मति
matiस्त्री · fem.In 17 kośas: 17 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 23 as a meaning of another word.
मतिर्मनीषा बुद्धिर्धीर्धिषणाज्ञप्तिचेतनाः ॥ ३०८ ॥प्रतिभाप्रतिपत्प्रज्ञाप्रेक्षाचिदुपलब्धयः ।संवित्तिः शेमुषी दृष्टिः सा मेधा धारणक्षमा ॥ ३०९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderस्त्रीfem.
बुद्धिर्मनीषा धिषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः ।प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संवित्प्रतिपद्ज्ञप्तिचेतनाः ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
प्रेक्षा प्रज्ञा प्रतिभा धीर्धिषणा शेमुषी मनीषा च ।बुद्धिर्मतिश्च मेधा संख्या संवित्तिरुपलब्धिः ॥ ३३४ ॥
आर्या
genderस्त्रीfem.
बुद्धिर्मनीषा धिषणा चेतना शेमुषी मतिः ।विदा बुधा धीख्याती च ज्ञप्तिसंवित्तिरित्यपि ॥ ८७ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
मतिस्तु तत्वधीः पण्डा गृहीत ग्रहणा क्षमा ।ऊहापोहक्षमा चार्वी सावज्ञा तु च चर्वरी ॥ ८९ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
कालोऽपष्ठुर्जहोदिष्टोऽनेहाः पीथो मतिस्तिथः ।आमतिः समयः पीयुरथ वास्रस्तु वासरः ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
काव्या संविज्ज्ञप्तिरात्मा पुंसि धीर्धारणावती ।मतिरप्राप्तविषया बुद्धिः संप्रतिदर्शिनी ॥ १४३ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
बुद्धिः श्रद्धा प्रतिपदपि चिच्चेतना चोपलब्धिर्-ज्ञप्तिः प्रज्ञा भवति धिषणा शेमुषी धीर्मनीषा ।प्रेक्षा दृष्टिर्मतिरपि धरा वेदना विच्च संवित्प्रज्ञानं तु स्फुरति चरमेऽथाऽव्ययं स्याद्विषा च ॥ १ ॥
मन्दाक्रान्ता
genderस्त्रीfem.
शस्त्री-जिह्वावाचिवम्री-नदीनांज्योत्स्ना-लज्जा-भूमि-वीणा-मतीनाम् ।तन्द्रा-चीरी-गर्गरी-भ्रू-सुरा-गी-र्नासा-लक्ष्मी-रोचना-कृष्णलानाम् ॥ २८ ॥
शालिनी
genderस्त्रीfem.
बुद्धिः प्रज्ञा मतिर्मेधा मनीषा धिषणा च धीः ।चेतना प्रतिभा ज्ञप्तिशेमुषीदृष्टयस्तथा ॥ २०५ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
रात्रिर्निशीथिनी काली तमा दीपवती मतिः ।नभच्छायावती वह्नितेजोवृद्धिकरीति च ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
बुद्धिर्मेधा मतिः प्रज्ञा धिषणा धीश्च शेमुषी ।मनीषा प्रतिभा ज्ञप्तिः प्रेक्षा पण्डा च चेतना ॥ १३६ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
अथ स्वास्थ्यं च सन्तोषो धृतिः स्यात् स्मरणं स्मृतिः ।अध्यानं धीर्मतिर्बुद्धिर्मनीषा धिषणा पुनः ॥ ४५३ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
बुद्धि प्रज्ञा मनीषा धीः शेमुषी धिषणा मतिः ।चित् सम्बित् चेतना प्रेक्षा संज्ञोपलब्धिरात्मजा ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 प (wrong syllable)
genderस्त्रीfem.
विषाणी वीरणीपूगी चज्जूरी च नदादिषु ।पुटिकेन्मालिकाद्यास्तु स्त्रियामादादिषु स्मृता ।लक्ष्मीर्वाणी भवानी रजनिजविरतिकान्तिसीता जुगुप्सा ।चिन्ताऽसूयाविभूतिद्युतितरणिमतिक्षेपणीविष्टि पीडा ।तन्त्रीस्तन्द्री विपञ्चिद्रुणिविपणिकृपावेदनामुक्तिविद्या ।ज्योत्स्ना वेश्या कलावाक्सरणिविषहरीहूतिकाकूप्रपाश्च ।…वदितिकथादेवताद्योदिवौ च ।ढक्काव्रीडावहित्थासुरभिकुमुदिनीपद्मिनीपूर्णिमाश्च ।ताराश्रेणी च वीथीद्युतिरवनि नदीपुष्करिण्यम्बिकोम्रा ।निद्राहेला च लीलायुवतिरनुमतिर्दिक्कुहुः पक्षतिश्च ॥
अनुष्टुप्two metres in one verse
विषाणीस्त्रीवीरणीस्त्रीपूगीस्त्रीखर्जूरीस्त्रीपुटिकास्त्रीमालिकास्त्रीलक्ष्मीस्त्रीवाणीस्त्रीभवानीस्त्रीरजनिस्त्रीविरतिस्त्रीकान्तिस्त्रीसीतास्त्रीजुगुप्सास्त्रीचिन्तास्त्रीअसूयास्त्रीविभूतिस्त्रीद्युतिस्त्रीतरणिस्त्रीमतिस्त्रीक्षेपणीस्त्रीविष्टिस्त्रीपीडास्त्रीतन्त्रीस्त्रीतन्द्रीस्त्रीविपञ्चिस्त्रीद्रुणिस्त्रीविपणिस्त्रीकृपास्त्रीवेदनास्त्रीमुक्तिस्त्रीविद्यास्त्रीज्योत्स्नास्त्रीवेश्यास्त्रीकलास्त्रीवाच्स्त्रीसरणिस्त्रीविषहरीस्त्रीहूतिस्त्रीकाकूस्त्रीप्रपास्त्रीकथास्त्रीदेवतास्त्रीद्योस्त्रीदिव्स्त्रीढक्कास्त्रीव्रीडास्त्रीअवहित्थास्त्रीसुरभिस्त्रीकुमुदिनीस्त्रीपद्मिनीस्त्रीपूर्णिमास्त्रीतारास्त्रीश्रेणीस्त्रीवीथीस्त्रीअवनिस्त्रीनदीस्त्रीपुष्करिणीस्त्रीअम्बिकास्त्रीनिद्रास्त्रीहेलास्त्रीलीलास्त्रीयुवतिस्त्रीअनुमतिस्त्रीदिश्स्त्रीकुहूस्त्रीपक्षतिस्त्री
genderस्त्रीfem.
चेतश्चित्तं हृदयमनसी स्वान्तहृन्मानसानिप्रज्ञा बुद्धिः प्रतिपदुपलब्धिः प्रतीतिर्मनीषा ।दृष्टिः संविच्चिदपि धिषणा चेतना शेमुषी धी-र्ज्ञप्तिः प्रेक्षा मतिरपि गतव्यापिनी धीः स्मृतिः स्यात् ॥ २६४ ॥
मन्दाक्रान्ता
genderस्त्रीfem.
वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इति भावाश्च सात्त्विकाः ।निर्वेदो ग्लानिशङ्कास्मृतिधृतिमतयः प्रीतिनिद्रावहित्थाव्रीडेर्ष्यासुप्त्यसूया मरणमलसतोन्मादहर्षावमर्षाः ।तर्कापस्मारमोहश्रममदजडिमव्याधिवेगा विषादोगर्वश्चिन्तौग्य्रदैन्ये भयमपि चपलत्वं च संचारिभावाः ॥ ९५८ ॥
अनुष्टुप्two metres in one verse
वैवर्ण्यक्लीअश्रुक्लीप्रलयपुंसात्त्विकभावपुंनिर्वेदपुंग्लानिस्त्रीशङ्कास्त्रीस्मृतिस्त्रीधृतिस्त्रीमतिस्त्रीप्रीतिस्त्रीनिद्रास्त्रीअवहित्थास्त्रीव्रीडास्त्रीईर्ष्यास्त्रीसुप्तिस्त्रीअसूयास्त्रीमरणक्लीअलसतास्त्रीउन्मादपुंहर्षपुंअमर्षपुंतर्कपुंअपस्मारपुंमोहपुंश्रमपुंमदपुंजडिमन्पुंव्याधिपुंवेगपुंविषादपुंगर्वपुंचिन्तास्त्रीऔग्र्यक्लीदैन्यक्लीभयक्लीचपलत्वक्लीसंचारिभावपुं
genderस्त्रीfem.
वातिः पुमान्भास्करचन्द्रयोः स्या-द्गतिस्तु यात्राध्वदशाभ्युपाये ।नाडीव्रणे स्याच्छरणे च बुद्धौमतिस्तु वाञ्छास्मृतिबुद्धिषु स्त्री ।चि[289b]तिस्तु चित्यागणयोर्दितिस्तुस्याद्दैत्यमातर्यपि( ख )ण्डने च ।मूले गतौ चापि पतिः प्रभौ स्वा-श्रये करोद्वोढरि पुंसि दिष्टः ॥ ४८ ॥
उपजातिःmetre not read in every linenearly उपजातिः
मूर्तं स्यात्त्रिषु मूर्च्छाले कठिने मूर्तिमत्यपि ।मतिरिच्छाप्थथ यतिः पाठच्छेदे मुनौ पुमान् ॥ १७८ ॥
अनुष्टुप्
meaningsइच्छा
मति as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश प्रज्ञाप्रज्ञा मतिस्तद्युक्ता च प्रज्ञः पण्डित इष्यते । प्रज्ञः स्यात्प्रज्ञुना सार्धं ख्यातः प्रगतजानुके ॥ Dharaṇikośa 9.3.1
- धरणिकोश पण्डाअण्डं पेश्यां च मुष्के च खण्डौ काननगोपती । पण्डः क्लीबे मतिः पण्डा व्याडः पन्नगहिंस्रयोः ॥ Dharaṇikośa 12.1.1
- कोषकल्पतरु संतिष्ठतेजन्मनिर्बर्हणान्तेषु समश्चित्याकृतौ मतौ । संनिवेशेऽप्यवस्थाने साम्याधारे समापने ॥ ९४ ॥ Koṣakalpataru 3.5.94
- कोषकल्पतरु आहोआह क्षेपनियोगयोरथ मतावाहो उताहो उभौ पृच्छायां च विचारणेऽप्यथ परिक्लेशे प्रकर्षेऽह हा । हिंसोपक्रमकुत्सनेषु विबुधाः संकीर्तयन्त्यादह प्रोक्तं मंक्षु विचक्षणे अति[246b]शये तत्त्वे तथाति द्रुते ॥ २९ ॥ Koṣakalpataru 5.1.29
- कोषकल्पतरु दृष्टिदृष्टिर्मतौ दर्शननेत्रयोश्च खड्गे समृद्धौ कथिता च ऋष्टिः । कृष्टिर्बुधे पुंस्यथ कर्षणे स्त्री सृष्टिः कृतौ स्यादपि च स्वभावे ॥ १६ ॥ Koṣakalpataru 6.10.16
- कोषकल्पतरु पण्डषण्ढे पुंसि मतौ तु योषिति भवेत्पण्डोऽथ पाण्डुः सिते कुन्तीभर्तरि चास्त्रियां तु गदितः शाके च मस्तुन्यपि । एरण्डेऽपि च मण्डनेऽग्रगजले सारे च मण्डोऽथ स स्त्री धात्र्यां ना तु विधुंतुदे च दनुजे मुण्डोऽस्त्रियां मूर्धनि ॥ ७८ ॥ Koṣakalpataru 6.12.78
- कोषकल्पतरु धीधः स्याद्विरिञ्चौ वदने तु बन्धे वान्ते मतौ धीर्धुरपीह केतौ । धूरश्वमातर्यपि चित्रके च धूर्ते तु लिङ्गं भजते परस्य । Koṣakalpataru 6.20.1
- कोषकल्पतरु मेधास्थाधे ? तु गाधं क्लिशि चाभिलाषे व्याधस्तु धृष्टे मृगयौ च पुंसि । मेधः क्रतौ स्यान्मतिनाम्नि मेधा मेधिः स्त्रियां किं च खलस्य काष्ठे ॥ ५२ ॥ Koṣakalpataru 6.20.52
- कोषकल्पतरु वेदनाअर्शोघ्नोऽथ करञ्जशस्त्रकभिदोः स्याद्वृश्चिकाल्यां शत- घ्नी चावृद्धबधूपुरप्रसृमरप्रेष्या त्वसिक्नी ध्वनो(?) । दृष्टौ च व्यस(ध)ने वधेऽप्यभिनये संसूचने सूचना ध्याने लेपन(?)वेदना मतिगता दुःखे तथा भावना ॥ ९९ ॥ Koṣakalpataru 6.21.99
- कोषकल्पतरु समयआचारे शपथे मतौ च समयः सिद्धान्तनिर्देशयोः भाषायां कृतिकारके निगदितः सङ्केतवाची तथा । काले योषिति [40a]नाथ लक्षगृहयोरेकार्थमाजिव्रजे स्यादेकीकरणे च संहतिमतां तद्वत्परात्मन्यपि ॥ ६२ ॥ Koṣakalpataru 6.26.62
- कोषकल्पतरु दृश्सस्ये चिरं संचिते गोमयेऽथ दृक् स्त्री मतौ दर्शननेत्रयोश्च । दशा त्ववस्थास्वपि दीपवर्त्यां वस्त्रांशके योषिति भूम्नि दिष्टा ॥ १२ ॥ Koṣakalpataru 6.30.12
- कोषकल्पतरु समीक्षातत्त्वमतिग्रन्थभिदोर्निभालने स्यात्समीक्षापि । उत्प्रेक्षानवधाने काव्यालंकारभेदेऽपि ॥ ६४ ॥ Koṣakalpataru 6.30.64
- नानार्थार्णवसंक्षेप गोदना क्रीडायां मतौ गोदौ ह्रदभेदौ कयोरपि । ग्रामे तु तत्समीपस्थे गोदौ नित्यं द्वितायुतौ ॥ ३७४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.374
- शब्दरत्नावली इडाइडा बुधस्त्री वाक् पृथ्वी स्वर्मतीषु च गोषु च ॥ Śabdaratnāvalī 7.13.2
- शब्दरत्नावली पण्डानीडं कुलाये स्थानेऽस्त्री पण्डः षण्डे मतौ स्त्रियाम् । पाण्डुर्ना नृपतौ रोगनागभेदसितेषु च ॥ Śabdaratnāvalī 7.13.18
- शब्दरत्नावली उपलब्धिउपलब्धिरपि ज्ञाने मतौ प्राप्तावपि स्त्रियाम् । उग्रगन्धा वचायां स्याद् यवान्यां चिक्ककोषधौ ॥ Śabdaratnāvalī 7.19.41
- शब्दरत्नाकर आत्मन्आत्मा तु जीवपरयोः शरीरे स्वस्थभावयोः । धृतावग्नौ मतौ वातेऽप्याधिर्व्यसनबन्धयोः ॥ १८७२ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1872
- तन्त्राभिधान छछ-श्छन्दनं सुषुम्णा च पशुः पशुपतिर्मतिः । निर्मलं तरलं वह्निर्भूतमात्रा विलासिनी ॥ ७६ ॥ Tantrābhidhāna 2.24.76
- तन्त्राभिधान धधिषणा धा(ध)रणा(णी) चिन्ता(त्रा) नेत्रयुग्मं प्रियो मतिः । पीतवासास्त्रिवर्णा च धाता धर्मप्लवङ्गमः ॥ ११४ ॥ Tantrābhidhāna 2.36.114
- तन्त्राभिधान रभुजङ्गेशो मतिः सूर्यो धातुरक्तः प्रकाशकः । व्यापको रेवती दाम क्रौञ्चांशौ वह्निमण्डलम् ॥ १४५ ॥ Tantrābhidhāna 2.44.145
- त्रिकाण्डशेष पण्डापिण्डः सान्द्रे गृहांशेऽङ्गे पण्डः षण्डे मत स्त्रियाम् । स्तम्बे शस्ते प्रकाण्डोऽस्त्री वरण्डो वदनामये ॥ ११४ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.114
- त्रिकाण्डशेष उपलब्धिउपाधिरुग्रगन्धरन्तु वचा क्षेत्रयमानिके । उपलब्धिर्मतिप्राप्त्योरृद्धिः सम्पदि चौषधे ॥ २१६ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.216
- वैजयन्ती आत्मन्यत्नेऽर्केऽग्नौ मतौ वातेऽप्याखू सूकरमूषिकौ । आधिस्तु व्यसने चित्तदुःखेऽधिष्ठानबंधयोः ॥ ७ ॥ Vaijayantī 6.1.7