे[43a]परात्मन्यपि संप्रदिष्टः ॥ ८४ ॥ Koṣakalpataru 6.26.84
- कोषकल्पतरु अवतारपारावारोऽम्भोनिधौ पुंसि तीर- द्वंद्वे त्वन्त्येऽथावतारश्च तीर्थे । न्यक्संचारे पुष्करिण्यादिकेऽथा- कूपारः स्यात्कूर्मराजे समुद्रे ॥ १८ ॥ Koṣakalpataru 6.27.18
- नानार्थार्णवसंक्षेप गोपीथगोपीथो गोनिपाने च तीर्थे कालान्तरेऽपि च । गोकीलो मुसले सीरे गोविन्दस्त्वपि शार्ङ्गिणि ॥ ८२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.82
- नानार्थार्णवसंक्षेप धाराङ्गधाराङ्गमवतारेऽश्रावित्युक्तं यादवैर्नपि । रभसेन तु पुंसीति धाराङ्गस्तीर्थखड्गयोः ॥ ९७८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.978
- नानार्थार्णवसंक्षेप पुष्करखेऽब्जे दिव्यसिधारायां तीर्थभेषजभेदयोः । पटहे मुरवे त्वन्ये पुमांस्त्वौर्वे च मारुते ॥ ११९२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1192
- नानार्थार्णवसंक्षेप अवतारअस्य स्थाने पठित्वाहुरस्यैवार्थान् विचक्षणाः । अवतारोऽवतरणे तीर्थे भूतादिके ग्रहे ॥ १२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.12
- शब्दरत्नावली धाराङ्गधाराङ्गो मेहने तीर्थे खङ्गे चापि वरण्डके । नारङ्गो यमजप्राणि नागरङ्ग महीरुहोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.38
- शब्दरत्नावली गयापुंसि क्लीबन्तु कायं स्यान्मनुष्यतीर्थभिद्यपि । क्रिया कर्मणि पूजायामारम्भे सम्प्रधारणे ॥ उपाये निष्कृतौ शौचे चेष्टायामपि च स्त्रियाम् । कुड्यं विलेपने भित्तौ क्लीबं कौतुहलेऽपि च ॥ कुल्यं सूर्पे कीकशे स्यादामिषे द्रोणभिद्यपि । कुल्या जीवन्तिकौषध्यां प्रणाल्यां सरिति स्त्रियाम् ॥ अमात्ये पुंसि च कुलीद्भवे कुलहिते त्रिषु । कृत्या कर्मणि देवे स्त्री विद्विष्टकार्ययोस्त्रिषु ॥ गयो ना पशुराजर्षिभेदे तीर्थे पुनः स्त्रियाम् । गव्या गोसंहतौ क्लीबं रागद्रव्ये धनुर्गुणे ॥ गोदुग्धादिगोहितयोस्त्रिषु गव्यं निगद्यते ॥ Śabdaratnāvalī 7.26.11
- शब्दरत्नावली महालयआश्रये सदसि स्थाने प्रसिद्धे च प्रतिश्रयः । हुताशने विष्णुशङ्खे पाञ्चजन्यः समीरितः ॥ पुंसा कृते तद्विकारे पौरुषेयो भवेत्त्रिषु । पुंसि बृन्दे वधे चापि पुरुषस्य पदान्तरे ॥ प्रावृज्जे त्रिषु नीपे ना प्रावृषेण्यो निगद्यते । लाभे सुरालये हर्षे भवेत्पुंसि फलोदयः ॥ परमात्मनि तीर्थे च विहारे च महालयः । अपवर्गे चाधिपत्ये कान्यकुब्जे महोदयः ॥ शुद्धौ तु कायशोधे स्यान्मार्जनीयो भवेत्पुमान् । बलरामे बुधे पुंसि रौहिणेयो भवेदिवृ ॥ कर्कटे मूषिके सर्गे पुंलिङ्गे स्याद्विलेशयः । युद्धेऽप्यायदुत्तरे स्यात्सम्परायः पुमानयम् ॥ पशुपक्षियुधि द्यूते चाह्वाने च समाह्वयः ॥ Śabdaratnāvalī 7.26.57
- शब्दरत्नावली पुष्करपुष्करं हस्तिहस्ताग्रे वाद्यभाण्डे मुखे जले । व्योम्नि खङ्गफले काण्डे पद्मे तीर्थोषधीभिदोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.89
- त्रिकाण्डशेष अवतारश्रेष्ठेऽप्यग्रोऽवतारस्तु तीर्थेऽवतरणेऽपि च । गलहस्तेऽप्यर्धचन्द्रोऽकूपारः कमठेऽम्बुधौ ॥ ३२८ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.328
- वैजयन्ती पुष्करखेऽब्जे दिव्यसिधारायां तीर्थभेषजभेदयोः । ब्राह्मण्यं ब्राह्मणत्वे स्याद्विप्रौघे विप्रकर्मणि ॥ २५ ॥ Vaijayantī 7.3.25
- वैजयन्ती अवतारपिशाचादिग्रहे तीर्थेऽप्यवतारोऽवतारणे । अवरोहोऽवतरणं शाखाप्याग्राद्गतांघ्रितः ॥ ५ ॥ Vaijayantī 8.1.5