नल
nalaपुं · masc.In 16 kośas: 21 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 9 as a meaning of another word.
उदुसन्तावायुरायुः पुत्रेस्याथ पुरुः पुरू ।शतधन्वा शतधनुः क्षत्रभेदेप्यथो नलः ॥ २६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नलो नालो नडः कुक्षिरन्ध्रकः कीचकः पुनः ।वंशान्तरोपि धमनः शून्यमध्यो विभीषणः ॥ ३४८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कुशेशयं गन्धसोमं कुड्मलं पुष्करं नलम् ।महोत्पलं तामरसं राजीवं श्रीकरं पुनः ॥ १३८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
जलालूकं सूरणो ना करहाटः शिफा स्त्रियाम् ।अनुष्णमुत्पलं क्लीबे नलपर्यायनामकम् ॥ १४८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नाली नाला नालमपि नालः केसरकेसरौ ।पुंसि क्लीबेऽथ नालीकं नालिकं नलिनं नलम् ॥ १५२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
राजीवं कमलं नलं शतदलं पङ्केरुहं पङ्कजंपाथोजं सरसीरुहं सरसिजं नालीकमम्भोरुहम् ।अम्भोजन्म कुशेशयं च जलजं कंजं करुट् पुष्करंश्रीपर्णं च सहस्रपत्रम[71a]रविन्दाह्वं कचारं तथा ॥ ८ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line
genderक्लीneut.
पर्फरीकः पोटगलो नलोऽस्त्री मृत्युपुष्पकः ।धमनः शून्यमध्यश्च नड-नर्तक-रन्ध्रिणः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 पो (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
एते शब्दाः पुंसि स्युर्भवेयुरित्यर्थः । शीकरोऽम्बुकणः । तुषारो हिमसन्ततिः । तुषी धान्यबुषः कडङ्गरश्च । बुद्बुदो जलकङ्करः । फेनो जलस्य । समुद्रस्य ओसो अवश्यायः । तण्डुलो धान्यविशेषः । अपूपः पिष्टकस्य । एते शब्दाः स्त्रियामुदिताः कथिताः । इयमालिः पङ्क्तिः । मुक्ता रत्नम् । आजिर्युद्धम् । दर्विर्विभक्तसाधनी । सिकता वालुका ।अजिनाजिरशैवालनलमृणालतुहिनोडुपाज्यसस्यानि । द्वारास्पदकाष्ठानि च नपुंसकान्येव पटलं च ॥ ४७ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
एते शब्दा नपुंसके भवन्ति । इदमजिनं मृगत्वक् । इदमजिरमङ्गणम् । शैवालं जलसम्भवम् । नलं सुवर्णभाजनम् । मृणालं पद्ममूलम् । तुहिनं तुषारः । उडुपं प्लवः । आज्यं घृतम् । सस्यं व्रीहिः । द्वारं[र] गृहस्य । आस्पदं राज्ञाम् । काष्ठमिन्धनं पटलगृहस्य तिमिरं वा । एवकारोऽवधारणे ।त्रिष्वप्यक्षेष्विन्द्रियसञ्ज्ञका एतान्नपुंसके विद्धि ।शेषाः पुंसि प्रोक्ताः श्रीपिष्टा[ष्ठा]द्याश्च निर्यासाः ॥ ४८ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
तस्यैकादश भेदाः स्युः पुण्ड्रकान्तारकादयः ।नले नडः शून्यमध्यो धमनो नर्तको नटः ॥ ३७४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
निगलनीलनलाः कमलं हलंमुशलसालतमालहलाहलम् ।गरलधूमलखण्डलवल्कलंफलतले मुकुलः शकलः खलः ॥ १५९ ॥
द्रुतविलम्बितम्
genderपुंक्लीm. n.
शम्बरं कमलं नीरं कीलालं पुष्करं नलम् ।जलपर्यायपतिः पाशी जनपर्यायधरोऽम्बुदः ॥ २८१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
पोटगलस्तु प्रख्यातो धमनश्च नडो नलः ।मेघनामास्तु वै मुस्ता कुरुविन्दश्च मुस्तकः ॥ २१५३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 2 ट (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अब्जमब्जः पुंसि कञ्जं कमलञ्च कुशेशयम् ।शतपत्रं तामरसं नलं नालीकनालिकम् ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 ता (wrong syllable)
genderक्लीneut.
नलो नटः पोटगलो नडो धमन इत्यपि ।आरण्यके तु वा पुंसि नलमित्यपि कुत्रचित् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नलो नटः, कुरुविन्दे मुस्ता त्रिषु च मुस्तकः ।इक्षौ गण्डीरी गण्डकी, पुण्ड्रेक्षौ पुण्ड्र-पौण्ड्रकौ ॥ २७४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 रु (wrong syllable); pāda 3, syllable 6 ग (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अर्जुनः कार्तवीर्यः स्यात् पृथुर्वैन्य उभौ समौ ।निषधस्तु नलोऽथ स्याज्जनको मिथिलाधिपः ॥ १८३५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नलिकानलमित्युक्तं पद्मे पत्रं तु तूणिका ॥ २१ ॥
genderक्लीneut.
नलोऽश्वविन्नैषधश्च महाभीष्मस्तु शान्तनुः ।प्रतीपोऽस्य प्रिया काली दासेयी च झषोदरी ॥ १० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
फेणाभिजनकलापनिकाया हारोच्चारोपलकल्लोलाः ।फालचषालकीलनलतण्डुलशैवलखलविभवप्रसवाश्च ॥ ४ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
लताकुशे तु शीरी स्त्री धमने सुषिरो नलः ।शरो मुञ्जो भद्रमुञ्जो गुन्द्रस्तेजनकः खरः ॥ २२८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तूलो न स्त्री पिचौ तूलं क्लीबं स्याद्ब्रह्मदारुणि ।तैलं कल्के तिलस्नेहे नलः पोटगले नलम् ॥ ४४२ ॥
अनुष्टुप्
meaningsपोटगल
नलिनेऽथ नली नट्यां कुनट्यामपि योषिति ।नालं नाला पद्मदण्डे नाली शाककलम्बके ॥ ४४३ ॥
अनुष्टुप्
meaningsनलिन
नल as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश बृहन्नलबहुफलस्तु वृक्षेऽपि गोलाङ्गलः कपावपि । पोटगलाः स्मृताः काशा बृहन्नलौ नलार्जुनौ ॥ Dharaṇikośa 27.1.11
- कोषकल्पतरु पोटगलउलूखलं गुग्गुलुपादपे च स्यात्कण्डनीनाम्न्यथ चक्रवालः । गिरौ द्वयोनस्तु स मण्डलेऽथ काशे नले पोटगलो झषे च । स्याद्धस्तिमल्लो गणपेऽभ्रनागे- ऽथ ग्रामवृन्देऽपि च भस्मतूलम् । स्यात्पांशुवर्षे तुहिनेऽथ वात- केलिर्विटानां रदलेखने स्यात् ॥ ७९ ॥ Koṣakalpataru 6.28.79
- शिवकोष नर्तकीदीप्यको वस्तमोदायां यवानीबर्हिचूडयोः । नर्तकी शून्यमध्यायां नलनीवारयोर्नरि ॥ ३१ ॥ Śivakoṣa 1.3.31
- शिवकोष मृत्युपुष्पमृत्युपुष्पो नले काशे भूतावासेक्षुवेणुषु । रक्तपुष्पः कुरबकागस्तिशाल्मलिरोहिणि ॥ ३०१ ॥ Śivakoṣa 17.3.301
- शिवकोष शतपर्वशतपर्वो दीर्घपत्रभेदे यवफले नले । शतपर्वा तु भार्गव्यां वचाकटुकयोरपि ॥ ३२१ ॥ Śivakoṣa 18.3.321
- शिवकोष पोटगलकूष्माण्डे तु द्वयोः पोटगलः काशे नले पुमान् । अथो बहुफलो नीपे ना मलय्वां तु योषिति ॥ ४८६ ॥ Śivakoṣa 23.3.486
- शब्दरत्नावली पोटगलरतिमर्दाङ्गरागादिसौरभे च बुधव्रजे । अथ पोटगलः काशे नलमत्स्यप्रभेदयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.110
- त्रिकाण्डशेष पोटगलवीणादण्डे प्रबालोऽत्री विद्रुमे नवपल्लवे । नले काशे पोटगलः पित्तत्युक्ते च पित्तलः ॥ ४०० ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.400
- वैजयन्ती कृष्णअयोघनेऽनृते फाले दंभे निश्चलयन्त्रके । कृष्णं सीसाघलोहेषु कृष्णो नीले नले कलौ ॥ १४ ॥ Vaijayantī 6.5.14