नख
nakhaपुं · masc.In 22 kośas: 37 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 18 as a meaning of another word.
कामाङ्कुशो महाराजः करजो नखरो नखः ।करशूको भुजाकण्टः पुनर्भवपुनर्नवौ ॥ ५९४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शुक्तिः शङ्खः खुरः कोलदलं नखमथाढकी ॥ १३० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderपुंक्लीm. n.
अंह्रिः पादश्चरणः पाणिः शयपञ्चशाखकरहस्ताः ।कामाङ्कुशाः कररुहाः पुनर्नवाः पाणिजा नखा नखराः ॥ ५११ ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
कम्पिल्वः कापिलश्च स्यात् काम्पिल्लश्च नखं नखी ।प्रपुन्नाडः प्रपुनडः प्रपुनाडश्च कथ्यते ॥ १३५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चपेटश्चर्पटश्च स्यान्नखरो नखरा नखः ।जिह्वो जिह्वा च रसना रसनं चिवुकं चिवुः ॥ १८२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
द्वाविंशतेराकृतिश्च नखसंज्ञास्तु विंशतिः ।सिद्धा जिनाश्चतुर्विंशत्तत्त्वं च पञ्चविंशतिः ॥ ३३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 च (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कराग्रजः करशूकोनखोऽस्त्री नखरस्त्रिषु ।संपिण्डिताङ्गुलिः पाणिर्मुष्टिर्ना मुचुटिः स्त्रियाम् ॥ १७८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 र (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
पुंलिङ्गमृतुहस्तौष्ठकोष्ठाधूनां नखस्य च ।कपोलकेशदिवसरसानां स्तनगुच्छयोः ॥ ४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कर्कन्ध्वाखूहनूनां च कन्दुना सहगामिनाम् ।इति स्त्रीपुंसप्रकृतिरथ स्त्रीक्लीबयोर्नखम् ॥ १२६ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीक्लीf. n.
हनुर्नागहनुः कोशी शुक्तिः शङ्खः खुरो नखः ।नखी खलो हस्तिकर्णः सामुद्रं कोलपर्णकम् ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नखोऽस्त्री नखरी त्रय्यां नख्यं त्रिषु नखोद्भवम् ।प्रादेशश्च प्रदेशश्च तर्जन्या सह विस्तृते ॥ ८६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
पिप्पिकं स्याद्दन्तमलं पुष्पिका लिङ्गजं मलम् ।स्वेदो मेदोमलोऽथास्थिमलौ स्तो नख-रोमणी ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 द्द (wrong syllable)
genderक्लीneut.
मताः खान्तेषु चत्वारः शङ्खः पुङ्खो नखं मुखम् ।अधिकाङ्गः पद्मरागः संयुगं च युगं भगम् ॥हिङ्गूद्योगौ टङ्ग-शृङ्गौ निदाघोऽध्यर्घ-वद्भवेत् ।अर्धर्चः क्रकचः कूर्चः कवचः पुच्छ उञ्छवत् ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
वृत्ते वसन्ततिलकं नखमत्र शुक्तौस्यात्कन्यकुब्जमपि देशगतं च पीठम् ।क्रोडा तु वक्षसि भवेदुडु तद्वदर्णास्थूणाथ संयदपि नक्तमथावहित्थम् ॥ ८१ ॥
वसन्ततिलका
genderस्त्रीक्लीf. n.
स्थूणोर्ण इति । स्थूणा चोर्णा च स्थूणोर्णे स्त्रीयोगे स्तः स्त्रीलिङ्गे भवत इत्यर्थः । इयं स्थूणा काष्ठमयी द्विकर्णिका । इयमूर्णा मेषलोमा । तयोरेव स्थूणोर्णयोर्यथासङ्ख्यगृहशशपूर्वकयोर्नपुंसकत्वम् । इदं गृहस्थूणम् । इदं शशोर्णम् । शशपूर्वकयोरिति किम् । इह मा भूत् इयं स्थालास्थूणा । इयं मेषोर्णा । सर्वशब्दो निर्विशेषवाची । सर्वमक्षिनाम जलनाम च नपुंसके भवति । अक्षिनाम तावत् । इदमक्षि लोचनं नेत्रं नयनं चक्षुर्दृगम्बकमीक्षणादि ।जलपर्याय इदं जलं तोयं सलिलमम्बु नीरं वार्वारि काननमुदकं वनमित्येवमादि । जलशब्दत्वादप्शब्दस्यापि नपुंसकत्वं प्राप्नोतीत्याह मुक्त्वापः अप्शब्दं वर्जयित्वेत्यर्थः । अस्य हि स्त्र्यधिकारात्स्त्रीत्वम् । इमा आपः बहुवचनान्तः सदैव ।जलकुसुमनाम सर्वं नपुंसकं स्यात्पद्मस्तु विभाषया ।अभ्रादृतेऽम्बुदाख्या हि केशनखदन्तसञ्ज्ञाश्च ॥ १४ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
जलकुसुमनाम सर्वं निर्विशेषं नपुंसकलिङ्गं भवति । तद्यथा । इदं कमलं पङ्कजं कोकनदं कह्लारं कुशेशयमित्यादि । जलकुसुमद्वारेण नपुंसकत्वे प्राप्ते पद्मस्य विभाषा क्रियते । इदं पद्मम् । अयं पद्म इति उक्तं च । "वसन्ते शीतभीतेन कोकिलेन वने रुतम् । अन्तर्ज्जलगताः पद्माः श्रोतुकामा इवोत्थिताः ॥" ऋतेशब्दो वर्जनार्थे वर्त्तते । अभ्रशब्दमेकं वर्जयित्वा अम्बुदा मेघास्तेषामाख्या सञ्ज्ञा पर्याया इत्यर्थः तेऽम्बुदाख्याः शब्दाः पुंसि भवन्ति तद्यथा । इमे अम्बुदा मेघाः पयोधरा घनजीमूता जलधरा बलाहकाः कन्धरा इत्येवमादयः । इमे केशाः । इमे दन्ताः । इमे नखाः ।
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
अनामिका तु सवित्री कनिष्ठा तु कनीनिका ।पुनर्भवो महाराजो भुजाकण्टनखावपि ॥ २५६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 स (wrong syllable)
genderपुंmasc.
हस्तदन्तनखौष्ठान्धुगुच्छगुल्फपतद्ग्रहाः ।स्तननाककपोलारिरसवोलरथाः समाः ॥ ६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पिण्याकझर्झरकहंसकतण्डकानिमस्तिष्कशङ्खमुखपुङ्खनखाधिकाङ्गाः ।उद्योगटङ्गयुग [संयुग?] पद्मरागाःशृङ्गं भगः क्रकचकूर्चनिदाघकुञ्जाः ॥ १३३ ॥
वसन्ततिलका
genderपुंक्लीm. n.
स्त्रीनपुंसकयोः शुक्तौ नखं पुष्पे च पाटलम् ।ओषधे मधुकं विश्वं यवाग्वां तरलापि च ॥ १६७ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीक्लीf. n.
गोर्दं मस्तिष्कमस्तिष्यमस्तकालयमस्तिकाः ।वसा शुक्रमसृङ्मज्जा मूत्रं विट्कर्णविण्नखाः ॥ १३२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
अनामाऽनामिका मध्या मध्यमा दीर्घपर्विका ।कनिष्ठिका कनिष्ठान्त्या करजो नखरो नखः ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कामाङ्कुशो महाराजः करजो नखरो नखः ।करशूकः कररुहो भुजाकण्टः पुनर्भवः ॥ ३६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
महाराजो नखश्चैव नखरश्चापि कथ्यते ।प्रदेशिन्यादिभिः सार्द्धमङ्गुष्ठे वितते सति ॥ ९५७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मुक्ता स्फोटः स्त्रियां सूक्तिः शुक्तिश्चापि नखी नखः ।अस्त्रियां कम्बुकम्बोनशङ्खाब्जजलजा अपि ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नखी नखस्तु करजं तथा व्याघ्रनखीत्यपि ।शुषिरा स्यात् कपोताङ्घ्रिः नली नाली नटीति च ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हनुरञ्जनकेशी च भवेदञ्जनकेशिका ।नखी शङ्खः शङ्खनखः शुक्तिः कीलदलं नखम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मुयुटी मुकुटी चैव भवेदङ्गुलिमोटिने ।अस्त्रियो नखरनखौ पुनर्नव-पुनर्भवौ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 न (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
पुनर्नव-पुनर्भवौ करजे नखरस्त्रिषु ।नखोऽस्त्री तर्जन्यायत्तेऽङ्गुष्ठे त्वथ प्रदेशवत् ॥ १७२ ॥
metre not recognised
genderपुंक्लीm. n.
पुनर्भवः कररुहो नखोऽस्त्री नखरोऽस्त्रियाम् ।प्रसृतिः कुञ्चितः पाणिः पाणौ तु प्रतताङ्गुलौ ॥ १०७४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
नखं कोलदलं शुक्तिः खुरः शङ्ख समार्थकाः ।गुडः क्षारोऽस्य विकृतौ मत्स्यण्डी खण्डशर्करा ॥ १४९० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दीर्घबाहू रसो रूपं नादाख्यश्चातिचञ्चलः ।ञो धर्मः सुखदो ज्ञानी वामकराङ्गुलीनखः ।एकपादः कुण्डली च वामपाणिस्तथा नखः ॥ ३५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 क (wrong syllable)
genderपुंmasc.
नखं पुनर्भवः कामाङ्कुशः स्यात्करकण्टकः ।करेटुः करशूकश्च पुच्छट्यङ्गुलिमोटनम् ॥ २७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आकाशकुञ्जकुतपौदनवारवाणप्रस्थावतंसनखमण्डपकच्छपुच्छाः ।कान्तारकङ्कणतडागकिरीटराष्ट्रतीर्थव्रणस्तबकसङ्क्रमपीठकानि ॥ १२ ॥
वसन्ततिलका
genderपुंक्लीm. n.
धमन्यंजनकेश्यौ तु हनुर्हट्टविलासिनी ।अपि शुक्तिः खुरः शंखो नखं कोलदलं समाः ॥ १०१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
करशाखाथ करभो मध्यं मणिकनिष्ठयोः ।तीर्थानि हस्तावयवा नखरस्तु नखोऽस्त्रियाम् ॥ ७५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
खं व्योमेन्द्रियलोकेषु पुरक्षेत्रेषु बिन्दुषु ।नखं नखी च सुगन्धिद्रव्ये स्यान्नखरे नखः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 सु (wrong syllable)
नख as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश करञ्जवणिक्करणभेदे स्याद्वाणिज्ये तत्करेऽपि च । करञ्जश्च करञ्जे स्यान्नेखे व्याघ्रनखेऽपि च ॥ Dharaṇikośa 7.2.6
- कोषकल्पतरु शङ्खशङ्खो ललाटास्थनि कम्बुनख्यो- र्न स्त्री च तादृग्वलये निधौ ना । शिखण्डिचूडाग्रकनीनिशाखा- शिखण्डयात्रार्चिषु लाङ्गलिक्याम् ॥ ७९ ॥ Koṣakalpataru 6.2.79
- नानार्थार्णवसंक्षेप पाथस्पाथः स्थानान्नखाम्भःसु पाथिः स्वर्गेन्दुपूषसु । नद्यां ज्योतिष्यथो पिञ्छं मयूरस्य शिखण्डके ॥ ४१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.3.41
- नानार्थार्णवसंक्षेप सानसिऋणे नखे हिरण्येऽथ स्त्रीवासो वामलूरके । स्त्रीणां वासे सुस्तरस्तु भवेच्छयनमानयोः ॥ २४५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.245
- नानार्थार्णवसंक्षेप करजक्ली तु भूलवणे कूप्यसंज्ञेऽथ करजः पुमान् । नखे करञ्जवृक्षे च क्ली तु व्याघ्रनखाह्वये ॥ ३९५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.395
- नानार्थार्णवसंक्षेप शुषिरअर्थे वदन्ति विवरं रभसस्तु नखाह्वये । भेषजेऽप्यपठीद्वाद्यभेदे त्वजय उक्तवान् ॥ १८४६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1846
- नानार्थार्णवसंक्षेप महाराज(म?न)खे वैश्रवणे राज्ञि महत्यथ महाबुसः । यवे हायनसंज्ञे च धान्येऽथ स्यान्महामुनिः ॥ ९८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.98
- नानार्थार्णवसंक्षेप सानसिऋणे नखे हिरण्येऽथ स्त्रीवासो वामलूरके । स्त्रीणां वासे सुस्तरस्तु भवेच्छयनमानयोः ॥ २४५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.245
- परमानन्दीयनाममाला करजकृपीटं तूदरे नीरे करजो नखवृक्षयोः । करेणुर्हस्तिहस्तिन्योः कर्णिकारद्रुमेऽपि च ॥ १२७ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.7.127
- शिवकोष शङ्खशङ्खोऽस्त्रियां नखे कम्बौ शिखमांसीविशल्ययोः ॥ ७८ ॥ Śivakoṣa 2.1.78
- शिवकोष भृङ्गरोचनायां हरिद्रायां पूगः क्रमुकतूदयोः । भृङ्गं नखे त्वचायां भृङ्गो भृङ्गारके मार्गः ॥ ८४ ॥ Śivakoṣa 3.1.84
- शिवकोष करञ्जपलिते शैलनिर्यासे करञ्जं घृतपूरके । नखे च कारुजीधातौ केसरे तिलभिद्यपि ॥ १०९ ॥ Śivakoṣa 7.2.109
- शिवकोष लतालता ज्योतिष्मतीस्पृक्कालताकस्तूरिकासु च । दूर्वायां च प्रियङ्गौ च माधव्यां च नखेऽपि च ॥ १८४ ॥ Śivakoṣa 12.1.184
- शिवकोष शुक्तिवानीरे बहुवारे च शुक्तिः शङ्खे नखेऽपि च । श्वेता सिता वचाशङ्खाविदारीपाटलाभिदि ॥ १८६ ॥ Śivakoṣa 12.1.186
- शिवकोष वारिभवमधुयष्ट्यां वारिभवो नखे शङ्खे च शैवले । शीतशिवं शैलेये सिन्धुतिमिस्यां तु शीतशिवः ॥ ५१० ॥ Śivakoṣa 24.3.510
- शिवकोष सहारोहिणीदूर्वयोर्लोहं जोङ्गके सर्वतैजसे । सहा तु सहदेवायां मुद्गपर्ण्यां नखेऽपि च ॥ ५३५ ॥ Śivakoṣa 28.1.535
- शब्दरत्नावली शङ्खशङ्खोऽस्त्री कम्बुके पुंसि भालास्थिनिधिभिन्नखे । शाखा द्रुमाङ्गे वाहौ च पक्षिभिद्वेदभागयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.2.6
- त्रिकाण्डशेष करजनखे करञ्जे करजः कुब्जो न्युब्जे द्रुमान्तरे । खनौ सुरागृहे गञ्जो गुञ्जा पटहकृष्णले ॥ ८३ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.83