तण्डुल
taṇḍulaपुं · masc.In 15 kośas: 16 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 3 as a meaning of another word.
शालेयः स्याच्छीतशिवश्छत्रा मधुरिका मिसिः ।मिश्रेयाप्यथ सीहुण्डो वज्रः स्नुक्स्त्री स्नुही गुडा ॥ १०५ ॥समन्तदुग्धाथो वेल्लममोघा चित्रतण्डुला ।तण्डुलश्च कृमिघ्नश्च विडङ्गं पुन्नपुंसकम् ॥ १०६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्रिमिघ्नस्तण्डुलो वेश्मममोघा चित्रतण्डुलम् ।सुगन्धा गन्धना कल्यां गन्धिन्यान्तालपर्णिका ॥ २८० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
धान्यभेदाः कङ्गुयवाः श्यामाका वरादयः ।फलीकृतस्तण्डुलः स्याच्छम्बूकाः सूक्ष्मतद्गणाः ॥ ५४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 क (syllables merged)
genderपुंmasc.
आत्म-मेघ-तरि-कूप-रिपूणांनिभ( ? )गाङ्गि-किरणासि-कफानाम् ।वृक्ष-तण्डुल-समास-कन्दुक-प्रोन्दुकाशनि-कपर्द-विषाणाम् ॥ ४ ॥
metre not recognisednearly स्वागता: pāda 2, syllable 1 नि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
शीकरतुषारतुषबुद्बुदफेनौसत[तु]ण्डुला[ल]पूपाः पुंसि स्युः ।आलिमुक्ताजिदर्विसिकताः स्त्रिया[यां]मुदिताः ॥ ४६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.doubtful
एते शब्दाः पुंसि स्युर्भवेयुरित्यर्थः । शीकरोऽम्बुकणः । तुषारो हिमसन्ततिः । तुषी धान्यबुषः कडङ्गरश्च । बुद्बुदो जलकङ्करः । फेनो जलस्य । समुद्रस्य ओसो अवश्यायः । तण्डुलो धान्यविशेषः । अपूपः पिष्टकस्य । एते शब्दाः स्त्रियामुदिताः कथिताः । इयमालिः पङ्क्तिः । मुक्ता रत्नम् । आजिर्युद्धम् । दर्विर्विभक्तसाधनी । सिकता वालुका ।अजिनाजिरशैवालनलमृणालतुहिनोडुपाज्यसस्यानि । द्वारास्पदकाष्ठानि च नपुंसकान्येव पटलं च ॥ ४७ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
विडङ्गे केरलाऽमोघा तण्डुलश्चित्रतण्डुला ।भस्मकः कृमिहा जन्तुघातको मृगगामिनी ॥ १७२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुष्यो जनपदो रेफशोफौ सूपनितम्बकौ ।स्तम्बो निकाय्यः कण्डोलजगलौ गोलतण्डुलौ ॥ २३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वज्रो वज्रद्रुमो वज्रा सिहुन्तश्च गुडा गुहा ।अस्त्री विडङ्गं वेणुश्च तण्डुलाश्चित्रतण्डुलाः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चव्यं चव्याऽप्यथ तण्डुलायां तु तण्डुलः ।तन्तुलोऽपि विडङ्गं च विलङ्गं गन्धमूलिका ॥ २३७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
फलीकृतास्तण्डुलाः स्युः शम्बूकास्तत्कणाः स्त्रियः ।तन्मलं पुंसि शम्बूको ज्येष्ठाम्बु स्यात्तदम्बुनि ॥ ८९५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तण्डुलोऽपि शिलावज्रं ग्रहं कालानुपूर्वकम् ।शैलधूमं शैलपुष्पं शैलेयं धार्तराष्ट्रकम् ॥ १४८८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कृमिघ्नं तण्डुलं मोघा ॥ १०९ ॥
genderक्लीneut.
फेणाभिजनकलापनिकाया हारोच्चारोपलकल्लोलाः ।फालचषालकीलनलतण्डुलशैवलखलविभवप्रसवाश्च ॥ ४ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
क्रिमिघ्नस्तण्डुलो वेल्लममोघा चित्रतण्डुला ।विडंगोऽस्त्री सुगन्धा तु सुरसा गन्धनाकुला ॥ ९७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रस्फोटनं तु पवनमवघातस्तु कण्डनम् ।फलीकृतस्तण्डुलः स्याद्धान्यानां तु तुषस्त्वचि ॥ ६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
त्वरितं तु त्वरायां क्ली स्याच्छीघ्रे त्वभिधेयवत् ।तण्डुलस्तु नृलिङ्गः स्याद् व्रीह्यादिफलबीजके ॥ ८२७ ॥
अनुष्टुप्
meaningsव्रीह्यादिफलबीज
विडङ्गे च स्त्रियां तु स्यात् पिप्पल्यां तण्डुलाथ ना ।तर्कारः पादपे तक्रे नवनीतेन संयुते ॥ ८२८ ॥
अनुष्टुप्
meaningsविडङ्ग
तण्डुला धान्यनिकरे वेल्ले तण्डुलमस्त्रियाम् ।ताम्बूली नागवल्यां च ताम्बूलं क्रमुकीफले ॥ ४६० ॥
अनुष्टुप्
meaningsवेल्ल
जाङ्गुली शूकशिम्ब्याञ्च जाङ्गलश्च कपिञ्जरे ।तरला मदिरायाञ्च यवाग्वामपि च स्त्रियाम् ॥तण्डुलो ना विडङ्गे च धान्यादिनिकरेऽपि च ।तमालस्तिलके खङ्गे तापिञ्जे वरणे द्रुमे ॥
अनुष्टुप्
तमालो वरुणे खड्गे तापिच्छे तिलकेऽपि च ।गुवाकेऽपि च ताम्बूलं विडङ्गेऽपि च तण्डुलः ॥ ३९६ ॥
अनुष्टुप्
meaningsविडङ्ग
तण्डुल as a meaning in nānārtha verses
- नानार्थार्णवसंक्षेप अक्षतक्ली त्रि त्वनीक्षितेऽथ स्यादक्षतं क्लीबलिङ्गकम् । धान्येऽपि तण्डुलेऽथ स्त्रीनपोर्लाजेषु ना यवे ॥ २१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.21
- नानार्थार्णवसंक्षेप स्यालीविल्यसाधारणी स्वादुगन्धा पुनः स्त्री मधुशिग्रुके । पूर्ववत् स्यात् समासादि स्यालीविल्यस्तु तण्डुले ॥ ६६६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.666
- वैजयन्ती अक्षतक्ल्यक्षतं तण्डुले धान्ये न ना लाजेषु ना यवे । अजिरं जर्जरे कामे विषयांकणयोर्द्रुते ॥ १४ ॥ Vaijayantī 7.5.14