काष्ठ
kāṣṭhaक्ली · neut.In 12 kośas: 10 synonym verses, 4 as a nānārtha head word, 8 as a meaning of another word.
काष्ठं दार्विन्धनं त्वेध इध्ममेधः समित्स्त्रियाम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दैर्घ्यमायाम आनाह आरोहस्तु समुच्छ्रयः ।उत्सेधोऽस्त्री समुच्छ्राय उदयस्तूच्छ्रयः * * ।अल्पारोहपरीणाहा वृक्षाद्याः स्युर्निघा इति ।दारु न स्त्री काष्ठमन्त्ये दलिरु(कं?) चाथ दीप्तिकृत् ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 रु (wrong syllable)
genderक्लीneut.
एते शब्दाः पुंसि स्युर्भवेयुरित्यर्थः । शीकरोऽम्बुकणः । तुषारो हिमसन्ततिः । तुषी धान्यबुषः कडङ्गरश्च । बुद्बुदो जलकङ्करः । फेनो जलस्य । समुद्रस्य ओसो अवश्यायः । तण्डुलो धान्यविशेषः । अपूपः पिष्टकस्य । एते शब्दाः स्त्रियामुदिताः कथिताः । इयमालिः पङ्क्तिः । मुक्ता रत्नम् । आजिर्युद्धम् । दर्विर्विभक्तसाधनी । सिकता वालुका ।अजिनाजिरशैवालनलमृणालतुहिनोडुपाज्यसस्यानि । द्वारास्पदकाष्ठानि च नपुंसकान्येव पटलं च ॥ ४७ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
एते शब्दा नपुंसके भवन्ति । इदमजिनं मृगत्वक् । इदमजिरमङ्गणम् । शैवालं जलसम्भवम् । नलं सुवर्णभाजनम् । मृणालं पद्ममूलम् । तुहिनं तुषारः । उडुपं प्लवः । आज्यं घृतम् । सस्यं व्रीहिः । द्वारं[र] गृहस्य । आस्पदं राज्ञाम् । काष्ठमिन्धनं पटलगृहस्य तिमिरं वा । एवकारोऽवधारणे ।त्रिष्वप्यक्षेष्विन्द्रियसञ्ज्ञका एतान्नपुंसके विद्धि ।शेषाः पुंसि प्रोक्ताः श्रीपिष्टा[ष्ठा]द्याश्च निर्यासाः ॥ ४८ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
काष्ठं तु दलिकं दारु मञ्जरिर्वल्लरिः समे ।पर्णं बर्हं पलाशं च दलं पत्रं छदं पुनः ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मूलपाग्रं शिफाप्रान्तं शिफा शाखावरोहकः ।उत्सेध उच्छ्रय[यः] इध्म दारु काष्ठेन्धनं गुडम् ॥ १५१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दारु दलिकमित्येवं काष्ठनामापि कथ्यते ।
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 द (wrong syllable)
genderक्लीneut.
शल्कं स्यात् च्छल्लकं च्छल्लि शूल्ली चोचकमित्यपि ।काष्ठं दारु समित् स्त्री स्यात् एधः एधः समिन्धनम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विदलः पाटितं दारु काष्ठं दार्विन्धनैधसी ।इध्ममेधः समित् स्त्री स्याद्वं शिर्ना परुरङ्कुरः ॥ ४५३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स दारुमात्रं स्स्थाण्वस्त्री दारु काष्ठमथ त्रयीं ।छल्ली त्वक् स्त्री त्वचा न क्ली वल्कलं चोलकोऽस्त्रियौ ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
निष्ठा निष्पत्तिनाशान्तयाच्ञानिर्वहणेषु च ।काष्ठा दिक्कालमर्यादाकर्षेषु काष्ठमिन्धनम् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 षु (wrong syllable)
meaningsइन्धन
श्रेष्ठः कुबेरे स वरेऽन्यवत्स्यात्काष्ठा प्रकर्षे दिशि च स्थितौ च ।कटंकटेर्यामपि कालमानेनपुंसके त्विन्धनवाचकं स्यात् ॥ ५८ ॥
उपजातिः
meaningsइन्धन
काष्ठा दारुहरिद्रायां काष्ठं सामान्यदारुणि ॥ १४० ॥
meaningsसामान्यदारु
स्थानमात्रे दिशि स्त्री तु काष्ठं दारुणि न द्वयोः ।कुण्ठः स्यादलसे मूर्खे कुष्ठं पुष्कररोगयोः ॥
अनुष्टुप्
meaningsदारु
काष्ठ as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश दारुदारु काष्ठे देवदारौ कारुः शिल्पिनि कारके । क्षरं जलं क्षरो मेघो द्वारं तु द्वारि चागतौ ॥ Dharaṇikośa 26.1.6
- कोषकल्पतरु वनवनं तु कान्तारजल * * * [10b]निवासकप्रस्रवणेषु षण्ढे । सुभूरिवृक्षाम्बुनि रौद्रदेश- काष्ठान्तकीटेष्वपि संप्रदिष्टम् ॥ ८५ ॥ Koṣakalpataru 6.21.85
- कोषकल्पतरु ?क्लीबे तु काष्ठे च घृते च दुःखे- ऽथौड्रो जने स्यादपि देशभेदे । जपातरौ पुण्ड्रमुशन्ति दैत्य- [49a]भेदेऽतिमुक्तेक्षुविशेषयोश्च ॥ ५५ ॥ Koṣakalpataru 6.27.55
- नानार्थार्णवसंक्षेप कषिकषिर्निकषपाषाणे धातौ स्यात् कषतावपि । अश्वकर्णाख्यवृक्षे च काष्ठे चाथ क्रतुर्मखे ॥ २७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.27
- नानार्थार्णवसंक्षेप दारुपुंस्यप्यन्ये दारु काष्ठे क्ली पुनर्देवदारुणि । दार्वी दारुहरिद्रायां स्त्री द्विजस्तु द्वयोर्भवेत् ॥ ५९३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.593
- नानार्थार्णवसंक्षेप उलपगुल्मिन्यां सलिले काष्ठेऽप्यूर्ध्वमूलाह्वये पुनः । स्तम्बभेदे कलापाख्यमुनेः शिष्यान्तरे च ना ॥ २४२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.242
- शब्दरत्नावली जलकलङ्कपुमान् जलकलङ्कः(२) स्यात् काष्ठे पात्रे च कुत्रचित् । इल्लीशे काकचीमत्स्ये जलतापिक इत्यसौ ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.212
- शब्दरत्नावली दारुदरी तु कन्दरे स्त्री तु मनागर्थे दराव्ययम् । दस्रः खरेऽश्विनीपुत्रे दारु पिचलकाष्ठयोः ॥ देवदारुणि च द्वारं निर्गमोपाययोरपि । धरी गिरौ कूर्मराजे वसुकार्यासतूलयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.15