हृदय
hṛdayaक्ली · neut.In 21 kośas: 34 synonym verses, 9 as a nānārtha head word, 10 as a meaning of another word.
स्तनान्तरं हृद्धृदयं स्तनौ कुचौ पयोधरौ ।उरोजौ च चूचुकं तु स्तनाद्वृन्तशिखामुखाः ॥ ६०३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 कु (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 च (wrong syllable)
genderक्लीneut.doubtful
वुक्का हृद्धृदयं वृक्का सुरसं च तदग्रिमम् ॥ ६२३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.doubtful
आयुर्जीवितकालोऽन्तःकरणं मानसं मनः ।हृच्चेतो हृदयं चित्तं स्वान्तं गूढपथोच्चले ॥ १३६९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
बुक्काग्रमांसं हृदयं हृन्मेदस्तु वपा वसा ॥ ६४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चेतश्चित्तं मनः स्वान्तं हृदयं मानसं समम् ।एकायनं तथैकाग्रमेकतानं च तद्गतम् ॥ ५३४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वल्लूरमपि वल्वूरा हृदयं हृदपि स्मृतम् ।[वुक्कं] वुक्का च वुक्की च मेदः स्यान्मेदसा सह ॥ १७३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उरोहृद्धृदयक्रोडे न ना स्कन्धो भुजान्तरम् ।गुणाधिष्ठानमसहमपि मर्मवरं त्रसम् ॥ १९१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.doubtful
वासिष्ठं रक्ततेजोजं कीनं मेदस्कृदित्यथ ।पृक्का तु तल्लता पेशी हृदयं सुरसं च हृत् ॥ २२७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हृदयो वर्त्तुलः पाण्डुर्भुडिरित्येवमादयः ।नन्दिस्तु नन्दी शालङ्कायनिस्ताण्डवनालिकः ॥ ११७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्त्रियां समष्टिः पृथगात्मत्वे… ।… चित्तं तु हृदयं च हृत् ॥ १०१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चित्तेऽन्तः[3b]करणं मनोऽपि हृदयं हृच्चेतसी मानसम्स्वान्तं गूढपथोच्चलेऽलिगु तथाऽतश्चान्तरस्थोऽव्यये ।संकल्पो नरि मानमानसकृती चित्तस्थिरत्वं समा-धानं स्यादवधानवन्नरि मनस्कारो हृतं भोगवत् ॥ ३० ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line
genderक्लीneut.
वत्सं वक्ष उरः क्लीबे हृदयस्थानमित्यपि ।विशेष्यवत्प्रत्युरसं यद्भवेदुरसि स्थितम् ।हृदयं हृत्सत्त्वधाम स्तनोरःकोष्ठमध्यगम् ॥ ७४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
त्रिष्वप्यक्षेषु मध्ये इन्द्रियसञ्ज्ञकमक्षं नपुंसके विद्धि । इदमक्षमिन्द्रियं शेषास्त्वक्षाः पुंसि प्रोक्ताः । अयं देवानामक्षः कटाक्षः । श्रीपिष्टाद्या[धा] निर्यासाश्च पुंसि भवन्ति । अयं श्रीपिष्टः सर्जरसः गुगुल इत्येवमादयः ।विंशतिरानवतेः स्त्री नपुंसके तालुहृदयकुड्यानि ।पार्श्वकुकुन्दरविण्यतलध[धा]नलवणराष्ट्राणि चावैहि ॥ ४९ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
विंशतिप्रभृतयो नवतिपर्यन्ताः स्त्रियां भवन्ति । इयं विंशतिः त्रिंशत् चत्वारिंशत् पञ्चाशत् षष्ठिः सप्ततिः अशीतिः नवतिः ।एतानि नपुंसके भवन्ति । इदं तालु वदनैकदेशः । हृदयं जीवनस्थानम् । कुड्यं भित्तिः । एतानि नपुंसकान्यवैहि अवग[म]च्छेत्यर्थः । इदं पार्श्वं शरीरस्य । कुकुन्दरं नितम्बकूपद्वयम् । विण्यं द्रव्यम् । तलमधः । धनं द्रविणम् । लवणं रसविशेषः । राष्ट्रं जनपदस्थानम् ।क्रोडाघाटाजिह्वाशिरोधराशष्कुलीस्पृहामाया स्त्रियां विद्धि ।शाखाशिखाकलामेखला रेखाराजिपङ्क्ती च ॥ ५१ ॥
metre not recognised
विंशतिस्त्रीत्रिंशत्स्त्रीचत्वारिंशत्स्त्रीपञ्चाशत्स्त्रीषष्टिस्त्रीसप्ततिस्त्रीअशीतिस्त्रीनवतिस्त्रीतालुक्लीहृदयक्लीकुड्यक्लीपार्श्वक्लीकुकुन्दरक्लीविण्यक्लीतलक्लीधनक्लीलवणक्लीराष्ट्रक्लीक्रोडास्त्रीघाटास्त्रीजिह्वास्त्रीशिरोधरास्त्रीशष्कुलीस्त्रीस्पृहास्त्रीमायास्त्रीशाखास्त्रीशिखास्त्रीकलास्त्रीमेखलास्त्रीरेखास्त्रीराजिस्त्रीपङ्क्तिस्त्री
genderक्लीneut.
स्वान्तमास्वनितं चित्तं चेतोऽन्तःकरणं मनः ।हृदयं विशिखाऽकूतं मारस्तत्रोद्भवो मतः ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आहरानावथो बाह्यः श्वासो निःश्वास एतनः ।आयुर्जीवितकालः स्यान्मानसं हृदयं मनः ॥ २५८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उत्सङ्गाङ्कावपि क्रोड उरो वक्षो भुजान्तरम् ।हृदयं हृत्तथा क्रोडो वक्षोजान्तरमेव तत् ॥ २६१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पिशितं पलकीने च पेशी मांसस्य वल्लरी ।अग्रिमे सुरसं वृक्का बुक्का स्याद्धृदयं हृदा ॥ २८० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.doubtful
स्वान्तं चित्तं मनश्चेतो मानसं हृदयं च तत् ।अन्तःकरणमप्यस्य संकल्पश्च मनोरथः ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शिरोधिः कंधरा ग्रीवा धमनिश्च शिरोधरा ।उरो हृद्धृदयं वक्षः स्तनान्तरभुजान्तरे ॥ ३७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.doubtful
गुणाधिष्ठानकं हृत् च हृदयं च स्तनान्तरम् ।असहं च त्रसं मर्मचरं मर्मवरं तथा ॥ ९७० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
बुक्को बुक्का च वृक्का हृद् हृदयं सुरसं तथा ।अग्रमांसं हि नामानि मन्यते पण्डितो जनः ॥ १००५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मनोऽन्तःकरणं स्वान्तं हृच्चेतो हृदयं तथा ।उच्चलं मानसं चित्तं गूढपथमतिन्द्रियम् ॥ २४८९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 ढ (wrong syllable)
genderक्लीneut.
हृन्मानसं मनः स्वान्तं चेतश्चित्तमनङ्गकम् ।अङ्गञ्च हृदयञ्चेति मनःपर्याय ईरितः ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वुक्का वुक्काऽग्रमांसं हृत् हृदयं वुक्क इत्यपि ।वपा वसा च मेदस्तु मेद इत्यपि कुत्रचित् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आयुः सान्तं च षण् आयुरुदन्तः पुंसि चोच्यते ।हृद्धृदयं चित्तं चेतो मनो मानसमित्यपि ॥ ३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 षण् (wrong syllable); pāda 3, syllable 2 द्धृ (wrong syllable)
genderक्लीneut.
चेतश्चित्तं हृदयमनसी स्वान्तहृन्मानसानिप्रज्ञा बुद्धिः प्रतिपदुपलब्धिः प्रतीतिर्मनीषा ।दृष्टिः संविच्चिदपि धिषणा चेतना शेमुषी धी-र्ज्ञप्तिः प्रेक्षा मतिरपि गतव्यापिनी धीः स्मृतिः स्यात् ॥ २६४ ॥
मन्दाक्रान्ता
genderक्लीneut.
भेषजभैषज्यौषधमगदो जायुश्च शुक्रवीर्ये तु ।रेतस्तेजश्चेन्द्रियबीजे करणं समे हृद्धृदये ॥ १११२ ॥
गीतिःmetre not read in every line
genderक्लीneut.doubtful
पितामहो द्विठान्तो भूः क्रिया कान्तिश्च सम्भवः ।द्वितीया मानदा काशी विघ्नराजः कुजो वियत् ।स्वरान्तकश्च हृदयमङ्गुष्ठो भगमालिनी ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नमस्तु हृदयं ॥नमः ॥ स्वाहा द्विठष्ठयुगलं ठठः ।
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
चर्मग्रीवो जलोन्नादो ज्वालवक्त्रो विहुण्डनः ।हृदयो वर्तुलः पाण्डुर्भुण्डिरित्यादयोऽपरे ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हृदयं हृदुरो वक्षः स्तनो वक्षसिजः कुचः ।स्तनाग्रे पिप्पलं वृन्तं चूचुकं मेचकं शिखा ॥ ६८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अग्रमांसं तु हृदयं हृद्वसा त्वामिषो रसः ।कङ्कालोऽस्त्री तनोरस्थि करङ्कोऽप्यस्थिपञ्जरम् ॥ ११४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गणदेवविशेषे ना साधनीयेऽभिधेयवत् ।सूर्या सूर्यप्रियौषध्योः सूर्येऽर्कपर्णसूरयोः ॥स्थेयः पुरोहिते वादपक्षनिर्णेतरि स्मृतः ।सेव्यं त्रिषु च सेवार्हे क्लीबं वीरणमूलके ॥सैन्यं क्लीबं बले सेनासमवेतेऽभिधेयवत् ।सौम्यो ना ज्ञे तिष्वनुग्रे सोमदेवमनोज्ञयोः ॥हार्यस्त्रिषु च हर्त्तव्ये पुमान् विभीतके द्रुमे ।हृदयं हृदि हिते हृज्जे हृत्प्रिये त्रिषु च द्वयोः ॥भरणे स्त्री वृद्धिनामौषधे मन्त्रान्तरे पुमान् ।
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 र्क (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 वि (wrong syllable)
शुकवर्णे च हृदयं हृत्प्रदेशे च मानसे ।हरणं करणं नृत्तं धनुषान्यास्त्रवारणम् ॥ २१८९ ॥
अनुष्टुप्
हृदय as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश मानसविकासः स्फुटने व्यक्ते मानसं हृदयं सरः । राक्षसी गन्धद्रव्येऽपि सुरसा चौषधावपि ॥ Dharaṇikośa 31.1.8
- कोषकल्पतरु आशयविश्वासे शपथे प्रसिद्धिविलयो रन्ध्रे त[था] कारणे ज्ञानाचारविधीयमानविषयेऽधीने तथा प्रत्ययः । दण्डोत्पातविनाशदोष उदितः कृच्छ्रे तथातिक्रमे विद्वद्भिर्गदितोऽत्ययोऽथ हृदयाकूताश्रयेष्वाशयः ॥ ६१ ॥ Koṣakalpataru 6.26.61
- कोषकल्पतरु मानसस्याद्वायसो ध्वाङ्क्ष इहागरुद्रौ श्रीवासवृक्षेऽप्यथ काकमाच्याम् । स्त्रियां मलप्वामथ मानसं स्या- त्सरोविशेषे हृदये तथैव ॥ ९२ ॥ Koṣakalpataru 6.31.92
- नानार्थार्णवसंक्षेप अर्थहृदये साधने मोक्षे कार्यैश्वर्यनिवृत्तिषु । वाच्ये हेतावभिप्राये याचने च हलायुधः ॥ ५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.5
- नानार्थार्णवसंक्षेप स्तीभिस्वभूर्विष्णौ विरिञ्चेऽथ साद्यश्वारोहसूतयोः । स्तीभिः समुद्रे हृदये स्फीतिर्वृ(क्ष?द्ध) उदश्विति ॥ १३१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.131
- शब्दरत्नावली उदात्तदयात्यागादिसम्पन्ने काव्यालङ्कारहृदययोः । उत्तप्तं शुष्कमांसे स्यात्तप्ते परिप्लुते त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.90
- शब्दरत्नावली प्रियप्रायस्तुल्ये च बाहुल्ये मृत्यावनशनेऽपि च । प्रियो वृद्धौषधे पुंसि हृदये स्यादभिधेयवत् ॥ पीयुर्यूके रवौ काले पुंसि क्लीबं रतस्वने । पुण्यं धर्मे च सुकृते क्लीबं स्याच्छोभने त्रिषु ॥ पुष्यो मासे ऋक्षभेदे तथा कलियुगे पुमान् । पूज्यस्तु श्वशुरे पुंसि वन्द्ये च भवति त्रिषु ॥ वन्ध्या स्यादप्रजस्त्रीषु पुमानफलभूरुहे । वर्या पतिम्बरायां स्त्री श्रेष्ठे त्रिषु पुमान् स्मरे ॥ बल्यं प्रधानधातौ स्यात्क्लीबं बलकरेऽन्यवत् । वीर्यं तेजसि सामर्थ्ये दीप्तौ शुक्रप्रभावयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.26.19
- शब्दरत्नाकर आशयआशयो हृदये ज्ञानेऽभिप्राये कौतुकेऽपि च । प्रभावागामिसमयदैर्घ्येष्वायतिरागमे ॥ २०४६ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2046
- तन्त्राभिधान यशङ्खा भ्रमो जटी लोला वायुवेगी यशस्करः । सङ्कर्षणः क्षपा बालो हृदयं कपिला प्रभा ॥ १४० ॥ Tantrābhidhāna 2.43.140
- तन्त्राभिधान र----------------------------------- श्रीकण्ठ उष्मा हृदयं मुण्डी त्रिपुरसुन्दरी । सबिन्दुर्योनिजो ज्वाला श्रीशैलो विश्वतोमुखी ॥ १४७ ॥ Tantrābhidhāna 2.44.147