धूम
dhūmaपुं · masc.In 16 kośas: 17 synonym verses, 2 as a nānārtha head word, 14 as a meaning of another word.
धूमः स्याद्वायुवाहोऽग्निवाहो दहनकेतनम् ॥ ११०३ ॥अम्भःसूः करमालश्च स्तरीर्जीमूतवाह्यपि ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
धूमस्तरिर्मेघवाही धूमलो गन्धवासितः ।शिखा ज्वाला च कीला च जिह्वा चेति निगद्यते ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
धूमस्तरीर्मेघवाही यूपोसौगन्धवासितः ।झलका तु महाज्वाला प्रवर्गो नीलकोऽपि च ॥ ५३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
त्रिषु स्फुलिङ्गो धूमस्तु वह्न्यर्थेभ्यो ध्वजार्थकः ।भम्भोऽम्भःसूर्मरुद्वाहः खतमालोऽस्त्रियां स्तरी ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दिशां प्रियतमो वृद्धो योगी धूम उलन्दकः ।समुद्राद्वाहनार्थश्च सन्ध्यापर्यायनाट्यपि ॥ ९५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
संतापः[15a] संज्वरो दाहो पुंस्यूष्मा बाष्पमस्त्रियाम् ।धूमोऽम्भःसूर्वायुवाहोऽग्निवाहोऽग्निध्वजः स्तरीः ॥ १३४ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
जीमूतोऽभ्रचरो गडेर-सरटौ धाराधरः कंधरो ।नभ्राडभ्र-तमाल-सानुग-नभो-धूमाश्च धूमोद्भवः ॥ ६ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
genderपुंmasc.
सैन्यादीनि तृतीयाप्रकृतौ जानीहि । इदं सैन्यं बलम् । आयुधमस्त्रम् । मङ्गलं प्रशस्तम् । नगरं पुरम् । वृन्तं प्रसवबन्धनम् । फलं मूलम् । हरितालं प्रसिद्धम् । बिम्बं प्रतिरूपम् । मुकुटं शिरोभूषणम् । कुद्मलं कलिका । अवसथोद्गीथौ पुंसि भवतः । अयमवसथः परिव्राजकः । अयमुद्गीथः साम । संवीथो घटिकात्रयम् । कालगीथोऽपि तदेव ।दर्पणमृदङ्गजठराः पुंस्युक्ताः कुन्तकुतपधूमाश्च ।व्रातहृददण्डाङ्कुशकटाक्षसङ्ग्रामविटपाश्च ॥ ७२ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
कृष्णं नीलासितं कालं धूमं धूम्रमलिप्रभः ।तमोऽन्धकारं तिमिरं ध्वान्तं संतमसं तमम् ॥ १४८ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
धूमोम्भःसूवायुवाहौ करमालोऽग्निकेतनम् ।अग्निवाहस्तरीः प्रोक्तस्तथा जीमूतवाह्यपि ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अनेकलोचनो ध्रूमः नाट्यप्रियो महानटः ।खण्डपर्शुः नराधारः दिशांप्रियतमस्तथा ॥ २३८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 प्रि (wrong syllable)
genderपुंmasc.doubtful
धूमो जीमूतवाही च दहनकेतनं स्तरीः ।अम्भः सूरग्निवाहश्च वायुवाहः प्रसिद्धकः ॥ १९३४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 न (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अर्चिर्हेतिः शिखा स्त्री स्यादथोल्का झिङ्गिनीति च ।धूमो भस्तो मरुद्वाहः कचमालः शिखिध्वजः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
धूमस्त्वग्निध्वजो धूपः स गन्धेनाधिवासितः ।धूम्या तु धूमसंघाते रेटिः स्त्री दाहनिस्वनः ॥ १०९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
करमर्दो वशश्चोलः कृष्णपाकफलैः पदैः ।व्यस्तैः समस्तैर्धूमैश्च पुंसि पञ्चदशाभिधाः ॥ १७९४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सङ्किलो दहनोल्का स्यादङ्गारः कोकिलाज्झुलौं ।धूमोऽम्भसूर्मरुद्वाहखतमालशिखिध्वजाः ॥ ६९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सव्यस्तु मृतके वह्निरपसव्यस्तु सूतके ।धूमस्तरिर्मेघवाही धूपोऽसौ गंधवासितः ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
धनुर्मकरकुम्भानां क्रमाद्द्वादशराशिनि ।ध्वजधूममृगेन्द्राणां श्वोक्षरासभहस्तिनाम् ॥ १० ॥
अनुष्टुप्
meanings
शर्वर्यास्तु हरिद्रायां प्रियंगुव्रततौ स्त्रियाः ।ध्वजधूममृगेन्द्राणां श्वोक्षरासभहस्तिनाम् ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
meanings
धूम as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश खतमालगण्डशैलो ललाटे स्यात्प्रस्तरे च गिरिच्युते । खतमालः स्मृतो धूमे खतमालो बलाहकः ॥ Dharaṇikośa 27.2.48
- कोषकल्पतरु अजीवधूमेन्द्रवोस्त्वजीवो ना स त्रिषूपहते मतः । कुण्डीकुलविभेदे तु चुलुकी शिशुमारके । अभीकः कवौ कामुकः क्रूरवाची विशेष्यायतोऽनीकमस्त्री रणेऽपि । अलीकालिके नाकभालानृतेषु स्मृते चाप्रियेऽथ व्यलीकं न योषित् ॥ ७९ ॥ Koṣakalpataru 6.1.79
- कोषकल्पतरु सुपर्वन्भवेत्परिज्वा क्रतुकर्मविज्ञे [तथा] परीचारकयाज्ञिके च । देवे सुपर्वा विशिखे च वंशे धूमे च पर्वण्यथ केसरी स्यात् ॥ ३७ ॥ Koṣakalpataru 6.21.37
- कोषकल्पतरु खतमलस्त्रियां भवेद्यातिबलाभिधाने धूमे पयोदे खतमाल उक्तः । स्याद्गर्दभाण्डे नरि कन्दरालः प्लक्षे महाकालमुशन्ति शंभौ ॥ ७५ ॥ Koṣakalpataru 6.28.75
- नानार्थार्णवसंक्षेप वम्रवम्रः पुंस्यृषिभेदे स्याद् धूमवर्मप्रभेदयोः । उपदीकाजातिमात्रे वम्रो वम्री च नृस्त्रियोः ॥ ११९३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1193
- नानार्थार्णवसंक्षेप स्तरिकुष्ठी(?)मांसे द्वयोस्तु स्यात् तुन्नवाये त्रि कुष्ठिनि । स्तरिर्धूमे पुमान् स्त्री तु तृणे सर्जूः पुनः स्त्रियाम् ॥ १४७१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1471
- नानार्थार्णवसंक्षेप नमनऊर्णास्तरणके ना तु धूमे दिनकरेऽपि च । त्रि तु ह्रस्वे त्रिषु पुनर्नवानां पूरणे भवेत् ॥ १००२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1002
- शब्दरत्नावली कालिकाधूमरोमघनालीषु काकीमांसीशिवासु च । किम्पाकं स्यात् महाकालफले मूर्खजनेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.51
- शब्दरत्नावली मेचकमेचकस्तिमिरे श्यामे श्यामवर्णयुतेऽपि च । मयूरचन्द्रके धूमे मेघे शोभाञ्जनेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.123
- शब्दरत्नावली सुपर्वन्सदादानो गन्धहस्तिन्यैरावतगणेशयोः । सम्बदनं वशीकारे क्लीबमालोचनेऽपि च ॥ समादानं समीचीनग्रहे बौद्धाह्णिकेऽपि च । सम्वाहनन्तु भारादिवाहने चाङ्गमर्दने ॥ समापनं परिच्छेदप्रमापनसमाप्तिषु । सनातनो हरे विष्णौ नित्यपित्रतिथिष्वपि ॥ सनातनी भवान्यान्तु वाण्यब्धिसुतयोः स्त्रियाम् । स्तनयित्नुर्जलधरे विद्युति स्तनिते स्त्रियाम् ॥ सरोजिनी तु कमलाकरपङ्कजयोः स्त्रियाम् । समापन्नं वधे क्लिष्टे समाप्तप्राप्तयोरपि ॥ संयमनं व्रते बन्धे यमपूर्यामपि स्त्रियाम् । भवेत्सारसनं काञ्च्यामुरस्तेन तनुत्रिणाम्(?) ॥ सामयोनिर्ग्रजब्रह्मसामोत्थेषु भवेत्पुमान् । सुदर्शनो विष्णुचक्रे जम्बूवृक्षे सुरलाये ॥ क्लीबं महेन्द्रनगरे प्रज्ञौषधिभिदोः स्त्रियाम् । सुयामुनोऽच्युते मेघे प्रासादवत्सराजयोः ॥ सुकर्मा योगभेदे स्यात्सत्कर्मविधिकर्मणोः । सुधन्वा वीरभेदे स्याद्धानुष्के विश्वकर्मणि ॥ सुपर्वा पुंसि वंशे तु धूमपर्वामरेषु च ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.127
- शब्दरत्नावली खतमालखतमालो घने धूमे गन्धमालोऽनिले रवौ । गण्डशैलो गिरिध्वस्तस्थूलग्रावकपालयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.106
- तन्त्राभिधान यआग्नेयो व्यापकस्त्यागो होमो यानं प्रमा सुखम् । चण्डः सर्वेश्वरी धूमश्चामुण्डा सुमुखेश्वरी ॥ १४१ ॥ Tantrābhidhāna 2.43.141
- त्रिकाण्डशेष सुपर्वन्सीमाऽधाटे स्थितौ क्षेत्रे स्वामी भर्तरि षण्मुखे । धूमवंशशरामर्त्याः सुपर्वाणः प्रकीर्तिताः ॥ २७२ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.272
- वैजयन्ती नमतऊर्णाविकारे नमतो धूमे दिनकरेऽपि च । निगमो निश्चये वेदे पुरे पथि वणिक्पथे ॥ ३५ ॥ Vaijayantī 7.1.35