मानस
mānasaक्ली · neut.In 17 kośas: 15 synonym verses, 7 as a nānārtha head word, 5 as a meaning of another word.
आयुर्जीवितकालोऽन्तःकरणं मानसं मनः ।हृच्चेतो हृदयं चित्तं स्वान्तं गूढपथोच्चले ॥ १३६९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चेतश्चित्तं मनः स्वान्तं हृदयं मानसं समम् ।एकायनं तथैकाग्रमेकतानं च तद्गतम् ॥ ५३४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उच्चलं मानसं चेतश्चित्रमुच्चलितं मनः ।स्वान्तं प्रबोधवद्धृच्च सङ्कल्पा मानसी क्रिया ॥ ९३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चेतः स्वान्तं मानसं च मनः क्लीबेऽन्तरिन्द्रियम् ।कल्पद्रौ केशवकृते भुवः स्कन्धे द्वितीयके ।कालाभिधः प्रकाण्डोऽयं साङ्गः सिद्धिमुपागतः ॥ १०२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
मानसं कर्मसकल्पश्चर्चा संख्या विचारणा ।वितर्कोऽपि द्वयोरूहः कल्पोऽध्याहरणं च षण् ॥ १४७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 स (wrong syllable)
genderक्लीneut.
चित्तेऽन्तः[3b]करणं मनोऽपि हृदयं हृच्चेतसी मानसम्स्वान्तं गूढपथोच्चलेऽलिगु तथाऽतश्चान्तरस्थोऽव्यये ।संकल्पो नरि मानमानसकृती चित्तस्थिरत्वं समा-धानं स्यादवधानवन्नरि मनस्कारो हृतं भोगवत् ॥ ३० ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line
genderक्लीneut.
आहरानावथो बाह्यः श्वासो निःश्वास एतनः ।आयुर्जीवितकालः स्यान्मानसं हृदयं मनः ॥ २५८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्वान्तं चित्तं मनश्चेतो मानसं हृदयं च तत् ।अन्तःकरणमप्यस्य संकल्पश्च मनोरथः ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मनोऽन्तःकरणं स्वान्तं हृच्चेतो हृदयं तथा ।उच्चलं मानसं चित्तं गूढपथमतिन्द्रियम् ॥ २४८९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 ढ (wrong syllable)
genderक्लीneut.
हृन्मानसं मनः स्वान्तं चेतश्चित्तमनङ्गकम् ।अङ्गञ्च हृदयञ्चेति मनःपर्याय ईरितः ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आयुः सान्तं च षण् आयुरुदन्तः पुंसि चोच्यते ।हृद्धृदयं चित्तं चेतो मनो मानसमित्यपि ॥ ३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 षण् (wrong syllable); pāda 3, syllable 2 द्धृ (wrong syllable)
genderक्लीneut.
चेतश्चित्तं हृदयमनसी स्वान्तहृन्मानसानिप्रज्ञा बुद्धिः प्रतिपदुपलब्धिः प्रतीतिर्मनीषा ।दृष्टिः संविच्चिदपि धिषणा चेतना शेमुषी धी-र्ज्ञप्तिः प्रेक्षा मतिरपि गतव्यापिनी धीः स्मृतिः स्यात् ॥ २६४ ॥
मन्दाक्रान्ता
genderक्लीneut.
मानसाग्नेयवायव्यब्राह्मवारुणपार्थिवम् ।दिव्यं च कापिलं चेति स्नानमेदाः स्युरष्टधा ॥ १२४८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
रीडावमाननावज्ञाप्यवहेलमसूर्क्षणम् ।उच्चलं मानसं चेतश्चित्तमुच्चलितं मनः ॥ १७२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चित्ते हैमवते चापि सरोभेदेऽपि यज्वनाम् ।प्रसिद्धे स्तोत्रभेदेऽपि यज्ञगे मनसः पुनः ॥ १४१४ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
मानस as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु लिगुश्रीकीर्तिमाहात्म्यसमर्थतासु ज्ञानस्पृहामुक्तिवृषेषु नार्के । युगं चतुष्के च करस्य सीर- रथाङ्गयोर्युग्मकृतादिकेषु । यूपेऽस्त्रियां मानपरः पुमान्स्या- न्मूर्खे पराभं लिगु मानसेऽन्त्ये ॥ ९२ ॥ Koṣakalpataru 6.3.92
- शब्दरत्नावली हृदयसामर्थ्यं क्लीबलिङ्गं स्याद्योग्यतायां बलेऽपि च । सौरभ्यमपि चारुत्बे सौगन्ध्ये गुणगौरवे ॥ हिरण्यं शातकुम्भे स्यादक्षये मणिभेदके । रजते रजसि द्रव्ये धनेऽपि च नपुंसकम् ॥ हृदयं स्यादुरोवुक्कमानसेषु च न द्वयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.26.52
- शब्दरत्नाकर हृदयशुकवर्णे च हृदयं हृत्प्रदेशे च मानसे । हरणं करणं नृत्तं धनुषान्यास्त्रवारणम् ॥ २१८९ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2189
- तन्त्राभिधान ललः श्लेषे चाशये चैव प्रलये साधनेऽपि लः । मानसे वरुणे चैव ल-कारः सान्त्वनेऽपि च ॥ ३१ ॥ Tantrābhidhāna 3.31
- त्रिकाण्डशेष हृदयहिरण्यं रेतसि स्वर्णे मानभेदे वराटयोः । उरस्यपि च बुक्कायां हृदयं मानसेऽपि च ॥ ३२५ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.325