चेतस्
cetasक्ली · neut.In 19 kośas: 16 synonym verses, 7 as a meaning of another word.
आयुर्जीवितकालोऽन्तःकरणं मानसं मनः ।हृच्चेतो हृदयं चित्तं स्वान्तं गूढपथोच्चले ॥ १३६९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चेतश्चित्तं मनः स्वान्तं हृदयं मानसं समम् ।एकायनं तथैकाग्रमेकतानं च तद्गतम् ॥ ५३४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उच्चलं मानसं चेतश्चित्रमुच्चलितं मनः ।स्वान्तं प्रबोधवद्धृच्च सङ्कल्पा मानसी क्रिया ॥ ९३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चेतः स्वान्तं मानसं च मनः क्लीबेऽन्तरिन्द्रियम् ।कल्पद्रौ केशवकृते भुवः स्कन्धे द्वितीयके ।कालाभिधः प्रकाण्डोऽयं साङ्गः सिद्धिमुपागतः ॥ १०२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
चित्तेऽन्तः[3b]करणं मनोऽपि हृदयं हृच्चेतसी मानसम्स्वान्तं गूढपथोच्चलेऽलिगु तथाऽतश्चान्तरस्थोऽव्यये ।संकल्पो नरि मानमानसकृती चित्तस्थिरत्वं समा-धानं स्यादवधानवन्नरि मनस्कारो हृतं भोगवत् ॥ ३० ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line
genderक्लीneut.
सुमनस् अप्सरस् इत्येताभ्यां विरहितमुज्झितमित्यर्थः । अस् अन्ते यस्य तदिदमसन्तं पुंसि भवेदित्यर्थः । अयमङ्गिराः चन्द्रमाः स्थूलशिराः । पुरूरवाः उच्चैःश्रवाः दुर्वासाः पृथुयशा इत्यादयः । सुमनसोऽप्सरसश्च स्त्र्यधिकारात्स्त्रियां प्रवृत्तिः । इमाः सुमनसः कुसुमानि । इमा अप्सरसो देवस्त्रियः । द्व्यच्कमसन्तं नपुंसकं भवति । इदमोजः तेजः वर्चः शिरः यशः छन्दः श्रोतः चेतः पयः तपः अम्भः । जरस्शब्दस्यापि नपुंसकता स्यादित्यत आहान्यत्र वै जरसः । नपुंसकात्प्रकृताच्च पुंल्लिङ्गादन्यस्मिन् जरस् शब्दो भवति । स्त्रियाम् । इयं जरा वृद्धभावः ।पुंसि क्षुरखुरबिन्द्विक्षुपायुमणिकीलकेलिबलयः ।निघसङ्घोद्घोपघ्नौघविघ्नघर्मार्घवर्णाश्च ॥ २५ ॥
metre not recognisedimpossible sibilant cluster: जरस्शब्दस्यापि
अङ्गिरस्पुंचन्द्रमस्पुंस्थूलशिरस्पुंपुरूरवस्पुंउच्चैःश्रवस्पुंदुर्वासस्पुंपृथुयशस्पुंसुमनस्स्त्रीअप्सरस्स्त्रीओजस्क्लीतेजस्क्लीवर्चस्क्लीशिरस्क्लीयशस्क्लीछन्दस्क्लीस्रोतस्क्लीचेतस्क्लीपयस्क्लीतपस्क्लीअम्भस्क्लीजरस्स्त्रीजरास्त्रीक्षुरपुंखुरपुंबिन्दुपुंइक्षुपुंपायुपुंमणिपुंकीलपुंकेलिपुंबलिपुंनिघपुंसङ्घपुंउद्घपुंउपघ्नपुंओघपुंविघ्नपुंघर्मपुंअर्घपुंवर्णपुं
genderक्लीneut.
स्वान्तमास्वनितं चित्तं चेतोऽन्तःकरणं मनः ।हृदयं विशिखाऽकूतं मारस्तत्रोद्भवो मतः ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हृदन्तःकरणं चेतश्चित्तं स्वान्तं तथोच्चलम् ।संकल्पः स्यान्मनःकर्म सुखं निर्वृतिशर्मणी ॥ २५९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चित्तं चेतो मनः स्वान्तं तालुः काकुदतालुके ।मध्योऽवलग्नं क्षीणाङ्गं नाभिर्नालपयोरुहम् ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्वान्तं चित्तं मनश्चेतो मानसं हृदयं च तत् ।अन्तःकरणमप्यस्य संकल्पश्च मनोरथः ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मनोऽन्तःकरणं स्वान्तं हृच्चेतो हृदयं तथा ।उच्चलं मानसं चित्तं गूढपथमतिन्द्रियम् ॥ २४८९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 ढ (wrong syllable)
genderक्लीneut.
हृन्मानसं मनः स्वान्तं चेतश्चित्तमनङ्गकम् ।अङ्गञ्च हृदयञ्चेति मनःपर्याय ईरितः ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आयुः सान्तं च षण् आयुरुदन्तः पुंसि चोच्यते ।हृद्धृदयं चित्तं चेतो मनो मानसमित्यपि ॥ ३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 षण् (wrong syllable); pāda 3, syllable 2 द्धृ (wrong syllable)
genderक्लीneut.
चेतश्चित्तं हृदयमनसी स्वान्तहृन्मानसानिप्रज्ञा बुद्धिः प्रतिपदुपलब्धिः प्रतीतिर्मनीषा ।दृष्टिः संविच्चिदपि धिषणा चेतना शेमुषी धी-र्ज्ञप्तिः प्रेक्षा मतिरपि गतव्यापिनी धीः स्मृतिः स्यात् ॥ २६४ ॥
मन्दाक्रान्ता
genderक्लीneut.
रीडावमाननावज्ञाप्यवहेलमसूर्क्षणम् ।उच्चलं मानसं चेतश्चित्तमुच्चलितं मनः ॥ १७२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चेतस् as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश इन्द्रियइन्द्रियं तु हृषीके स्यादिन्द्रियं चेतसि स्मृतम् । सौकर्ये स्यादनायासः सौकर्यं सूकरक्रिया ॥ Dharaṇikośa 25.2.34
- धरणिकोश तत्त्वप्राध्वोऽतिमात्रं प्रणतः प्राध्वं बन्धनमुच्यते । तत्त्वं ब्रह्मणि तद्भावे वाद्यभेदे च चेतसि ॥ Dharaṇikośa 28.2.6
- कोषकल्पतरु स्वान्तस्वान्तं भवेच्चेतसि गह्वरे च प्रासे तु चण्डे च गवेधुकायाम् । कुन्तः स्त्रियां गुग्गुलुपादपे च स्यात्सल्लकीपाण्डुवधूगतश्च ॥ ३२ ॥ Koṣakalpataru 6.16.32
- नानार्थार्णवसंक्षेप आशयसङ्घे चेतसि चेत्याह सज्जनो विभवे त्वमुम् । अजयः प्राह रूपेण पुनर्जीर्णे च भेद्यवत् ॥ १८४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.184
- नानार्थार्णवसंक्षेप उष्णकभवेदुद्गतवेगादावुष्णिका तु स्त्रियामियम् । यवाग्वामुष्णकस्तु त्रिर्दक्षे क्लीबं तु चेतसि ॥ २६३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.263
- नानार्थार्णवसंक्षेप विशिखभगवद्यादवोक्तं तु चेतसि क्लीबलिङ्गकम् । निश्शिखे तु त्रिषु स्त्री तु विशाखा तारकान्तरे ॥ १६९९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1699
- त्रिकाण्डशेष इन्द्रियवेदोपदेशावाम्नायौ हृषीके चेतसीन्द्रियम् । इज्या स्यात्सङ्गमे दाने यागेऽर्चायां गुरौ पुमान् ॥ ३०७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.307