कटाक्ष
kaṭākṣaपुं · masc.In 17 kośas: 17 synonym verses, 3 as a meaning of another word.
असौम्येऽक्षण्यनक्षि स्यादीक्षणं तु निशामनम् ॥ ५७६ ॥निभालनं निशमनं निध्यानमवलोकनम् ।दर्शनं द्योतनं निर्वर्णनं चाथार्धवीक्षणम् ॥ ५७७ ॥अपाङ्गदर्शनं काक्षः कटाक्षोऽक्षिविकूणितम् ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
कटाक्षो दृष्टिविक्षेप ईषच्च हसितं स्मितम् ।ह्रीर्लज्जापत्रपा व्रीडा त्रपा मन्दाक्षमुच्यते ॥ ५६७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आलोकनं च लोकश्च कटाक्षोऽपाङ्गदर्शनम् ।प्रलोकितं पार्श्वदृष्टिः पृष्ठतस्त्ववलोकनम् ॥ १३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ललाटेऽलीकमलिंक भवेत् काक्षः कटाक्षवत् ।श्रवः स्यात् श्रवसा सार्धं शिरोऽपि शिरसा सह ॥ १८४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 म (wrong syllable)
genderपुंmasc.
दर्शनं द्योतनं निर्वर्णनं चाथार्द्धवीक्षणम् ।उपाङ्गदर्शनं काक्षः कटाक्षोऽक्षि विकूणितम् ॥ १४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आलोकनं द्योतनं च दृष्टिदर्क(र्दृक्च?) स्त्रियामुभे ।काक्षः कटाक्षोऽपाङ्गेक्षा वर्कराटोऽक्षिकूणितम् ॥ १६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
त्रिष्वप्यक्षेषु मध्ये इन्द्रियसञ्ज्ञकमक्षं नपुंसके विद्धि । इदमक्षमिन्द्रियं शेषास्त्वक्षाः पुंसि प्रोक्ताः । अयं देवानामक्षः कटाक्षः । श्रीपिष्टाद्या[धा] निर्यासाश्च पुंसि भवन्ति । अयं श्रीपिष्टः सर्जरसः गुगुल इत्येवमादयः ।विंशतिरानवतेः स्त्री नपुंसके तालुहृदयकुड्यानि ।पार्श्वकुकुन्दरविण्यतलध[धा]नलवणराष्ट्राणि चावैहि ॥ ४९ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
सैन्यादीनि तृतीयाप्रकृतौ जानीहि । इदं सैन्यं बलम् । आयुधमस्त्रम् । मङ्गलं प्रशस्तम् । नगरं पुरम् । वृन्तं प्रसवबन्धनम् । फलं मूलम् । हरितालं प्रसिद्धम् । बिम्बं प्रतिरूपम् । मुकुटं शिरोभूषणम् । कुद्मलं कलिका । अवसथोद्गीथौ पुंसि भवतः । अयमवसथः परिव्राजकः । अयमुद्गीथः साम । संवीथो घटिकात्रयम् । कालगीथोऽपि तदेव ।दर्पणमृदङ्गजठराः पुंस्युक्ताः कुन्तकुतपधूमाश्च ।व्रातहृददण्डाङ्कुशकटाक्षसङ्ग्रामविटपाश्च ॥ ७२ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
दृगक्षि चक्षुर्नयनं दृष्टिर्नेत्रं विलोचनम् ।कटाक्षं केकरापाङ्गं विभ्रमस्तस्य वैकृतम् ॥ ९९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अवलोकननिध्याने कटाक्षश्चार्धवीक्षणम् ।अपाङ्गदर्शनं चापि काक्षश्चाक्षिविकूणितम् ॥ २४२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दृक् दृष्टिर्नयनं नेत्रं लोचनं चक्षुरक्षिणी ।अपाङ्गो लोचनप्रान्तः कटाक्षः कुटिलेक्षितम् ॥ ८२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अर्धदृग्वीक्षणं काक्षः कटाक्षोऽपाङ्गदर्शनम् ।क्रोधाद्भवो विकारो यो भ्रकुटिर्भृकुटिश्च सा ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अक्षिविकूणितं काक्षः कटाक्षश्चार्धवीक्षणम् ॥ ९२६ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
कनीनिकायां तारा स्यात् तारकाऽप्यर्धवीक्षणे ।काक्षः कटाक्षो नेत्रस्य मीले मेष-मिषौ नितः ॥ १५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मलं तु दूषिका दृष्ट्योस्तारकास्तु कनीनिका ।अपाङ्गश्चक्षुषोरन्ते कटाक्षोऽपाङ्गदर्शने ॥ १०८५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कटाक्षकाक्षौ काकुस्तु जिह्वाऽथ प्रतिजिह्विका ।सुधास्रवा च कर्णस्तु श्रोतः क्लीबे ध्वनिग्रहः ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कटाक्ष as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु बर्कराटप्रतिश्रुताशापहरेऽथ खञ्जने कृपाणधाराव्रतधारके फले । स्यात्खञ्जरीटोऽथ कटाक्षवाचकः स्याद्बर्कराटस्तरुणार्यमद्युतौ ॥ ४७ ॥ Koṣakalpataru 6.10.47
- शब्दरत्नावली वर्कराटप्रतिमृष्टः प्रेषिते ना खण्डिते वाच्यलिङ्गकः । वर्कराटः कटाक्षे ना तरुणादित्यतेजसि ॥ Śabdaratnāvalī 7.11.60
- त्रिकाण्डशेष वर्कराटवर्कराटः कटाक्षे च स्त्रीणां स्तननखक्षते । अद्रप्रेषणयोर्विष्टिर्वर्णाटौ कामिगायनौ ॥ १०३ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.103