पद
padaक्ली · neut.In 20 kośas: 40 synonym verses, 13 as a nānārtha head word, 8 as a meaning of another word.
genderक्लीneut.
genderपुंmasc.
genderक्लीneut.
वायुगर्भः सूर्यरथो वियद्विष्णुपदं पदम् ।दिग्दिशाशाककुब्दीर्णिर्हरिद्देववधूः सरिः ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 सू (wrong syllable)
genderक्लीneut.
द्वयोरधस्ताद्घुटयोः पार्ष्णी पार्ष्णिरपि स्त्रियाम् ।द्वयोर्घुटो घुण्टिकोथ पदोऽस्त्री चरणोऽपि पात् ॥ २१७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
तलं तु तलहृदयं मध्यं पादतलस्य यत् ।पादन्यासः पदं क्लीबे क्रमः क्रमणमित्यपि ॥ २२० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 त (wrong syllable)
genderक्लीneut.
जनी जनू जनुश्चास्त्री जीवो जन्यश्च पुंस्ययम् ।करणं खं पदं पुंसि हर्षि वैकारिकेन्द्रिये ॥ ९८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
व्याजापदेशौ लक्षं षण् भङ्गिर्भङ्गी निमीलिका ।पदं लक्ष्यं कुर्दनं तु क्रीडा खेला च कूर्दनम् ॥ १२५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वृन्दतुन्दपदानां च निम्नस्य शिल्पतल्पयोः ।पुष्पान्तरीपकूर्माणां त्रिविष्टपपरीपयोः ॥ ९७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 स्य (wrong syllable)
genderक्लीneut.
गूथयूथमोथतीर्थपुलिन्दानां ततः पुनः ।ककुदाम्बुदयोः कुन्दपदयोः ककुदस्य च ॥ १६१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 थ (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
कर-किरण-मयूखाभीषु-रश्म्यंशु-गावःशुचि-वसु-घृणि-घृष्णि-प्रग्रहोस्रा गभस्तिः ।उपधृतिरपि रोकः स्यूम-पादौ च पृश्निः*****मरीचिर्दीधितिः स्त्री पदं च [21a] ॥ ४४ ॥
मालिनीmetre not read in every line
genderक्लीneut.
शब्दव्यापृतिरुक्ता वृत्तिः * * थ विग्रहः ।वृत्त्यर्थबोधकं वाक्यं वणु(?)पुल्लिङ्गं प्रकीर्तितम् ।पदमन्ते * सुप्तिङ्युक्तं तत्तु समर्थं रहिताकाङ्क्षम् ।वाक्यं तादृक्पदसंघातः * * * * * * * * * * ॥ ५८ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
वशीकरणमन्त्रो यः स हृद्य इति कीर्त्तितः ।ऋचोर्द्वयोः प्रगथने प्रगाथो नरि कीर्त्तितः ॥आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चोपवेदकाः ।शाखा स्त्री चरणस्त्वस्त्री सूक्तं स्यादेकदेवतम् ॥साम्नः षट्प्रणवा न्यूङ्खौ भङ्गस्त्वृग्भेदनं मतः ।अध्यायश्चानुवाकश्च ऋग्यजुःसंग्रहे मतौ ॥पदप्रकृतिका तु स्यात्संहिताऽथ पदं भवेत् ॥ ६४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ओकः पदास्पदे स्थानमस्त्र्युपघ्नोऽन्तिकाश्रयः ।भीरुष्ठानं तु गदितं चकितस्याश्रयो हि यः ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पदमस्त्री च चरणो गोहिरं मूलमस्य च ।पादाग्रं प्रपदं क्षिप्रं त्वङ्गुष्ठाङ्गुलिमध्यगम् ॥ ४८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
एते शब्दा स्त्रियां भवन्ति । स्नायुः शरीरस्य । श्रद्धा आदरः । उल्का आकाशोत्पातः ज्वाला च । खट्वा शयनीयम् । त्रेता युगम् । ताणा सूत्ररचना । वाणा वाणी । प्राणा श्रद्धा । विश्वाणा लीला । सङ्क्रुणा नासिका । विकोणा नेत्रविक्षु[च्छु]ब्धिः ।भयबीजसिध्मपदबर्हशुक्रतक्रसुखदुःखशिखराणाम् ।विद्यान्नपुंसकत्वमसृगित्यस्य सदैव ॥ ५३ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
एते शब्दाः नपुंसके भवन्ति । इदं भयं त्रासः । बीजमङ्कुरोत्पत्तिकारणम् । सिध्मं कुष्ठविशेषः । पदं स्थानम् । बर्हं मयूरपिच्छम् । शुक्रं रेतः । तक्रं[क्र] मथितम् । सुखं भोगः । दुःखं पीडा । शिखरं शृङ्गम् । असृक् रक्तम् । सदैवेति वचनाद्भयादीनां व्यभिचारः । अयं भयः ।पाषाणोपलशृङ्गारप्रस्थभृङ्गारमस्तकस्तबकाः ।रूपं मुक्त्वा शब्दरसस्पर्शगन्धादयश्चोक्ताः सदा पुंसि ॥ ५४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कटिर्नितम्बं श्रोणी च जघनं जानु जह्नु च ।चलनं चरणं पादं क्रमोऽंह्रिश्च पदं विदुः ॥ १०३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वसत्यावसथावासं स्थानं धामास्पदं पदम् ।निकायं निलयं पस्त्यं शरणं विदुरालयम् ॥ १३३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
व्यपदेशो निभं व्याजः पदं व्यतिकरश्छलम् ।छद्म वृत्तान्तमुत्प्रेक्षा शब्दमन्यं च निर्णयेत् ॥ १३८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वाक्यं पदसमूहः स्यात्सुप्तिङन्तं पदं मतम् ।आगमाप्तोक्तिराद्धन्ताः सिद्धान्तसमयावपि ॥ १७१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वृन्तं शीताश्मन्तभूतानि वार्त्तंतूस्तं तुन्दं गोदमुक्थं कुशीदम् ।वृन्दाच्छोदे शिल्पतल्पास्पदानिवाहित्थं स्यात्कूर्परूपे पदं च ॥ ९१ ॥
शालिनी
genderक्लीneut.
घृणिर्घृष्टिर्मयूखश्च रुगर्चिर्वर्च इत्यपि ।शोचिः केतुः पदः पादस्तेजः कान्तिर्भगो रुचिः ॥ ८८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चरणोऽङ्घ्रिः पदः पादः पादाग्रं प्रपदं कुधम् ।शङ्खावर्त्तं गुदं पायुरपानं गुह्यगोपने ॥ ९६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सुप्तिङन्तं पदं वाक्यं वचनं भाषितं वचः ।प्रणवादिः श्रुतिर्वेद आम्नायः कण्डिका तनुः ॥ ३६१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
जानूरुपर्व चाष्ठीवत्प्रतिजङ्घा तु पिण्डिका ।पादः पदोंऽह्रिश्चरणश्चलनः क्रमणः क्रमः ॥ ४३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderक्लीneut.
चरणश्चलनः पादः क्रमश्च क्रमणः पदः ।अंह्रिरङ्घ्रिस्तथा पत् पाद् चेति नामानि मन्यते ॥ ९९३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उपशल्यं पदं चापि तस्यैवार्थस्य वाचकम् ।मालञ्च मालकं प्रोक्तं ग्राममध्यस्थितं वनम् ॥ १६४२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आस्पदं स्यात् पदं स्थानं सर्वसाधारणं स्थलम ।श्लेषस्त्रिमार्ग्याः शृङ्गाटं बहुमार्गी च चत्वरम् ॥ १६९४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
द्वेऽस्त्रियां चरणः पादः पदङ्घ्रिरङ्घ्रिरित्यपि ।घुटिका स्याद्घुटो गुल्फः पादग्रन्थिर्घुटिर्घुटी ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ङ्घ्रि (wrong syllable)
genderक्लीneut.
घुटः सर्वेऽपि पुंस्त्रीगाः, चरणे चलनः क्रमः ।क्रमणः पाद-पदौ पात् पत्-पदे अंह्रिरङ्घ्रियुक् ॥ १८६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 प (wrong syllable)
genderक्लीneut.
शुरुङ्गा सन्धिला सन्धिः, स्थाने तु पदमास्पदम् ।पितृ-प्रेताद्वन-गृहे, धिष्ण्ये सदन-सादने ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शास्त्रे शब्दो वाचको वाचिकं स्यात्संदेशार्थः सुप्तिङन्तं पदं स्यात् ।आशीः स्त्री वाङ्मङ्गलार्थानुरागा-ज्जातः शब्दः स्यात् प्रणादः परौ तु ॥ ९०७ ॥
शालिनी
genderक्लीneut.
अपदेशोपधिव्याजदम्भाः कपटमस्त्रियाम् ।छलं लक्षं पदं छद्म कैतवं कृतकं मिषम् ॥ १०१७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शरीरमङ्गेऽवयवप्रतीकापघनास्त्रयः ।अस्त्रियामङ्घ्रिचरणौ पादः पत् पदमस्य तु ॥ १०६१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
आनापजननाडीभ्यो युगमङ्गं पदं व्रणम् ।अनक्षे दुन्दुभिरथ बहुत्वेऽप्यसवो ग्रहाः ।सक्तवो वल्कजालाजा दाराः प्राणा दशा इति ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दिङ्मध्ये करिणीचारं दिग्युग्मे मण्डपीठिका ।अभ्यन्तरं त्वन्तरालमवकाशोऽन्तरं पदम् ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
भित्तं शकलखण्डे वा पुंस्यर्धोऽर्धं समेंऽशके ।अस्त्री चरणमंघ्रिर्ना पत् पादः क्रमणं पदम् ॥ ५६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वासव्यतिक्रमे तूदो प्राद्वियोगे वसिर्भवेत् ।प्रतेः पदा…वाङः स्यादाक्रमे वेरतिक्रमे ॥ ७१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 दा (syllables merged)
meaningsप्रतिवसि
चिह्नेऽङ्घ्रिचिह्नेऽङ्घ्रिन्यासे पद्यभागेंऽशुवस्तुनोः ।स्थाने वाक्ये सुप्तिङन्ते माने पञ्चदशाङ्गुलौ ॥ ३७ ॥
अनुष्टुप्
इन्द्रपुच्छेति वर्गस्याप्यादितस्त्रिषु सामसु ।पक्त्रं तु गार्हपत्येऽपि पिठरे पक्ष्मवाक् पुनः ॥ ३८ ॥
अनुष्टुप्
meaningsसामन्
doubtful
विभक्त्यन्तेऽथ पादस्तु रश्मौ प्रत्यन्तपर्वते ।तुर्यांसे तरुमूलेऽथ पद्मो व्यूहेऽहिसंख्ययोः ॥ २८४ ॥
अनुष्टुप्
meaningsविभक्त्यन्त
पद as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् अपदेशपदे लक्ष्ये निमित्तेऽपदेशः स्यात्कुशमप्सु च ॥ २१६ ॥ Amarakośa 3.3.216
- कोषकल्पतरु चरणस्वर्लोके परमेष्ठिनीह वरुणो गोत्रे तु मूले पदे शाखादौ भ्रमणे स्त्रियां न चरणोऽन्त्ये रासभे च ध्वनौ । रक्षोभिद्रसयोस्तु पुंसि लवणः कान्तौ स्त्रियामन्यव- त्तद्युक्ते करणस्तु वैश्यवृषलीपुत्रे च काये कृतौ ॥ १९ ॥ Koṣakalpataru 6.15.19
- कोषकल्पतरु पादरपदोऽप्यलिन्देऽथ मतोऽर्क्कपर्णे मन्दार उक्तोऽपि च पारिभद्रे । स्याद्देवदारावथ रागभेदे गान्धार उक्तो विषयान्तरे च ॥ ४० ॥ Koṣakalpataru 6.27.40
- परमानन्दीयनाममाला क्रमकुजो वृक्षे महीपुत्रे कुटः कुम्भे गृहे द्रुमे । क्रमस्तु परिपाट्यां स्यात्पदशक्त्योः कठो मुनौ ॥ ८८ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.7.88
- परमानन्दीयनाममाला चरणचमसो लड्डुके पिष्टभेदे पर्पटके तथा । चरणस्तु पदे मूले गोत्रचारित्रयोरपि ॥ १८० ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.11.180
- शब्दरत्नावली चरणचरणोऽस्त्रीपदे गोत्रे मूले च बह्वृचादिके । नपुंसकन्तु भ्रमणेऽप्याचारादनयोरपि ॥ Śabdaratnāvalī 7.15.35
- शब्दरत्नाकर कोष्ठत्रिष्वन्तःकुक्षि कोष्ठोऽस्त्री कुसूलेऽन्तर्गृहे पदे । कूर्चमस्त्री कुशे पीठे भ्रूमध्यश्मश्रुणोरपि ॥ १८९९ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1899
- वैजयन्ती कोष्ठक्षेमो ना प्राप्तरक्षायां मोक्षेऽप्यस्त्री तु मङ्गले । स्वीयेऽन्तःकुक्षि कोष्ठोऽस्त्री कुसूलेऽन्तर्गृहे पदे ॥ २२ ॥ Vaijayantī 6.5.22