मृदङ्ग
mṛdaṅgaपुं · masc.In 18 kośas: 16 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 2 as a meaning of another word.
मृदङ्गो मुरजः सोङ्क्यालिङ्ग्यूर्ध्वक इति त्रिधा ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चतुर्विधमिदं वाद्यं वादित्रातोद्यनामकम् ।मृदङ्गा मुरजा भेदास्त्वङ्क्यालिङ्ग्योर्ध्वकास्त्रयः ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रङ्गः स्यान्नर्तनस्थानं मृदङ्गो मुरजः स्मृतः ।आनकः पटहो ज्ञेयो डिण्डिमः पणवस्तथा ॥ ९७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ज्योत्स्ना स्वल्पफला ग्राम्या मृदङ्गः कृतवेदनः ।हस्तिघोषे तुरङ्गः स्यात् सुषव्यातिक्तपर्वकः ॥ २३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मूलं वंशशलाका स्यात्समन्वितलये तु ना ।एककालश्चैकतालो मृदङ्गो मुरजः पुमान् ॥ ६३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रसेवकः स्यात्ककुभो मूले वंशशलाकिका ।कलिका कूणिका चाथ मृदङ्गो मुरजः समौ ॥ २० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गुल्फ-गुच्छ-समय-प्लव-वर्ष-मन्थ-कर्दम-मृदङ्गमुखा[221b]नाम् ।वंश-वेश-मुकुर-क्षितिनिम्ब-दीप-बोल-चरणप्रमुखानाम् ॥ ६ ॥
स्वागताmetre not read in every line
genderपुंmasc.
सैन्यादीनि तृतीयाप्रकृतौ जानीहि । इदं सैन्यं बलम् । आयुधमस्त्रम् । मङ्गलं प्रशस्तम् । नगरं पुरम् । वृन्तं प्रसवबन्धनम् । फलं मूलम् । हरितालं प्रसिद्धम् । बिम्बं प्रतिरूपम् । मुकुटं शिरोभूषणम् । कुद्मलं कलिका । अवसथोद्गीथौ पुंसि भवतः । अयमवसथः परिव्राजकः । अयमुद्गीथः साम । संवीथो घटिकात्रयम् । कालगीथोऽपि तदेव ।दर्पणमृदङ्गजठराः पुंस्युक्ताः कुन्तकुतपधूमाश्च ।व्रातहृददण्डाङ्कुशकटाक्षसङ्ग्रामविटपाश्च ॥ ७२ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
ज्योत्स्ना स्वल्पफला ग्राम्या मृदङ्गः कृतवेधनः ।अथ श्रृङ्ग्यां दीर्घफला मागधी मनलोत्तमा ॥ ५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
लयः साम्यं पुमस्तालः क्रियया कालसम्मितिः ।मुरजस्तु मृदङ्गोऽथ समावानकदुन्दुभी ॥ २०३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मृदङ्गो मुरजो झिल्ली झिल्लिका कांस्यतालिका ।वेणुर्वंशी मुरलिका सुर्नाईकाष्टभेरिका ॥ २२१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मृदङ्गो मुरजश्चैव मर्दलः पुष्करस्त्रिधा ।स्याद्यशःपटहो ढक्का भेरी दुन्दुभिरानकः ।वाद्यभेदाः शङ्खताला झल्लरीपटहादयः ॥ ११० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
मृदङ्गो मुरजश्चेति सोऽङ्क्यालिङ्ग्यूर्ध्वकस्त्रिधा ।स्याद्यशःपटहश्चैव ढक्का भेरी तु दुन्दुभिः ॥ ४२५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मृदङ्गो मुरजेऽपि स्यादङ्काद्यास्तद्विशेषकाः ।अङ्क्यश्चाङ्की तथालिङ्ग्य आलिङ्गी चोर्ध्वकोद्धकौ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
निःसाणपटहमड्डुकदुन्दुभयः पणवझर्झरमृदङ्गाः ।दर्दरवंशोड्डावुजडिण्डिमकिरिकिट्टशङ्खघर्घरकाः ॥ ९४१ ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
दण्डिका कारवी सृष्टा किंखिरो जर्जरश्च सः ।मुरजास्तु मृदंगास्ते त्वङ्क्यालिंग्योर्ध्वकास्त्रयः ॥ १२९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
दयितेऽपि मृणालं त्रिर्मृदङ्गस्तु पुमानयम् ।महाकोशातकी स्वल्पफलकोशातकीति च ॥ १४४१ ॥
अनुष्टुप्
ख्यातयोर्लतयोर्वाद्यभेदे च मुरजाह्वये ।प्रसवे तूक्तलतयोः क्लीबं स्यान्मृदुलं पुनः ॥ १४४२ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
मृदङ्ग as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु आनकपुंसि वारिकरटिप्रपातयोः पातुकः स पतयालुके त्रिषु । आनकस्तु रसदब्दमृदङ्ग- भेरिकापटहवाचकः पुमान् ॥ ४२ ॥ Koṣakalpataru 6.1.42
- शब्दार्णव मुरजामुरजा तु मृदङ्गे स्याद् ढक्कामुरजयोरपि ॥ १९५ ॥ Śabdārṇava 195