कमल
kamalaक्ली · neut.In 24 kośas: 48 synonym verses, 16 as a nānārtha head word, 18 as a meaning of another word.
नीरं वारि जलं दकं कमुदकं पानीयमम्भः कुशंतोयं जीवनजीवनीयसलिलार्णांस्यम्बु वाः संवरम् ।क्षीरं पुष्करमेघपुष्पकमलान्यापः पयःपाथसीकीलालं भुवनं वनं घनरसो यादोनिवासोऽमृतम् ॥ १०६९ ॥कुलीनसं कबन्धं च प्राणदं सर्वतोमुखम् ।
शार्दूलविक्रीडितम्
genderक्लीneut.
कमलं नलिनं पद्ममरविन्दं कुशेशयम् ॥ ११६० ॥परं शतसहस्राभ्यां पत्त्रं राजीवपुष्करे ।बिसप्रसूनं नालीकं तामरसं महोत्पलम् ॥ ११६१ ॥तज्जलात्सरसः पङ्कात्परे रुड्रुहजन्मजाः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 र (wrong syllable)
genderक्लीneut.
आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि सलिलं कमलं जलम् ।पयः कीलालममृतं जीवनं भुवनं वनम् ॥ ३ ॥कबन्धमुदकं पाथः पुष्करं सर्वतोमुखम् ।अम्भोऽर्णस्तोयपानीयनीरक्षीराम्बुशम्बरम् ॥ ४ ॥मेघपुष्पं घनरसस्त्रिषु द्वे आप्यमम्मयम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वा पुंसि पद्मं नलिनमरविन्दं महोत्पलम् ॥ ३९ ॥सहस्रपत्रं कमलं शतपत्रं कुशेशयम् ।पङ्केरुहं तामरसं सारसं सरसीरुहम् ॥ ४० ॥बिसप्रसूनराजीवपुष्कराम्भोरुहाणि च ।
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
सहस्रपत्त्रं शत्रपत्त्रमम्बुजंकुशेशयं तामरसं सरोरुहम् ।विसप्रसूनं कमलं महोत्पलं,सरोजमब्जं नलिनं च पुष्करम् ॥ ६७९ ॥
वंशस्थम्metre not read in every linenearly upajati 12: pāda 1, syllable 6 श (wrong syllable)
genderक्लीneut.
पद्मन्तु नलिनं पद्मं पङ्कजं बिसजं मतम् ।सहस्रपत्रं कमलं शतपत्रं कुशेशयम् ॥ १७२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सुगन्धिः कोमलः शालिः षष्टिगस्तस्य भेदके ।प्रवरः शालिकः षष्टिः कमलस्तु कलावकः ॥ २५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कृपीटं कमलं सारं क्षीरं विषमिदं घृतम् ।कबन्धमुदकं पाथः कीलालं पुष्करं सरम् ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शतात्सहस्रात्पत्रार्थं कमलं कुमुदं तु तत् ।कुमुच्च शारदं पुण्डरीकं कैरवमित्यपि ॥ १४१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कुतलः कमलश्चारो नन्दनश्चन्द्रमाः खरः ।कामदो विजयश्चैव कन्दर्पजयमङ्गलौ ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मलशालातुलननकमलानां हलस्य च ।कङ्कालहालाहलयोः सौवर्चलमधूलयोः ॥ १८५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
कमलं क्षीरं भुवनोस्वीस्यं(?)घनरसं कुशम् ।यादो वासो(?)वर्णसिर्ना नोडुः पुंसि स्त्रियां त्विरा ॥ ४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 रं (wrong syllable)
genderक्लीneut.
राजीवं कमलं नलं शतदलं पङ्केरुहं पङ्कजंपाथोजं सरसीरुहं सरसिजं नालीकमम्भोरुहम् ।अम्भोजन्म कुशेशयं च जलजं कंजं करुट् पुष्करंश्रीपर्णं च सहस्रपत्रम[71a]रविन्दाह्वं कचारं तथा ॥ ८ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line
genderक्लीneut.
एणः कृष्णः कृष्णसारः कमलोऽथैणमस्य यत् ।चर्माद्यमेण्यास्त्वैणेयं त्रितयेऽथ कुरङ्गकः ।चतुरश्चारुगामी च किंचिल्लोहितकृष्णकः ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
रालिरञ्जलिः कला जगलःस्यात्पुद्गलो बहुल-तन्दुल-तालाः ।देवलो जटुलः पोटगलश्चतादृशाः कमल-कामल-वल्लाः ॥ २२ ॥
metre not recognisednearly स्वागता: pāda 1, syllable 6 लः (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कमलं कललं शकलंजम्बालं स्याच्च नील-लाङ्गूले ।कवलो निगलो बालोह्रीबेरे कुन्तले विद[234a]लम् ॥ ६८ ॥
metre not recognised
genderपुंक्लीm. n.
जलकुसुमनाम सर्वं निर्विशेषं नपुंसकलिङ्गं भवति । तद्यथा । इदं कमलं पङ्कजं कोकनदं कह्लारं कुशेशयमित्यादि । जलकुसुमद्वारेण नपुंसकत्वे प्राप्ते पद्मस्य विभाषा क्रियते । इदं पद्मम् । अयं पद्म इति उक्तं च । "वसन्ते शीतभीतेन कोकिलेन वने रुतम् । अन्तर्ज्जलगताः पद्माः श्रोतुकामा इवोत्थिताः ॥" ऋतेशब्दो वर्जनार्थे वर्त्तते । अभ्रशब्दमेकं वर्जयित्वा अम्बुदा मेघास्तेषामाख्या सञ्ज्ञा पर्याया इत्यर्थः तेऽम्बुदाख्याः शब्दाः पुंसि भवन्ति तद्यथा । इमे अम्बुदा मेघाः पयोधरा घनजीमूता जलधरा बलाहकाः कन्धरा इत्येवमादयः । इमे केशाः । इमे दन्ताः । इमे नखाः ।
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
कमले नलिनं पद्ममरविन्दं कुशेशयम् ।परं शतसहस्त्राभ्यां पत्रं राजीवपुष्करे ॥ ३२८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
परिषत्कर्दमः पङ्कः तज्जम् तामरसं विदुः ।कमलं नलिनं पदम् सरोजं सरसीरुहम् ॥ २० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 प (wrong syllable)
genderक्लीneut.
कीलालं यादसां वासः कुशं क्लीबे पयः पुनः ।दकोदके वनं क्षीरं भवनं कमलं समे ॥ ३४५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उशीरं वीरुणीमूले कमलं नलिनं कजम् ।पुण्डरीकं च --------पुष्करं पङ्कजं समे ॥ ८० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
निगलनीलनलाः कमलं हलंमुशलसालतमालहलाहलम् ।गरलधूमलखण्डलवल्कलंफलतले मुकुलः शकलः खलः ॥ १५९ ॥
द्रुतविलम्बितम्
genderपुंक्लीm. n.
नैऋतः कर्बुरो यातु पुण्यात्मा निर्जरोंऽशुमान् ।तत्खड्गे तु मुसुण्डः स्यात्तद्धनुः कमलं मतम् ॥ ९६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पादवक्त्रश्वेतमृगे पण्डितः कमलोऽरुणे ।मुखश्वेते पृषत्कोणः कण्ठिकः कमलोदरः ॥ ४४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 श्वे (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अश्वे तु घोडको वाजी वीतिर्घोटकवाहकौ ।गन्धर्वः सैन्धवः सप्तिः करमः कमलो हरिः ॥ २९४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पत्रं मनोज्ञं कालिन्दं कञ्जनं कमलं तथा ।फलदादिकशब्दाः स्युः सर्ववाहनवाचकाः ॥ ३१८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वासलं कमलं चापि निर्जले मथितं दधि ।तस्मिन्दण्डाहते तक्रं चतुर्थांशजलान्विते ॥ ४७९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वार्वारि कीलं कीलालं कमलं कि(को?)मलं जलम् ।जीवं च जीवनं चैव भुवनं वनमित्यपि ॥ २७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सौगन्धिकं तु कह्लारे श्वेते कुमुदकैरवौ(वे?) ।रक्ते तु हल्लकं रक्तसन्ध्यकं कमलं तथा ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नलिन्यां बिसिनी प्रोक्ता कुमुदिन्यां कुमुद्वती ।पद्मे महोत्पलं जालं कमलं नलिनं तथा ॥ ८३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शम्बरं कमलं नीरं कीलालं पुष्करं नलम् ।जलपर्यायपतिः पाशी जनपर्यायधरोऽम्बुदः ॥ २८१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
पङ्कजं कमलं पद्मं नलिनं सरसीरुहम् ।पङ्केरुहं तामरसं सारसं पुष्करं कजम् ॥ २९५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कोलाहलस्तु तद्घोषे तरङ्गे बुद्बुदाकरः ।सलिलं कमलं नीरं पुष्करं सर्वतोमुखम् ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उदकं पुष्करं क्षीरममृतं सर्वतोमुखम् ।कङ्कबन्धं घनरसमापो वा कमलं विषम् ॥ १११ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कमलं पुष्करं पद्ममरविन्दं कुशेशयम् ।अम्भोरुहं तामरसं राजीवं च महोत्पलम् ॥ १२७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कबन्धं कमलं चाऽम्भः कमन्धं शम्बरं दकम् ।अर्णोऽम्बु चाऽमृतं कं वाः आपोऽप् च सर्वतोमुखम् ॥ १८५६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)
genderक्लीneut.
कमलमऽरविन्दं च नालीकं नलिनं पुनः ॥ २०९० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
समुद्रभेदाः सप्त स्युः क्षीरोदलवणादयः ।आपः स्त्रियां बहुत्वे तु जलं कमलपुष्करम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अब्जमब्जः पुंसि कञ्जं कमलञ्च कुशेशयम् ।शतपत्रं तामरसं नलं नालीकनालिकम् ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 ता (wrong syllable)
genderक्लीneut.
शम्बरं दन्त-तालव्यादिमं स्याच्छवरः शिवम् ।कृपीटं कृषीटमलं कमलं च शरं सरः ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 कृ (wrong syllable)
genderक्लीneut.
अम्भःपुष्करवारितोयजलवाःपाथोवनार्णःपयः-पनीयोदकमेघपुष्पसलिलक्षीराम्बुनीरामृतम् ।कीलालं भुवनं कबन्धकमले तज्जीवनं शम्बरंनारः पुंसि कमव्यये धनरसो नापस्तु भूम्नि स्त्रियाम् ॥ ३१८ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every linenearly शार्दूलविक्रीडितम्: pāda 2, syllable 1 प (wrong syllable)
genderक्लीneut.
सरसीरुहतामरसे सारसमम्भोरुहं कमलम् ।सहस्रपत्रं राजीवं नालीकं बिसनाभिजम् ॥ ३५८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
परिमण्डलमध्यश्च पद्मकं हेमपुष्पकम् ।मधुपत्रं हिङ्गुपत्रं कमलं शीतलं च तत् ॥ ५५० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हृदयान्नाभिसंस्थानः शिवेशः क(वि)मलोऽसितः ।लघुप्रयत्नश्चोपान्त्यो(त्यो) ळ-कारः प्रोच्यते बुधैः ॥ ५२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
कञ्जः प्राणश्च वेदीशवेदगर्भौ पुराणगीः ।अब्जजो विश्वरेताश्च कमलः प्रपितामहः ॥ २६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नदीनश्चाथ कमलं नीरं नाराः स्त्रियामिरा ।कं दकं जलमस्थानमगाधेऽथाम्भसांभ्रमः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
बर्हिपुष्पे ग्रन्थिपर्णं स्थौणेयं कुक्कुरं शुकम् ।शतपर्वं च मित्रञ्च कमलञ्च शिलं च तत् ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पंकेरुहन्तामरसं कमलं दारदोलके ।रक्ते तु पद्मे कण्डारं बिसखंडमथोंऽबुजम् ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शैवलं पद्मकाष्ठे च कमलं चातकेऽपि च ।अञ्जलिः कुडवेऽपि स्याच्छ्रद्धालुर्दोहदिन्यपि ॥
अनुष्टुप्
meaningsचातक
चतसृष्वेकजातौ स्यात् कमलं तु नपुंसकम् ।पद्मे रक्ताम्बुजे तोये स्थौणेये छुरिकादिनः ॥ ३२८ ॥
अनुष्टुप्
हेमाद्यैश्चित्रिते चर्मण्यथ स्त्री कमला श्रियाम् ।मृगे तु द्वे कश्मलं तु क्लीबं मोहपुरीषयोः ॥ ३२९ ॥
अनुष्टुप्
ताम्रे च कपिलश्चित्रे कौन्तीशिंशिपयोः स्त्रियाम् ।कदला कदली पृश्न्यां कन्दली कन्दलावपि ॥ ४५० ॥
अनुष्टुप्
meaningsताम्र
doubtful
वारवाणेऽहिनिर्मोके कर्णिका कर्णभूषणे ।करिहस्ताङ्गुलौ पद्मबीजे कमलमम्बुजे ॥ २०५८ ॥
अनुष्टुप्
meaningsअम्बुज
सलिले करवालादेर्हेमाद्यैश्चित्रिताजिने ।कमला श्रीः कपर्दस्तु जटाजूटे वराटके ॥ २०५९ ॥
अनुष्टुप्
केवलं निश्चिते क्लीबे वाच्यवत्त्वेककृत्स्नयोः ।कमलं छुरिकादीनां हेमाद्यैश्चित्रिताजिने ॥ २६ ॥
अनुष्टुप्
meaningsअजिन
कमल as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् श्रीपर्णशरणं गृहरक्षित्रोः श्रीपर्णं कमलेऽपि च । Amarakośa 3.3.104
- धरणिकोश श्रीपर्णविषाणं द्विरदक्रोडदन्ते शृङ्गे पशोरपि । श्रीपर्णमग्निमन्थः स्यात्कम्भार्यां कमलेऽपि च ॥ Dharaṇikośa 14.2.14
- धरणिकोश नलनलो नले राज्ञि कपिप्रभेदे कमले नलम् । नली सुगन्धिभेदे च नलः स्यात्पितृदेवता ॥ Dharaṇikośa 27.3.4
- कोषकल्पतरु श्रीपर्णपद्मिन्यां गरुडस्य मातरि तथा स्त्रीलिङ्गभाक्संमतः श्रीपर्णं कमलेऽग्निमन्थहठयोः कुम्भ्यां स्त्रियां शाल्मलौ । गम्भार्यां[283a]रजते तु युग्मरहितं दुर्वर्णमुक्तं बुधैः पत्रोर्णं त्वरलौ तथाम्बरभिदि त्रय्यां त्वशुद्धे चिते ॥ ३७ ॥ Koṣakalpataru 6.15.37
- कोषकल्पतरु पिण्डपुष्पकमलाशोकजपासु प्रकीर्तितः पिण्डपुष्पश्च । चुण्ट्यां च पुष्करिण्यां जलकूपीं चक्षते चतुराः ॥ २३ ॥ Koṣakalpataru 6.22.23
- कोषकल्पतरु उल्बउल्बोऽस्त्रियां स्यात्कमले जरायौ कम्बुः पुमान्स्याद्वलये गजे च । शम्बूकके स्त्री तु न शङ्खवाची जम्बूः स्त्रियां जम्बुरपि द्रुभेदे ॥ २९ ॥ Koṣakalpataru 6.24.29
- नानार्थार्णवसंक्षेप नीरजवैदेहीशूद्रसम्भूते पुण्ड्रवत्तुरगान्तरे । नीरजस्तु पुमान् कृष्णे कमले तु नपुंसकम् ॥ १०४३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1043
- नानार्थार्णवसंक्षेप श्रीपर्णश्रीपर्णं त्वग्निमन्थाख्यस्थावरे कमले च नप् । श्रीपर्णी तु स्त्रियां वृक्षे कार्ष्मर्ये कट्फलेऽपि च ॥ १८४३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1843
- नानार्थार्णवसंक्षेप सहस्रपत्रयथासमासमन्यत्र लिङ्गार्थाववधारयेत् । सहस्रपत्रं कमले क्ली समासान्तरेषु तु ॥ १०४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 7.104
- परमानन्दीयनाममाला अब्जअर्घो मूल्येऽर्चनेऽथाब्जो विधौ धन्वन्तरौ तरौ । जम्बालशङ्खयोरब्जं संख्यायां कमलेऽपि च ॥ ३ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.1.3
- शिवकोष अम्बुजअम्बुजो निचुले पुंसि कमले क्लीबमद्रिजम् ॥ १०८ ॥ Śivakoṣa 7.2.108
- शिवकोष नीरजनीरजं कमले कुष्टे वनजोऽन्धकमुस्तयोः । क्लीबं गदेऽम्बुजे स्त्री तु मुद्गपर्ण्यश्वगन्धयोः ॥ ११२ ॥ Śivakoṣa 7.2.112
- शब्दरत्नावली अम्बुजअम्बुजं कमले क्लीबं हिज्जले तु पुमानयम् । कम्बोजो हस्तिभेदे स्याच् शङ्खे देशविशेषके ॥ Śabdaratnāvalī 7.8.20
- शब्दरत्नावली शतपुत्रपुमांस्तु कमले क्लीबं पुष्पभेदेऽपि च स्त्रियाम् । समुद्रारुः सेतुबन्धे ग्राहे तिमिङ्गिलेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.145
- शब्दरत्नावली राजीवअथोत्तरपदस्थोऽपि श्रेष्ठवाची भवेदयम् । फेरवो जम्बुके धूर्ते हिंस्रे च क्षणदाचरे ॥ माधवो यादवे विष्णौ मधुवैशाखयोरपि । माधवी स्यान्मधुरिकावासन्तीशर्करासु च ॥ राजीवं कमले क्लीबं स्यात्पुंसि मृगनीलयोः । राघवो रघुनाथे स्याबृहन्मत्स्यविशेषके ॥ रौरवाश्चञ्चले धूर्ते घोरे च नरकान्तरे । वडवा कुम्भदास्यश्वाब्राह्मणकामिनीषु च ॥ Śabdaratnāvalī 7.29.33
- त्रिकाण्डशेष नीरजनीरजं कमले कुष्ठे पिञ्जा हिंसाहरिद्रयोः । भारद्वाजो गुरोः पुत्रे व्याघ्राटाख्ये च पक्षिणि ॥ ८५ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.85
- त्रिकाण्डशेष लक्ष्मीसम्पत्कमलयोर्लक्ष्मीर्विभ्रमो भ्रमहावयोः । श्यामा गुन्द्रा कोकिला च श्रामो मण्डपकालयोः ॥ ३०३ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.303
- त्रिकाण्डशेष लालाबिम्बे देशे ना च शुनि रसालत्विक्षुचूतयोः । जिह्वाकमलयोर्लाला शाला स्याद्गृहशाखयोः ॥ ४०७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.407