दृश्
dṛśस्त्री · fem.In 19 kośas: 24 synonym verses, 11 as a nānārtha head word, 13 as a meaning of another word.
चक्षुरक्षीक्षणं नेत्रं नयनं दृष्टिरम्बकम् ।लोचनं दर्शनं दृक्च तत्तारा तु कनीनिका ॥ ५७५ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
लोचनं नयनं नेत्रमीक्षणं चक्षुरक्षिणी ।दृग्दृष्टी चास्रु नेत्राम्बु रोदनं चास्रमश्रु च ॥ ९३ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
दृग्दृष्टिनेत्रलोचनचक्षुर्नयनाम्बकेक्षणाक्षीणि ।अश्रूणि वाष्परोदननयनजलाश्रास्रुनामानि ॥ ५१९ ॥
आर्या
genderस्त्रीfem.
दृशी दृक् स्याद्दृशिरपि स्त्रियां क्लीबे च दर्शनम् ।तारकास्त्र्यस्त्रियां तारा बिम्बिन्यक्ष्णः कनीनिका ॥ १४७ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
सीमन् शरद्दृशदृक् दृशस्रक् त्वक् स्फिग्द्वार्धुरौ च नौः ।द्यौर्दिव् प्रावृट् त्विट्तृषौ दिगेषेति प्रकृतिः स्त्रियः ॥ ४६ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
शिलाभवान्तिकदृशां सिध्मवल्कलयोरपि ।यकृन्मरिचनलदसौवीराणां तथाऽसृजः ॥ ७६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 रि (wrong syllable)
genderक्लीneut.
आलोकनं द्योतनं च दृष्टिदर्क(र्दृक्च?) स्त्रियामुभे ।काक्षः कटाक्षोऽपाङ्गेक्षा वर्कराटोऽक्षिकूणितम् ॥ १६४ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
शङ्खोऽस्त्री स्याद्भालकर्णमध्यगः स्त्री तु दृग्दृशा ।दृष्टिश्च न स्त्रियां नेत्रं नयनं चक्षुरक्षिणी ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
जीवा शिवा-दिवौ विश्वा वशेशा दृक्कशा कुशा ।कुशी पशुर्लोमशाशा पादपाशी च पेशियुक् ॥ ७५ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
चित्र-वस्त्र-घुसृणागरु-हिङ्गु-गूथ-पिच्छ-दल-तालु-हलानाम् ।तुत्थदृङ्मरिचहृन्नलदानांयुद्ध-सिध्म-यकृदस्थि-फलानाम् ॥ ८० ॥
स्वागता
genderक्लीneut.
स्थूणोर्ण इति । स्थूणा चोर्णा च स्थूणोर्णे स्त्रीयोगे स्तः स्त्रीलिङ्गे भवत इत्यर्थः । इयं स्थूणा काष्ठमयी द्विकर्णिका । इयमूर्णा मेषलोमा । तयोरेव स्थूणोर्णयोर्यथासङ्ख्यगृहशशपूर्वकयोर्नपुंसकत्वम् । इदं गृहस्थूणम् । इदं शशोर्णम् । शशपूर्वकयोरिति किम् । इह मा भूत् इयं स्थालास्थूणा । इयं मेषोर्णा । सर्वशब्दो निर्विशेषवाची । सर्वमक्षिनाम जलनाम च नपुंसके भवति । अक्षिनाम तावत् । इदमक्षि लोचनं नेत्रं नयनं चक्षुर्दृगम्बकमीक्षणादि ।जलपर्याय इदं जलं तोयं सलिलमम्बु नीरं वार्वारि काननमुदकं वनमित्येवमादि । जलशब्दत्वादप्शब्दस्यापि नपुंसकत्वं प्राप्नोतीत्याह मुक्त्वापः अप्शब्दं वर्जयित्वेत्यर्थः । अस्य हि स्त्र्यधिकारात्स्त्रीत्वम् । इमा आपः बहुवचनान्तः सदैव ।जलकुसुमनाम सर्वं नपुंसकं स्यात्पद्मस्तु विभाषया ।अभ्रादृतेऽम्बुदाख्या हि केशनखदन्तसञ्ज्ञाश्च ॥ १४ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
दृगक्षि चक्षुर्नयनं दृष्टिर्नेत्रं विलोचनम् ।कटाक्षं केकरापाङ्गं विभ्रमस्तस्य वैकृतम् ॥ ९९ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
नयनं लोचनं नेत्रमम्बकं दृष्टिचक्षुषी ।अक्षीक्षणे तथा दृक्च तारायां स्यात्कनीनिका ॥ २४० ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
गन्धोली हसनी स्रुक् चातिभ्यासन्दी दृशा सह ।क्षीरेयी नन्तपामादि दरच्छर्दी शरत्त्वचौ ॥ ६८ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
दर्द्रुपर्शू ऋचा? नौश्च वार्दृशौ गीः पूरा सह ।सपर्यायाः सभेदाश्चेत्यादयः स्युः स्त्रियां घनाः? ॥ ६९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 पू (wrong syllable)
genderस्त्रीfem.
शिलाभवस्थानकभेषजास्थि-रुचत्वचद्वारहलासृजां च ।फलप्रसूनद्रवतां सुखादि-धनुर्दृशां हिङ्गुकुसुम्भकादेः ॥ ७४ ॥
उपेन्द्रवज्रा
genderक्लीneut.
दृक् दृष्टिर्नयनं नेत्रं लोचनं चक्षुरक्षिणी ।अपाङ्गो लोचनप्रान्तः कटाक्षः कुटिलेक्षितम् ॥ ८२ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
नयनं लोचनं नेत्रमीक्षणं चक्षुरम्बकम् ।अक्षि दृग्दृष्टिरस्यान्तस्तारका च कनीनिका ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
रूपग्रहोऽम्वकं चैव दृक् चेति कथ्यते बुधैः ।तारा कनीनिका भूयस्तारका रूपग्राहिणी ॥ ९२३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ति (wrong syllable); pāda 4, syllable 5 प (wrong syllable)
genderस्त्रीfem.
नयनं लोचनं नेत्रं चक्षुरक्षिविलोचनम् ।आत्मकं दृग्दृशादृष्टिर्वीक्षणं प्रक्षणेक्षणम् ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
कर्णे श्रवणं श्रुतिवत् श्रवः श्रोत्रं च श्रौत्रकम् ।नेत्रेक्ष्यऽक्ष्णं दृशि-दृशे दृग्लोचन-विलोचने ॥ १५८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderस्त्रीfem.
दृग्दृष्टिरक्षि नयनं लोचनं चक्षुरीक्षणम् ।अम्बकं दर्शनं नेत्रं निध्यानमवलोकनम् ॥ १०८४ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
प्रदाने स्पर्शनं क्षारे कर्शनं दर्शनं दृशि ।निदर्शनं तु दृष्टान्ते विचारे तु विमर्शनम् ॥ १७०६ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
ईक्षणं नयनं चक्षुरक्षि लोचनमंबकम् ।दृष्टिर्दृक् चाथ न पुमांस्तारकाक्ष्णः कनीनिका ॥ ९४ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
स्यादीषते[217a] [च] बुन्द-त्यपि दंसयते च दासयते ।बष्कयते बष्कयति चस्मृतं तथा धेकयत्यत्र ।लोकते लोचते निर्वर्णयत्यपि च बुन्दते ।चायते च प्रेक्षणे स्युर्नेर्दृशिः स्यादुदाहृतौ ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
meaningsउदाहृति
उदो विमर्शने कर्महीनस्त्वेष समस्तङि ।ईक्षिः कालहृतावुत्प्राद्विमर्शे स परेर्विदि ॥उपादुदासीनभावेऽपाल्लिप्सुत्वे निरः परः ।प्रयत्ने सादरालोके प्रात्तूत्प्रेक्षण-बोधयोः ॥अवात्प्रतिविधानेऽनोरालोचे संवियुक्पुनः ।गवेषे व्रजतिर्गत्यामुत्परः परिकीर्तितः ॥अथ चित्रयतीति स्यादद्भुतस्य प्रदर्शने ।स्याद्वेणते वेणति च तथा वेनति वेनते ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
meaningsविमर्शन
दृश् as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु संप्रतिदधातिस्मृत्यामभिसमोऽनोः संप्रतेश्चालोचने दृशि । प्रतिनेः सदृशत्वे प्रात्प्रतिज्ञामुख्ययोः समः ॥ ७० ॥ Koṣakalpataru 3.5.70
- कोषकल्पतरु गोगौरर्वनाकक्रतुभेदरश्मि- दृग्धेनुलोमाशनिनीरभूषु । दिग्बाणवाणीवृषभेषु गस्तु गणेशगन्धर्वकगातृषु स्यात् ॥ ९० ॥ Koṣakalpataru 6.3.90
- कोषकल्पतरु ईक्षणआवर्ते प्रणते च दातरि वहौ क्षीणे क्रमान्निम्नक- क्ष्याभागे प्रवणोऽन्यवत्क्षणगतोऽप्यस्त्री तु शृङ्गाटके । बन्द्यां स्वीकरणे करेऽधिगमने राहूपरागे तथा- दृत्यां च ग्रहणं दृशीक्षणमपि ज्ञाने तथा दर्शने ॥ २३ ॥ Koṣakalpataru 6.15.23
- नानार्थार्णवसंक्षेप गोनृस्त्रियोः स्वर्गवज्राम्बुरश्मिदृग्बाणलोमसु । अश्वानां प्रग्रहेऽप्येष यत्साधारणनामसु ॥ ४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 1.5.4
- नानार्थार्णवसंक्षेप पशुवज्रे शस्त्रमुखे वायौ दृश्यर्थे त्वव्ययं पशु । पुमान् मृगादौ छगले हर्षनन्दी त्ववोचत ॥ ७५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.75
- नानार्थार्णवसंक्षेप नेत्रनेत्रं नाड्यां तरोर्मूले वस्त्रे दृशि मथो गुणे । क्ली पुंसि चान्ये नेपस्तु नये वृक्षे पुरोहिते ॥ ६९८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.698
- शब्दरत्नावली गोगौ पुंसि वृषभे रश्मौ कुलिशे त्रिदिवेऽपि च । स्त्रियां गवीषु दृग्-वाग्-भूदिक्षु वारिणि भूम्नि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.1
- शब्दरत्नाकर दृष्टिद्वन्द्वं वसन्तग्रीष्मादिमिथुने कलहे युगे । दृष्टिर्दर्शनधीदृक्षु दाम प्रग्रहमाल्ययोः ॥ १९४१ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1941
- तन्त्राभिधान थवामजानुर्विशालाक्षी शौरी दृग्वै कमण्डलुः । सूचीपूरस्थिरस्थायी स्थविरः था-र्णको मतः ॥ ३४ ॥ Tantrābhidhāna 6.34
- त्रिकाण्डशेष तारकदैत्ये ना कर्णधारे च तारकं दृशि भे न ना । द्विको काकचक्रवाकौ पृश्न्यां कुन्दे दलाढकः ॥ २७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.27
- त्रिकाण्डशेष गोस्त्रीबाणरोहिणीदृग्दिग्वाग्भूमिष्वप्सु भूम्नि च । वैधव्ये नृपनाशे च छत्रभङ्गः प्रकीर्तितः ॥ ६० ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.60
- वैजयन्ती ज्योतिस्जीलं चर्मपुटः कोशो दृतिः करकपत्रिका । ज्योतिस्ताराग्निभाज्वालादृक्पुत्रार्थाध्वरात्मसु ॥ १० ॥ Vaijayantī 6.3.10
- वैजयन्ती नेत्रनेत्रं नाड्यां तरोर्मूले वस्त्रे दृशि मथो गुणे । नाट्यं तौर्यत्रिके नृत्ते नालं विवरशेपसोः ॥ १७ ॥ Vaijayantī 6.3.17