दारु
dāruक्ली · neut.In 16 kośas: 24 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 12 as a meaning of another word.
genderक्लीneut.
काष्ठं दार्विन्धनं त्वेध इध्ममेधः समित्स्त्रियाम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शल्यश्च मदने शक्रपादपः पारिभद्रकः ।भद्रदारु द्रुकिलिमं पीतदारु च दारु च ॥ ५३ ॥पूतिकाष्ठं च सप्त स्युर्देवदारुण्यथ द्वयोः ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
प्रेतवाहित आविष्टः शान्तो दान्तोऽथ दातरि ।दाको दारुश्च मुदिरो वचने स्थित आश्रवः ॥ ४६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
शल्कं चोचमथ स्त्री स्याद्दारु सामान्यकाष्ठके ।रूक्षे कलिञ्जमिध्मं स्यादेध एधः समित्स्त्रियाम् ॥ २५ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
शुभावद्यहृषीकाणां शुक्लस्य जलपुष्पयोः ।दलांशुकमनोदारुविलपिच्छधनुर्युधाम् ॥ ७४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दैर्घ्यमायाम आनाह आरोहस्तु समुच्छ्रयः ।उत्सेधोऽस्त्री समुच्छ्राय उदयस्तूच्छ्रयः * * ।अल्पारोहपरीणाहा वृक्षाद्याः स्युर्निघा इति ।दारु न स्त्री काष्ठमन्त्ये दलिरु(कं?) चाथ दीप्तिकृत् ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 रु (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
कालीयकश्च[33a]न स्त्री स्यात्पीतदारु च पीतनम् ।न स्त्रियां देवदारुः स्यात्सुरदारु च दारु च ।भद्रदारु स्नेहविद्धं किलिमं च सुराह्वयम् ॥ ९७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंक्लीm. n.
पुरादीनि नपुंसके विजानीयात् । इदं पुरं नगरम् । मधु क्षौद्रम् । जगद्विश्वम् । अर्च्चिःशब्दः स्त्रियां भवति वा । इयमर्चिः । इदमर्चिर्दीप्तिः । त्वतलौप्रत्ययौ यथासङ्ख्यं नपुंसकस्त्रीविधौ द्रष्टव्यौ । ब्राह्मणस्य भावो ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणता । एवमिदं शूद्रत्वं इयं शूद्रता । अहःशब्दः यदा सङ्ख्यादिः तदा पुंल्लिङ्गो भवति । अयमेकाहः द्व्यहः त्र्यहः । सङ्ख्यादेरिति किम् । पुन्याहम्? । प्रत्यहम् ।रुत्वन्ताः पुंसि कशेरुदारुजतुवस्तुमस्तूभिस्त्यक्ताः ।स्युः सग्रन्थिप्रस्था इसुसू ष्य[घ्य]ञन्तानां नपुंसकता ॥ ४४ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
रुशब्दान्तास्तुशब्दान्तास्तु कशेरुदारुजतुवस्तुमस्तुभिस्त्यक्ता रहिताः । सग्रन्थिप्रस्था पुंसि भवेयुरित्यर्थः । यथाऽयं त्सरुः खड्गमुष्टिः । भरुर्भर्त्ता । मरुर्निर्जलो देशः । चरुर्मन्त्रतप्तपाकः । शत्रुः रिपुः । तरुर्वृक्षः । मरुर्मृगः । मेरुः पर्वत इत्यादिः । अयं केतुरुत्पातः । सेतुः बन्धः । हेतुः कारणम् । तन्तुः षट्प्रकृतिः । धातुः श्लेष्मादिः । कशेरुप्रभृतयो नपुंसके भवन्ति । इदं कशेरु भूसम्भवम् । इदं दारु काष्ठम् । जतु लाक्षा । वस्तु वाक्यप्रबन्धहेतुः । मस्तु दधिसम्भवम् । ग्रन्थिप्रस्थौ च पुंसि भवतः । अयं ग्रन्थिः गाण्ठिरिति प्रसिद्धः । प्रस्थः परिमाणम् । इसन्तानामुसन्तानां च घ्यञन्तानां च नपुंसकता स्यात् । इदं सर्पिः घृतम् । हविर्देवान्नम् । बर्हिः पवित्रमित्यादि । इदं वपुः शरीरम् । आयुः जीवितपरिमाणम् । धनुः शस्त्रमित्यादिः । ष्य[घ्य]ञ्ग्रहणेन "वर्णदृढादिभ्यः ष्य[घ्य]ञि"ति गृह्यते । न ब्राह्मणादिभ्यः । सौकुमार्य्यं शौक्ल्यं[क्यं] कार्ष्ण्यं[र्त्स्न्यं] दाक्ष्यमित्यादि ।पुंसि स्त्रियां च पाटलिगोमुष्ट्यशनिबाहुसिन्धुमणयः ।आशीर्धूःपूक्षुत्तृ[तृ]ड्गिरः स्त्रियां मुद्रुषौ च ॥ ४६ ॥
metre not recognised
त्सरुपुंभरुपुंमरुपुंचरुपुंशत्रुपुंतरुपुंमेरुपुंकेतुपुंसेतुपुंहेतुपुंतन्तुपुंधातुपुंकशेरुक्लीदारुक्लीजतुक्लीवस्तुक्लीमस्तुक्लीग्रन्थिपुंप्रस्थपुंसर्पिस्क्लीहविस्क्लीबर्हिस्क्लीवपुस्क्लीआयुस्क्लीधनुस्क्लीसौकुमार्यक्लीशौक्ल्यक्लीकार्ष्ण्यक्लीदाक्ष्यक्लीपाटलिपुंस्त्रीगोपुंस्त्रीमुष्टिपुंस्त्रीअशनिपुंस्त्रीबाहुपुंस्त्रीसिन्धुपुंस्त्रीमणिपुंस्त्रीआशिस्स्त्रीधुर्स्त्रीपुर्स्त्रीक्षुध्स्त्रीतृष्स्त्रीगिर्स्त्रीमुद्स्त्रीरुष्स्त्री
genderक्लीneut.
पारिभद्रो द्रुकिलिमं किलिमं देववल्लभः ।दारु च स्नेहविद्धं च देवेन्द्रस्वर्गतो द्रुमः ॥ १०९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
काष्ठं तु दलिकं दारु मञ्जरिर्वल्लरिः समे ।पर्णं बर्हं पलाशं च दलं पत्रं छदं पुनः ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
रत्नाङ्गणनभोगूथशुक्तान्नतमसामपि ।हृषीकशुभपिच्छादिधनदारुमनोहृदाम् ॥ ७२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सक्तवोऽप्यररिः कम्बुर्दोर्दार्वगुरुहिङ्गवः ।पलाण्डुस्तितउर्वास्तुवेमप्रेमाणि लोम च ॥ १६५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
मूलपाग्रं शिफाप्रान्तं शिफा शाखावरोहकः ।उत्सेध उच्छ्रय[यः] इध्म दारु काष्ठेन्धनं गुडम् ॥ १५१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दारु दलिकमित्येवं काष्ठनामापि कथ्यते ।
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 द (wrong syllable)
genderक्लीneut.
शल्कं स्यात् च्छल्लकं च्छल्लि शूल्ली चोचकमित्यपि ।काष्ठं दारु समित् स्त्री स्यात् एधः एधः समिन्धनम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शल्यः पिण्डीतकश्चापि शल्यकः करपाटकः ।देवदारु भद्रदारु पीतदारु च दारु च ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 रु (wrong syllable)
genderक्लीneut.
इन्दीवरी वरी ऋष्यप्रोक्ता ऋष्यगतापि च ।दार्वी दारुहरिद्रा स्याद् दारु दारुनिशा निशा ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विदलः पाटितं दारु काष्ठं दार्विन्धनैधसी ।इध्ममेधः समित् स्त्री स्याद्वं शिर्ना परुरङ्कुरः ॥ ४५३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्वस्थानस्थः परान्द्वेष्टि यः स गोष्ठश्च उच्यते ।दाता तु दारुर्मुचिरः स्याद्विदग्धस्तु नागरः ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुन्नपुंसकयोर्दारुजीवातुस्थाणुसीधवः ।स्थाद्वास्तु हिङ्गु तितउ सानु कम्बु कमण्डलु ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
स दारुमात्रं स्स्थाण्वस्त्री दारु काष्ठमथ त्रयीं ।छल्ली त्वक् स्त्री त्वचा न क्ली वल्कलं चोलकोऽस्त्रियौ ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पारिभद्रे द्रुकिलिमं देवदारु सुराह्वयम् ।पूतिकाष्ठं भद्रदारु पीतदारु च दारु च ॥ ७१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उपाये निर्गमे द्वारं दारुः स्याद्देवदारु च ।दासीसुतोष्ट्रौ दासेरौ देवयात्राऽशने मृतौ ॥ ३५६ ॥
अनुष्टुप्
meaningsदेवदारु
दारु as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश यष्टियष्टिहारलतायां स्याद्दारुशस्त्रविशेषयोः । यष्टिर्ब्राह्मणखट्वा च यष्टिश्च मधुपर्णिका ॥ Dharaṇikośa 10.3.6
- कोषकल्पतरु तरण्डशूरक्रूरसुदुर्वहेषु नरि तु स्यादश्वमारे सिते पश्वङ्गेऽप्युदरे पिचण्डमथ न स्त्री स्यात्तरण्डस्तथा । वृद्धेऽन्तर्बडिशे च दारुणि तथा स्याद्भेलकेऽथान्तरा- वेद्यां वक्त्रगदे वरण्ड उदितो धीमद्भिरेष व्रजे ॥ ८३ ॥ Koṣakalpataru 6.12.83
- कोषकल्पतरु वङ्क्रिवङ्क्र्यन्तिमे वाद्यविशेषपार्श्वा- स्थिगं तथा दारुणि मन्दिरस्य । क्षेत्रे तु वप्रिः प्रमदाह्वये स्त्री धात्री जनन्यामलकीमहीषु ॥ ७५ ॥ Koṣakalpataru 6.27.75
- कोषकल्पतरु हशंभौ शूले कोपे दारुणि हस्ते च कारौ हः ॥ Koṣakalpataru 6.32.1
- नानार्थार्णवसंक्षेप काष्ठाक्ली तु दारुणि कान्ता तु प्रियङ्गुतरुयोषितोः । स्त्री पुमांस्तु धवे नान्दीवृक्षे चम्पकपादपे ॥ १८७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.187
- नानार्थार्णवसंक्षेप बिम्बगृहादिद्वारपार्श्वस्थयाज्ञिकख्यातदारुषु । बिम्बोऽस्त्री मण्डलसमप्रतिमामुखलक्ष्मसु ॥ ८५९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.859
- नानार्थार्णवसंक्षेप विष्कम्भविष्कम्भः प्रतिबन्धे च प्रतिबन्धस्य साधने । अर्गलादौ मूढगर्भभेदयोः शस्त्रदार्ययोः ॥ १९२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.192
- शिवकोष कठिनीकठिनी खट्यां दारुणि कठिना गुडशर्करायां च । काञ्चनः काञ्चनारे स्याच्चम्पके नागकेसरे ॥ २४८ ॥ Śivakoṣa 16.1.248
- शब्दरत्नावली काष्ठस्थानमात्रे दिशि स्त्री तु काष्ठं दारुणि न द्वयोः । कुण्ठः स्यादलसे मूर्खे कुष्ठं पुष्कररोगयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.12.4
- शब्दरत्नावली पटीरपदारः स्यात्पादधूल्यां पादालिन्दे च पुंस्ययम् । पटीरं तितउतुङ्गमूलके दारवारिदे ॥ वेणुसारे वातिके च चन्दनेऽपि निगद्यते । पार्परः पुंसि कीनाशे राजलक्षणि सिक्थके ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.86
- त्रिकाण्डशेष स्थूणापद्मं च श्रमणा भिक्षुक्यां मुण्डीर्यां च दृश्यते । सुवर्णं मानभेदेऽपि स्थूणा शूर्मी च दारु च ॥ १४१ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.141
- वैजयन्ती फलकफलकी चन्दने स्त्री न स्त्री दार्वासनचर्मणोः । फेनिलं बदरे फेनयुक्तेऽथ ब्राह्मणो द्विजे ॥ ६० ॥ Vaijayantī 7.5.60