पार्श्व
pārśvaक्ली · neut.In 18 kośas: 34 synonym verses, 7 as a nānārtha head word, 15 as a meaning of another word.
एतस्यामवसर्पिण्यामृषभोऽजितशंभवौ ।अभिनन्दनः सुमतिस्ततः पद्मप्रभाभिधः ॥ २६ ॥सुपार्श्वश्चन्द्रप्रभश्च सुविधिश्चाथ शीतलः ।श्रेयांसो वासुपूज्यश्च विमलोऽनन्ततीर्थकृत् ॥ २७ ॥धर्मः शान्तिः कुंथुररो मल्लिश्च मुनिसुव्रतः ।नमिर्नेमिः पार्श्वो वीरश्चतुर्विंशतिरर्हताम् ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 पा (wrong syllable)
genderपुंmasc.
स्याद्गोमुखो महायक्षस्त्रिमुखो यक्षनायकः ॥ ४१ ॥तुम्बरुः कुसुमश्चापि मातङ्गो विजयोऽजितः ।ब्रह्मा यक्षेट् कुमारः षण्मुखपातालकिंनराः ॥ ४२ ॥गरुडो गन्धर्वो यक्षेट् कुबेरो वरुणोऽपि च ।भृकुटिर्गोमेधः पार्श्वो मातङ्गोऽर्हदुपासकाः ॥ ४३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 न्ध (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 मे (wrong syllable)
genderपुंmasc.
रक्तौ च पद्मप्रभवासुपूज्यौ शुक्लौ तु चन्द्रप्रभपुष्पदन्तौ ।कृष्णौ पुनर्नेमिमुनी विनीलौ श्रीमल्लिपार्श्वौ कनकत्विषोऽन्ये ॥ ४९ ॥
इन्द्रवज्रा
genderपुंmasc.
भुजो बाहुः प्रवेष्टो दोर्वाहाथ भुजकोटरः ।दोर्मूलं खण्डिकः कक्षा पार्श्वं स्यादेतयोरधः ॥ ५८९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
पार्श्वं समीपं सविधं ससीमाभ्याशं सवेशान्तिकसंनिकर्षः ।सदेशमभ्यग्रसनीडसंनिधानान्युपान्तं निकटोपकण्ठे ॥ १४५० ॥संनिकृष्टसमर्यादाभ्यर्णान्यासन्नसंनिधी ।
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
genderपुंक्लीm. n.
genderक्लीneut.
आसन्नं सविधं पार्श्वमुपान्तमपदान्तरम् ।विप्रकृष्टं परं दूरमाराद्व्यवहितं स्मृतम् ॥ ६९३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कक्षा क्लीबे बाहुमूलं तदधः पार्श्वमस्त्रियाम् ।विलग्नं मध्यमं मध्यमवलग्नं च न स्त्रियाम् ॥ १६८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
हल्या हलानां ब्राह्मण्यं ब्राह्मणानामथापि च ।वाडवानां तु वाडव्यं पर्शूनां पार्श्वमित्यपि ॥ ८७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गाण्डीवगाण्डिवोल्वानां पार्श्वत्रिदिवयोरपि ।भावारावपारशवशरावाणां शवस्य च ॥ १८७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 व (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
प्रवेष्टोऽप्यथ दोर्मूलं खण्डिको भुजकोटरः ।अभ्युपा(?)च द्वयोः कक्षा पार्श्वमश्री तयोरधः ॥ ७७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
कशारुका न ना पार्श्वास्थनि स्तो वङ्क्रि-पर्शुके ।पार्श्वं तु पर्शुकावृन्दे पृष्ठग्रन्थौ गडुः पुमान् ॥ ४३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
निकटं सविधमुपान्तं तथोपकण्ठं च संनिधानं च ।पार्श्वं च संनिकर्षः पुंसि तथा संनिधिश्चात्र ॥ ७१ ॥
आर्या
genderक्लीneut.
गरलं मुसलं सालं तथा गाण्डीव-गाण्डिवौ ।पूर्व *** प्रग्रीवपार्श्वः पारशवोऽपि च ॥ ६९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंक्लीm. n.
त्रिष्वप्यक्षेषु मध्ये इन्द्रियसञ्ज्ञकमक्षं नपुंसके विद्धि । इदमक्षमिन्द्रियं शेषास्त्वक्षाः पुंसि प्रोक्ताः । अयं देवानामक्षः कटाक्षः । श्रीपिष्टाद्या[धा] निर्यासाश्च पुंसि भवन्ति । अयं श्रीपिष्टः सर्जरसः गुगुल इत्येवमादयः ।विंशतिरानवतेः स्त्री नपुंसके तालुहृदयकुड्यानि ।पार्श्वकुकुन्दरविण्यतलध[धा]नलवणराष्ट्राणि चावैहि ॥ ४९ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
विंशतिप्रभृतयो नवतिपर्यन्ताः स्त्रियां भवन्ति । इयं विंशतिः त्रिंशत् चत्वारिंशत् पञ्चाशत् षष्ठिः सप्ततिः अशीतिः नवतिः ।एतानि नपुंसके भवन्ति । इदं तालु वदनैकदेशः । हृदयं जीवनस्थानम् । कुड्यं भित्तिः । एतानि नपुंसकान्यवैहि अवग[म]च्छेत्यर्थः । इदं पार्श्वं शरीरस्य । कुकुन्दरं नितम्बकूपद्वयम् । विण्यं द्रव्यम् । तलमधः । धनं द्रविणम् । लवणं रसविशेषः । राष्ट्रं जनपदस्थानम् ।क्रोडाघाटाजिह्वाशिरोधराशष्कुलीस्पृहामाया स्त्रियां विद्धि ।शाखाशिखाकलामेखला रेखाराजिपङ्क्ती च ॥ ५१ ॥
metre not recognised
विंशतिस्त्रीत्रिंशत्स्त्रीचत्वारिंशत्स्त्रीपञ्चाशत्स्त्रीषष्टिस्त्रीसप्ततिस्त्रीअशीतिस्त्रीनवतिस्त्रीतालुक्लीहृदयक्लीकुड्यक्लीपार्श्वक्लीकुकुन्दरक्लीविण्यक्लीतलक्लीधनक्लीलवणक्लीराष्ट्रक्लीक्रोडास्त्रीघाटास्त्रीजिह्वास्त्रीशिरोधरास्त्रीशष्कुलीस्त्रीस्पृहास्त्रीमायास्त्रीशाखास्त्रीशिखास्त्रीकलास्त्रीमेखलास्त्रीरेखास्त्रीराजिस्त्रीपङ्क्तिस्त्री
genderक्लीneut.
प्रस्थं पार्श्वं तटं सानुर्मेखलोपत्यका तटी ।नितम्बमन्तो दन्तश्च तद्वानपि गिरिः स्मृतः ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आश्वमश्वीयमश्वानां स्मृतं वाडव्यमित्यपि ।कैदारिकं तु कैदार्यं पार्श्वं पर्शुगणे स्मृतम् ॥ ३११ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
समीपसंनिधानोपकण्ठाभ्यग्राणि संनिधिः ।उपान्त्यसविधे पार्श्वमुपान्तनिकटे अपि ॥ ३३८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
बाहुर्बाहाथ दोर्मूलं भुजकोटर एव सः ।कक्षा स्यात्खण्डिका चाथ पार्श्वं स्यादंसयोरधः ॥ २५२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
रोमावली रोमराजी रोमसृक् त्रिवलिर्वलिः ।जठरं कुक्षिरुदरं पार्श्वमुभयपक्षकम् ॥ ८९ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 2 र्श्व (wrong syllable)
genderक्लीneut.
समीपं निकटं पार्श्वं समयाभ्यर्णमन्तिकम् ।उपकण्ठं संनिधानोपान्ते सविधसंनिधी ॥ १०२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नेमिः पार्श्वो महावीरो भवादवतु वः सदा ।एतस्यामवसर्पिण्यां चतुर्विशतिरर्हताम् ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderक्लीneut.
अश्वमश्वीयमश्वानां पर्शूनां पार्श्वमुच्यते ।वातूलो वायुसंघातो वात्याऽपि कथ्यते पुनः ॥ २५८० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 पि (wrong syllable)
genderक्लीneut.
समीपं सविधं पार्श्वं ससीममऽन्तिकं पुनः ।सनीडं सन्निकर्षश्च सन्निकृष्टं च सन्निधिः ॥ २६३५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 म (wrong syllable)
genderक्लीneut.
कक्षौ द्वौ बाहुमूले स्यादस्त्री पार्श्वं तयोरधः ।अस्त्री मध्यो मध्यमञ्च विलग्नमवलग्नवत् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
ब्राह्मण्यं ब्राह्मणानाञ्च वाडव्यं वाडवात्मनाम् ।पर्शुकानान्तु पार्श्वं स्यात् पृष्ठानां पृष्ठ्यमित्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पार्श्वमस्त्री कफोणिस्तु कूर्परस्तस्य तूपरि ।प्रकाण्डस्तदधः पुंसि प्रकोष्ठोऽथ करः शयः ॥ १०७१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
हल्या हलानां ब्राह्मण्यबाडव्ये तु द्विजन्मनाम् ।पृष्टानां पर्शुकानां च पृष्ठ्यं पार्श्वं कदम्बके ॥ १७४० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
न क्ली कक्षा बाहुमूलं पार्श्वमस्त्री तयोरधः ।पश्चिमांगं तनोः पृष्ठमंससन्धी तु जत्रुणी ॥ ६९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
धूम्या वात्या पाश्या हल्या गल्या नट्या वन्या तृण्या ।पृष्ठ्यं तत्तद्वृन्दे सर्वं पार्श्वं बृन्दे पर्शूनां स्यात् ॥ १४ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
पार्श्वं तु कक्षाधरके च चक्रो-पान्तेऽपि न स्त्री चरमे तु दिष्टम् ।स्यात्पर्शुवृन्देऽप्यथ दूरमार्गेप्राध्वं प्रणम्रेऽपि च बन्धनेऽपि ॥ ५ ॥
इन्द्रवज्रा
पाठो ना पठने स्त्री तु प्राचीनाख्यलतान्तरे ।पाठा पार्श्वं तु न स्त्री स्यात् पर्शुवृन्दात्मके तनोः ॥ ७५६ ॥
अनुष्टुप्
meaningsपर्शुवृन्द
कक्षाधोवयवे किञ्च वक्रोपायेऽन्तिकेऽथ ना ।आर्हतानां तीर्थकरभेदे पा(र्श्वौ ? र्श्व्यौ) तु ते स्त्रियौ ॥ ७५७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ती (syllables merged)
पर्कटीप्लुतगत्योश्च कैवर्त्ती मुस्तके प्लवम् ।पार्श्वं कक्षाधरे चक्रोपान्ते पशुगुणेऽपि च ॥
अनुष्टुप्
पर्व पञ्चदशीग्रन्थ्योः प्रस्तावे विषुवादिके ।पार्श्वमस्त्री समीपे च प्रजा तु जनपुत्रयोः ॥ १९६१ ॥
अनुष्टुप्
meaningsसमीप
पार्श्वमस्त्री समीपेऽपि पृज्यः श्वशुरमान्ययोः ।स्नेहे केलौ प्रेम न स्त्री पीतिः पाने हये तु ना ॥ ५१ ॥
अनुष्टुप्
meaningsसमीप
पार्श्व as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश पक्षकपक्षकः पार्श्वमात्रे स्यात्पक्षद्वारे च पक्षकः । कूपको वृक्षभेदे स्यात्कूपभेदे च कूपकः ॥ Dharaṇikośa 1.2.27
- कोषकल्पतरु पक्षऋक्षोऽद्रिभेदे कृतवेधने च तथाच्छभल्ले नरि शोणके च । भे तु स्त्रियामेष न गुह्यके स्यात् यक्षः कुबेरेऽथ मुनिप्रभेदे । दक्षो विधौ नन्दिनि ताम्रचूडे द्रुमेऽनले भेद्यसमः पटौ सः । भुवि स्त्रियां पक्ष इहार्धमासे पार्श्वे ग्रहे साध्यविरोधयो[85a]श्च ॥ ४८ ॥ Koṣakalpataru 6.30.48
- नानार्थार्णवसंक्षेप कुक्षिकुक्षिस्तुन्देऽन्तरुदरपार्श्वयोरपि दृश्यते । इक्ष्वाकोः पूर्वराजस्य पुत्रे कस्मिंश्चिदप्यसौ ॥ ३४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.34
- नानार्थार्णवसंक्षेप पक्षमृतावदर्शने नाकुः स्याद्वल्मीके वनस्पतौ । पक्षः पार्श्वगरुत्साध्यसहायबलभित्तिषु ॥ ६९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.69
- नानार्थार्णवसंक्षेप कच्छकच्छो जलाशयप्रान्ते पार्श्वे गुह्याम्बरे तथा । जात्यन्तरे स्थावराणां नान्दीवृक्षाख्यपादपे ॥ १४९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.149
- परमानन्दीयनाममाला अभितस्अशोको वीतशोके स्यात्कङ्केल्लौ वञ्जुलेऽपि च । अशोका कटुरोहिण्यामभितः पार्श्वशीघ्रयोः ॥ १८ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.1.18
- परमानन्दीयनाममाला उपह्वरऊर्णायुरूर्णनाभे स्थान्मेघकम्बलयोः सिते । उपह्वरं रहःस्थाने पार्श्वेऽथोपनिषद्वृषे ॥ ७१ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.3.71
- परमानन्दीयनाममाला पक्षनेत्ररोगे विकाशे च पक्षः पिच्छे ग्रहे च ये । विरोधे केशहस्ते च साध्ये मासार्धपार्श्वयोः ॥ २८७ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.19.287
- शब्दरत्नावली कुण्डलकुकूलं शङ्कुसङ्कीर्णरन्धे पुंसि तुषानले । कुण्डलं कर्णभूषायां तथा वलयपार्श्वयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.55
- शब्दरत्नावली पक्षप्लक्षोऽश्वत्थे गर्दभाण्डे जटीद्वीपविशेषयोः । पक्षः सहाये सुहृदि पार्श्वे मासार्द्धराजयोः ॥ विहगे वलये साध्ये विरोधे गृहशुद्धयोः । चुल्लीरन्ध्रे हस्तिपार्श्वे केशादिपरती व्रजे ॥ प्रेक्षा नृत्ये क्षणे वुद्धौ शिक्षायामपि च स्त्रियाम् । प्रैषः क्लेशे मर्दने च प्रेषणोन्मादयोरपि ॥ Śabdaratnāvalī 7.31.10
- शब्दरत्नाकर पक्षपक्षोऽर्धमासे गरुति पार्श्वद्वारेऽन्तिके बले । पार्श्वे चुल्लिबिले भित्तौ सहाये साध्यवश्ययोः ॥ १९५० ॥ Śabdaratnākara 4.1.1950
- तन्त्राभिधान पन-कारो मेषसंज्ञः स्याद्दीर्घी सौरिश्च कीर्त्तितः । प-कारो लोहितः पार्श्वं शूरश्च परमेश्वरि! ॥ २२ ॥ Tantrābhidhāna 1.22
- त्रिकाण्डशेष पक्षपक्षौ मासार्द्धपार्श्वौ च महिषी राजपत्न्यपि । मूर्खे माने फले माषो मेषौ राश्यन्तरोरणौ ॥ ४४० ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.440
- वैजयन्ती कच्छक्रतू अध्वरसंकल्पौ कल्पान्तेऽपचये क्षयः । कुक्षौ वासे च कच्छस्तु पार्श्वे गुह्यांबरे तटे ॥ १४ ॥ Vaijayantī 6.1.14
- वैजयन्ती पक्षद्यूते विक्रय्यशाकादिबद्धमुष्टौ भृतौ धने । पक्षः पार्श्वगरुत्साध्यसहायबलभित्तिषु ॥ ३५ ॥ Vaijayantī 6.1.35