शिरस्
śirasक्ली · neut.In 19 kośas: 36 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 15 as a meaning of another word.
उत्तमाङ्गं शिरो मूर्धा मौलिर्मस्तकमुण्डके ॥ ५६६ ॥वराङ्गं करणत्राणं शीर्षं मस्तिकमित्यपि ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शिरोनामाग्रं शिखरं मूलं बुध्नोंह्रि नाम च ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वहः स्कन्धोंऽसकूटं तु ककुदं नैचिकं शिरः ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शिरोग्रं शिखरं वा ना मूलं बुध्नोऽङ्घ्रिनामकः ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उत्तमाङ्गं शिरः शीर्षं मूर्धा ना मस्तकोऽस्त्रियाम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अवाग्भागो भवेद्वुध्नः प्राग्रं तु शिखिरं शिरः ।विस्तारो विटपः प्रोक्त आरोहस्तु समुच्छ्रयः ॥ १८१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मुण्डोत्तमाङ्गमस्तकमौलिशिरःशीर्षमूर्धकानि स्युः ।तुण्डं वदनं वक्त्रं लपनं मुखमास्यमाननं च समम् ॥ ५१८ ॥
गीतिः
genderक्लीneut.
ललाटेऽलीकमलिंक भवेत् काक्षः कटाक्षवत् ।श्रवः स्यात् श्रवसा सार्धं शिरोऽपि शिरसा सह ॥ १८४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 म (wrong syllable)
genderक्लीneut.
उत्तमाङ्गं शिरः शीर्षं कं शिरं मस्तकोऽस्त्रियाम् ।मूर्द्धा पुंसि च मुण्डोऽस्त्री मस्तिकोऽपि कमव्ययम् ॥ १३२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पिप्पल्यर्था तदुत्थाथ मूलं तु चटिका शिरः ।ग्रन्थिकं पिप्पलीमूलं कटुमूलं च शोषजम् ॥ ३४८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पादपर्यायिमूलं स्यान्नेत्रं च चरणोऽस्त्रियाम् ।अग्रं क्लीबे शिरः पुंसि मज्जा सारश्च पुंस्युभौ ॥ २३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्तम्बोऽप्यथ शिरोऽग्रं स्यात्तस्मिञ्छिखरमस्त्रियाम् ।बुध्नोऽङ्घ्रिनामा मूलोऽस्त्रीत्वचा-त्वक्-त्वचयः स्त्रियः ॥ २१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
काकुदन्तालु युग्ये तु मौलिर्मस्तकमस्त्रियाम् ।मस्तिकं चोत्तमाङ्गं कं वराङ्ग - शिरसी शिरः ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नैचिकं तु शिरोऽथास्त्री शृङ्गं स्यात्कूणिका स्त्रियाम् ।विषाणी च विषाणा च स्वत एव त्रिलिङ्गभाक् ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सुमनस् अप्सरस् इत्येताभ्यां विरहितमुज्झितमित्यर्थः । अस् अन्ते यस्य तदिदमसन्तं पुंसि भवेदित्यर्थः । अयमङ्गिराः चन्द्रमाः स्थूलशिराः । पुरूरवाः उच्चैःश्रवाः दुर्वासाः पृथुयशा इत्यादयः । सुमनसोऽप्सरसश्च स्त्र्यधिकारात्स्त्रियां प्रवृत्तिः । इमाः सुमनसः कुसुमानि । इमा अप्सरसो देवस्त्रियः । द्व्यच्कमसन्तं नपुंसकं भवति । इदमोजः तेजः वर्चः शिरः यशः छन्दः श्रोतः चेतः पयः तपः अम्भः । जरस्शब्दस्यापि नपुंसकता स्यादित्यत आहान्यत्र वै जरसः । नपुंसकात्प्रकृताच्च पुंल्लिङ्गादन्यस्मिन् जरस् शब्दो भवति । स्त्रियाम् । इयं जरा वृद्धभावः ।पुंसि क्षुरखुरबिन्द्विक्षुपायुमणिकीलकेलिबलयः ।निघसङ्घोद्घोपघ्नौघविघ्नघर्मार्घवर्णाश्च ॥ २५ ॥
metre not recognisedimpossible sibilant cluster: जरस्शब्दस्यापि
अङ्गिरस्पुंचन्द्रमस्पुंस्थूलशिरस्पुंपुरूरवस्पुंउच्चैःश्रवस्पुंदुर्वासस्पुंपृथुयशस्पुंसुमनस्स्त्रीअप्सरस्स्त्रीओजस्क्लीतेजस्क्लीवर्चस्क्लीशिरस्क्लीयशस्क्लीछन्दस्क्लीस्रोतस्क्लीचेतस्क्लीपयस्क्लीतपस्क्लीअम्भस्क्लीजरस्स्त्रीजरास्त्रीक्षुरपुंखुरपुंबिन्दुपुंइक्षुपुंपायुपुंमणिपुंकीलपुंकेलिपुंबलिपुंनिघपुंसङ्घपुंउद्घपुंउपघ्नपुंओघपुंविघ्नपुंघर्मपुंअर्घपुंवर्णपुं
genderक्लीneut.
शिरो मूर्धोत्तमाङ्गं कम्प्रारभ्यं प्रेरितेरितम् ।वाग्वचो वचनं वाणी भारती गीः सरस्वती ॥ १०४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सारो मज्जा पुमान्स्थाणुः शङ्कुर्ध्रुवक इत्यपि ।अंह्रिर्बुध्नः पुमान्मूले शिखरेऽग्रं शिरोऽपि च ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्कन्धो वहस्तस्य कूटं नैचिकं ककुदं शिरः ।गलकम्बलसास्ने तु विषाणं शृङ्गकूणिके ॥ १७३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वराङ्गं मस्तकं मूर्धोत्तमाङ्गं शिर इत्यपि ।करणत्राणशीर्षे च मस्तिकं कं नपुंसके ॥ २३२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मूर्द्धोत्तमाङ्गं मौलिः कं मस्तकं शीर्षकं शिरः ।शिरोरुहः शिरसिजः कुन्तलश्चिकुरः कजः ॥ ७८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शीर्षकं मस्तकं मुण्डं मौलिर्मस्तं च मस्तिकम् ।उत्तमाङ्गं शिरो मूर्धा करणत्राणमेव च ॥ २३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मस्तकं मस्तिकं मुण्डं मूर्धा मौलिस्तथा शिरः ॥ ९०६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हस्तिनः शिरसि दन्तौ दंष्ट्रा शुनवराहयोः ।मेघो मत्स्यो भुजङ्गमो वेणुर्मौक्तिकयोनयः ॥ १८५३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 सि (wrong syllable); pāda 3, syllable 7 ङ्ग (wrong syllable)
genderक्लीneut.
शिरोऽग्रं शिखरं शिरोनाम वृक्षोर्ध्वभागके ।
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 शि (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 स्त (wrong syllable)
genderक्लीneut.
अग्रशिरः शिरश्चेति शिखरं पुंनपुंसकम् ।मूलं स्कन्धः त्वङ्घ्रिरङ्घि ब्रध्नः स्याद्वुध्न इत्यपि ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 शि (wrong syllable)
genderक्लीneut.
स्याद्वषः शष्कुली चेति द्वितयं कर्णरन्ध्रके ।पुंसि मूर्धाशिरः शीर्षं मुण्डं मस्तकमस्त्रियाम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अथ स्यात् पिप्पलीमूलं ग्रन्थिकं चटिकाशिरः ।चटिका च शिरश्चेति चटकाशिर इत्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ग्रन्थकं शिरोऽनादन्तः क्ली सान्तं चटकाशिरः ।व्योषे त्रेः कटु-कटुके, अजाजी जीर-जीरकौ ॥ ५९ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 रोऽ (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 क (wrong syllable)
genderक्लीneut.
शवः सान्तं भवेत् षण्ढे, मूर्ध्नि मस्तक-मस्तिके ।शिरः सान्तं स्मृतं क्लीबे शिरोदन्तो मतो नरि ॥ १५४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ऊर्णा भ्रूमध्यगावर्ते तन्मध्ये कूर्चमस्त्रियाम् ।उत्तमाङ्गशिरःशीर्षकानि मस्तकमस्त्रियाम् ॥ १०८७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
द्विठः शिरो वह्निजाया स्वाहा ज्वलनवल्लभा ॥स्वाहा॥
genderक्लीneut.
शिरः स्वाहा द्विठो वह्निजाया ज्वलनवल्लभा ।दक्षजानुद्वयं सेन्दुः देवास्यं वह्निसुन्दरी ॥स्वाहा॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चन्द्रयुग्मं शिरो देवमाता ज्वलनसुन्दरी ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
स्कन्धः प्रघाणोऽथ शिखा शाखाथ शिखरं शिरः ।स्कन्धशाखा तु शाला स्यात् प्रवालः पल्लवांकुरः ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पद्मोत्तरं वह्निशिखं महारजतमित्यापि ।कुसुंभे पिप्पलीमूले ग्रन्थिकं चटिका शिरः ॥ ९१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 त्या (wrong syllable)
genderक्लीneut.
घाटाप्यवटुरक्लीब उत्तमांगं पुनः शिरः ।उष्णीषं शीर्षमक्षत्रं पुंसि मूर्धा च मस्तिकः ॥ ८५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ओकोऽन्ति[मे]सद्मनि चाश्रयेऽन्त्येऽथानो जनन्यां शकटे च भक्ते ।भक्तस्थले चाथ शिरः प्रधानेसेनाग्रभागेऽपि च मस्तके च ॥
इन्द्रवज्रा
शिरो मूर्ध्नि पुरःसैन्ये सामस्तोत्रान्तरे तथा ।प्रधानेऽप्यथ शीर्षं स्यान्मूर्ध्नि चागुरुसंज्ञके ॥ ६५ ॥
अनुष्टुप्
जलमुस्तेऽटवेर्बिन्दोः सिध्मादौ देहवैकृते ।गणस्याब्धेश्च सङ्ख्यायां शिरसः शिखरे तरोः ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
meaningsशिखर
रूप्यस्यांजनभेदे स्युरटव्यां जलमुस्तके ।षण्डाः केशस्य बर्हिष्ठे शिरसः शिखरे तरोः ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
meaningsशिखर
शिरस् as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् क्मारुते वेधसि ब्रध्ने पुंसि कः कं शिरोऽम्बुनोः । Amarakośa 3.3.7
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) चूडाकर्मविपाकेऽपि दशागती स्मृते काननेऽपि दवदावौ । चूडाशिखे शिरस्यपि हस्तिन्यां धेनुकागणिके ॥ ७९९ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.799
- कोषकल्पतरु कम्कं कल्याणशिरोम्बुरुक्पुनरु[245a]रीकारानुयोगार्थयोः पृच्छा-गर्हणयोस्तु किं स्म तु गते कालेऽङ्घ्रिपूर्तावपि । स्वाच्छन्द्येऽनुमतौ च काममुदितं स्यात्सामि निन्दा-र्धयो- र्नूनं निश्चित-तर्कयोरनुनय-क्रोधोक्तितर्केषु हूम् ॥ ६ ॥ Koṣakalpataru 5.1.6
- कोषकल्पतरु वराङ्गगुह्ये गुडत्वचि शिरोगजयोर्वराङ्गं पत्राङ्गमाहुरिह पद्मकभूर्जयोश्च । कोके रथाङ्ग उदितश्चरमे तु चक्रे धाराङ्ग आदिमगतोऽप्यसितीर्थवाची ॥ २२ ॥ Koṣakalpataru 6.3.22
- नानार्थार्णवसंक्षेप मद्वन्हेम्नि स्याद्देवमात्रे तु द्वे स्पृक्कायां तु सा स्त्रियाम् । मद्वा पुंस्यृषिभेदे स्यात् क्रीडाकान्तिशिरः सु च ॥ ९७३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.973
- नानार्थार्णवसंक्षेप खोलकउत्त्रासके खोलकस्तु पूगकोशशिरस्त्रयोः । वल्मीके पाकभेदे च पुमान् स्यात् खोलिका पुनः ॥ ६२९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.629
- नानार्थार्णवसंक्षेप मस्तकअस्त्री शिरसि विद्वांसः पुनरन्ये प्रचक्षते । शिरसः पूर्वभागस्य मध्य इत्यथ विद्विषि ॥ १३६७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1367
- तन्त्राभिधान स्वाहाओङ्कारः प्रणवो ध्रुवश्च गिरिजे! तारश्च वेदादिको ह्रीं लज्जा गिरिजा च शक्तिरपि हृल्लेखा च माया परा । श्रींकारः कमला च विष्णुवनिता क्रोङ्कारबीजं शृणिः स्वाहा वह्निवधूः शिरोऽपि ठयुगं फट्कारमस्त्राक्षरम् ॥ ३२ ॥ Tantrābhidhāna 1.32
- तन्त्राभिधान ऋएकपादः शिरो माला मण्डला शान्तिनी जलम् । कर्णः कामलभा मेदो निवृत्तिर्गणनायकः ॥ २४ ॥ Tantrābhidhāna 2.8.24
- तन्त्राभिधान अंशिरः शम्भुर्नरेशश्च सुखदुःखप्रवर्तकः । पूर्णिमा रेवती शुद्धः कन्याचर(रो) रविर्वियत् ॥ ५१ ॥ Tantrābhidhāna 2.16.51
- तन्त्राभिधान कवर्गाद्यश्च मु(सु)खं ब्रह्मा सखाम्भोधिः शिरो(वो) जलम् । माहेश्वरी तुला पुष्पं(ष्पा) मङ्गलश्चरणं करः ॥ ५८ ॥ Tantrābhidhāna 2.18.58
- तन्त्राभिधान षसूर्यात्मा जठरः कोषो मत्ता वक्षोविदारिणी । कलकण्ठो मध्यभिन्ना युद्धात्मा खलपूः शिरः ॥ १५८ ॥ Tantrābhidhāna 2.48.158
- तन्त्राभिधान कक-श्चात्मा च समाख्यातः कः प्रकाश उदाहृतः । कं शिरो जलमाख्यातं कं सुखञ्च प्रकीर्त्तितम् ॥ ६ ॥ Tantrābhidhāna 3.6
- तन्त्राभिधान धवामाङ्गुल्यादिको मीनो जनार्दन-शिरः-कराः । धर्मेशो धरणीशश्च स्थाणुः प्रीतिश्च धा-र्णकः ॥ ३६ ॥ Tantrābhidhāna 6.36
- वैजयन्ती शिखामाषपर्ण्यां कृष्णवृन्ता सिंहपुच्छी महासहा । रात्रावप्यर्जुनी सौम्या शिखा चूडा शिरस्यपि ॥ १५ ॥ Vaijayantī 8.2.15